नियम
- धातु क्रियापदको मूल अंश हो र कृदन्त धातुमा कृत् प्रत्यय लागेर बनेको शब्द हो: पढ्यो, पढ्छ, पढ्ला सबैमा ‘पढ्’ धातु छ, ‘पढेर’ र ‘पढाइ’ कृदन्त हुन्।
- धातुमा काल, पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदर जनाउने प्रत्यय लागेर क्रियापद बन्छ: पढ् + छ = पढ्छ, लेख् + यो = लेख्यो, रु + छ = रुन्छ।
- धातु चिन्न क्रियाको -नु लाग्ने रूप सम्झी -नु हटाउनुपर्छ: गर्नु → गर्, खानु → खा, दिनु → दि, बिझाउनु → बिझाउ।
- हलन्तमा टुङ्गिने धातु व्यञ्जनान्त हुन् (गर्, लेख्, बस्, किन्); स्वरमा टुङ्गिने धातु स्वरान्त हुन् (खा, जा, दि, रु, धु, रमाउ)।
- केही धातुको रूप क्रियापदमा बदलिन्छ: जा → गयो, हु → भयो, रु → रोयो, दि → देला; त्यसैले ‘गयो’ को धातु ‘ग’ होइन, ‘जा’ हो।
- मुख्य कृत् प्रत्यय: -नु (पढ्नु), -ने (पढ्ने), -एको, -एका, -एकी (पढेको), -एर (पढेर), -ई (पढी), -दै (पढ्दै), -दा (पढ्दा), -न (पढ्न), -आइ (पढाइ)।
- कृदन्तले प्रायः वाक्य टुङ्ग्याउँदैन; वाक्य मुख्य क्रियापदले टुङ्ग्याउँछ: भाइ खाना खाएर (कृदन्त) विद्यालय गयो (मुख्य क्रियापद)।
- अर्थअनुसार कृदन्त छानिन्छ: -एर एउटा काम सकेपछि अर्को काम, -दा कुनै काम हुँदाको समय, -दै काम चलिरहँदा, -न कामको उद्देश्य (पढ्न गयो)।
- नाम वा विशेषण जस्तो काम गर्दा -नु नाम बन्छ (पढ्नु कर्तव्य हो), -ने र -एको विशेषण बन्छन् (पढ्ने कोठा, आएका पाहुना); मान्छेसँग -एको, -एका, -एकी को लिङ्ग र वचन मिल्छ (आएकी दिदी)।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक