एउटा मञ्च, एउटा माइक, पाँच मिनेटको समय र एउटै प्रश्न: अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो? दुई जना भन्छन् कर्तव्य ठुलो, दुई जना भन्छन् अधिकार। चारै जनाका तर्क बलिया छन्, उदाहरण चाखलाग्दा छन् र हरेक पछिल्लो वक्ता अघिल्लो वक्ताको कुरा काट्न तयार छ। तपाईँ निर्णायक भए कसलाई जिताउनुहुन्थ्यो?
‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ एउटा वादविवाद हो। कपिलवस्तुको एउटा विद्यालयमा भएको जिल्ला स्तरीय प्रतियोगितामा चार जना विद्यार्थीले पक्ष र विपक्षमा आफ्ना तर्क राखेका छन्। पाठ पढ्दा अधिकार र कर्तव्यबारे मात्र होइन, आफ्नो कुरा तर्क र प्रमाणसहित कसरी राख्ने र अर्काको कुरा शिष्ट ढङ्गले कसरी काट्ने भन्ने पनि सिकिन्छ।
यस एकाइमा वादविवादको अर्थ वक्ता वक्ता गरी हाम्रै शब्दमा खोलिन्छ, कठिन शब्द र श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द बुझिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, काल र पक्ष तथा पदयोग र पदवियोग सिकिन्छ र उद्घोषण तथा वादविवाद लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
वादविवाद पढ्नुअघि
वादविवाद भनेको के हो?
कुनै एउटा विषयमा दुई थरी विचार हुन सक्छन्। त्यस्तो विषयको समर्थनमा र विरोधमा पालैपालो तर्क राखिने औपचारिक बहसलाई वादविवाद भनिन्छ। विषयको समर्थन गर्ने पक्षलाई पक्ष र विरोध गर्ने पक्षलाई विपक्ष भनिन्छ। यस पाठमा ‘कर्तव्य ठुलो’ पक्ष हो र ‘अधिकार ठुलो’ विपक्ष।
वादविवादमा जित भाषणको चर्को आवाजले होइन, तर्कको बलले हुन्छ। राम्रो वक्ताले आफ्नो दाबी स्पष्ट भन्छ, त्यसलाई प्रमाण (उदाहरण, उद्धरण, तथ्य) ले पुष्टि गर्छ, विपक्षीका कुरा खण्डन गर्छ र अन्त्यमा छोटो निष्कर्ष दिन्छ।
वादविवाद प्रतियोगितामा यी भूमिका हुन्छन्:
| भूमिका | काम |
|---|---|
| सभाध्यक्ष | कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्ने; अन्त्यमा सभा विसर्जन गर्ने |
| प्रमुख अतिथि, अतिथि | कार्यक्रमको शोभा बढाउने सम्मानित व्यक्ति |
| उद्घोषक | कार्यक्रम चलाउने: स्वागत, नियम, वक्ताको आमन्त्रण र समापनको घोषणा गर्ने |
| समयपालक | हरेक वक्ताको समय हेर्ने र घन्टी बजाउने |
| निर्णायक मण्डल | तर्क, प्रस्तुति र समयपालना हेरेर अङ्क दिने र विजेता छान्ने |
| वक्ता | पक्ष वा विपक्षमा बोल्ने प्रतियोगी |
कार्यक्रमका पात्र
| पात्र | भूमिका |
|---|---|
| रमा पन्जियार | उद्घोषक, कक्षा १० की छात्रा |
| सामना पन्थी | समयपालक, कक्षा १० की छात्रा |
| रमेश कुर्मी | सभाध्यक्ष, आयोजक विद्यालय श्री राष्ट्रिय मावि बरकुलपुरका प्रधानाध्यापक |
| बुद्धभूमि नगरपालिकाका प्रमुख | प्रमुख अतिथि |
| केशरी खरेल | अतिथि, अभिभावक सङ्घका अध्यक्ष |
| रामअबोध राय, हरिकला खनाल, सुमन परियार | निर्णायक मण्डल |
| चिदानन्द चौधरी | पहिलो वक्ता, पक्ष (कर्तव्य ठुलो); जनज्योति मावि चन्द्रौटा, कक्षा १० |
| भरत भण्डारी | दोस्रो वक्ता, विपक्ष (अधिकार ठुलो); गौतमबुद्ध मावि गोरुसिङ्गे, कक्षा १० |
| पदम गुप्ता | तेस्रो वक्ता, पक्ष; बुद्धपद्म मावि तौलिहवा, कक्षा ९ |
| श्रुति साह | चौथो वक्ता, विपक्ष; सिद्धार्थ मावि भेलाइ, कक्षा ९ |
पक्ष र विपक्षका वक्ता पालैपालो आउँछन्: पक्ष, विपक्ष, पक्ष, विपक्ष। यसले हरेक वक्तालाई अघिल्लो वक्ताको कुरा काट्ने मौका दिन्छ।
वादविवाद, वक्ता वक्ता गरी
पाठ एउटा छोटो विवरणबाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि उद्घोषक र चार वक्ताका भनाइ आउँछन्। तल हरेक भागको अर्थ हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।
१. कार्यक्रमको सुरु र नियम (उद्घोषक)
लुम्बिनी प्रदेशको कपिलवस्तु जिल्लाको श्री राष्ट्रिय मावि बरकुलपुरमा जिल्ला स्तरीय वादविवाद प्रतियोगिता हुँदै छ। प्रधानाध्यापक सभाध्यक्ष हुनुहुन्छ, नगरप्रमुख प्रमुख अतिथि, अभिभावक सङ्घका अध्यक्ष अतिथि; तीन शिक्षक निर्णायक; दुई छात्रा समयपालक र उद्घोषक। विभिन्न विद्यालयबाट छानिएर आएका प्रतियोगी पनि बसिसकेका छन्।
उद्घोषक सबैलाई सम्बोधन गरेर विषय घोषणा गर्छिन्: ‘कर्तव्य ठुलो’ पक्ष र ‘अधिकार ठुलो’ विपक्ष। त्यसपछि सभाध्यक्षको अनुमतिमा नियम सुनाउँछिन्:
- हरेक वक्तालाई पाँच मिनेट; चार मिनेटमा जनाउ घन्टी, पाँच मिनेटमा अन्तिम घन्टी, त्यसपछि समय सकिन्छ।
- कुनै जाति, वर्ग, धर्म, समुदाय, क्षेत्र, लिङ्ग वा अपाङ्गताप्रति भेदभाव वा आक्षेप लगाउने कुरा गर्न पाइँदैन।
- विपक्षीको खण्डन संयमित र शिष्ट ढङ्गले गर्नुपर्छ।
- लिखित टिपोट हेरेर बोल्न पाइँदैन।
- निर्णायक मण्डलको निर्णय नै अन्तिम हुन्छ।
वादविवादमा ‘जनाउ घन्टी’ ले वक्तालाई के सङ्केत गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
२. चिदानन्द चौधरी (पक्ष): कर्तव्य महान् छ
चिदानन्द सबैलाई सम्बोधन गरेर आफ्नो परिचय दिन्छन् र कर्तव्यको परिभाषाबाट सुरु गर्छन्: कर्तव्य भनेको गर्नुपर्ने काम, गर्न लायक असल आचरण हो। मान्छेले आफैँ गर्नुपर्ने असल काम भएकाले उनी कर्तव्यलाई अधिकारभन्दा ठुलो मान्छन्।
त्यसपछि उनी प्रमाणका थुप्रो राख्छन्:
- पूर्वीय ग्रन्थ: एउटा नीतिश्लोकले भन्छ, न्यायको बाटोबाट कमाएको धनले मात्र परलोक सुधार्ने कर्तव्य गर्नुपर्छ; बेइमानीको धनले गरेको धर्मको फल पाइँदैन। गीताले भन्छ, तिम्रो अधिकार कर्म गर्नेमा मात्र छ, त्यसैले हातमा परेको कर्तव्य इमानदारीसाथ पूरा गर। स्वामी विवेकानन्द कर्तव्यप्रतिको निष्ठालाई नै पूजाको सबैभन्दा उच्च रूप मान्छन्।
- पश्चिमी विचारक: एउटा कर्तव्य पूरा गर्दा पाइने इनाम अर्को कर्तव्य पूरा गर्ने शक्ति हो; जीवनलाई सपनामा सुन्दर देखियो, ब्युँझेपछि कर्तव्य रहेछ भन्ने बुझियो; खुसी कर्तव्यको प्राकृतिक फूल हो; कर्तव्य बेवास्ता गर्नेले असफलता र पालना गर्नेले सफलता पाउँछ। यी भनाइ ठुला मान्छेले आफ्नै सङ्घर्षबाट सिकेका कुरा हुन्।
- जो जहाँ छ, त्यहीँबाट: कर्तव्य पालन गर्न पद चाहिँदैन। राष्ट्रको सम्मान, स्वतन्त्रता र साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक सहिष्णुता र भाषिक विविधताको सम्मान जस्ता कर्तव्य हरेकका हुन्।
- महान् व्यक्तिका उदाहरण: बुबाको वचनका लागि वनवास गएका राम मर्यादा पुरुषोत्तम भए; सत्यप्रतिको निष्ठाका लागि सुकरातले हेमलक विष पिए; दुःखको कारण र त्यसबाट मुक्तिको बाटो खोज्न गौतम बुद्ध परिवारको माया नाघेर भिक्षु बने। यिनको महानता कर्तव्यकै उज्यालोमा चम्केको हो।
- ससाना कामका ठुला परिणाम: सबैले आफ्नो घर वरिपरि सफा गरे पूरै गाउँ सफा हुन्छ; किसानले झरीबादल नभनी खटेकाले सबैले अन्न खान पाउँछन्; शिक्षक पेसाप्रति निष्ठावान् भए, कर्मचारीले मुस्कानसहित सेवा दिए समाज सभ्य हुन्छ।
जनाउ घन्टीपछि उनी टुङ्ग्याउँछन्: कर्तव्यको कसीमा घोटिँदा मात्र मान्छेको व्यक्तित्व जाँचिन्छ; अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन, चिउरा भिजाउन कर्तव्यकै रस चाहिन्छ। खुसीको कहिल्यै नसकिने स्रोत कर्तव्य भएकाले कर्तव्य नै ठुलो हो।
‘अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन’ भन्ने भनाइको आशय के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. भरत भण्डारी (विपक्ष): अधिकार नै ठुलो
भरत अधिकारको परिभाषाबाट सुरु गर्छन्: कानुन, परम्परा वा नैतिकताका आधारमा पाउनुपर्ने न्यायोचित दाबी वा हक अधिकार हो। मान्छेले जन्मैदेखि पाउनुपर्ने नैसर्गिक हक स्वभावैले कर्तव्यभन्दा ठुला हुन्छन्।
उनका मुख्य तर्क:
- अधिकार, स्वतन्त्रता र न्याय एउटै सिक्काका दुई पाटा जस्तै गाँसिएका छन्। बी.पी. कोइराला भन्छन्, राष्ट्रियताको बलियो जग बसाल्न कुनै पनि वर्गले अन्याय भोगेको अनुभव गर्नु हुँदैन।
- अधिकारका लागि ठुला मान्छेले ठुलो मूल्य चुकाए। नेल्सन मन्डेला अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि २७ वर्ष जेल बसे। स्वतन्त्रतालाई ‘आत्माको अक्सिजन’ भन्ने मोसे दायान र मान्छेका आवश्यकता पूरा गर्ने शक्तिलाई अधिकार मान्ने गार्नर पनि अधिकारकै पक्षमा छन्।
- नेपालको इतिहास नै प्रमाण हो। राणा शासनले थिचेका जनताका हकका लागि दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र शुक्रराज शास्त्रीले मृत्युदण्ड भोगे तर सम्झौता गरेनन्। वि.सं. २००७, २०४६ र २०६२/६३ का आन्दोलन लहड वा निजी फाइदाका लागि होइन, जनताको अधिकारका लागि थिए।
- अधिकारको दायरा फराकिलो छ: बाल अधिकार, श्रमिक अधिकार, महिला अधिकार। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका मानव अधिकार र बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धिले बालबालिकाको शिक्षा र सुरक्षा, श्रमिकको न्यूनतम ज्याला र सामाजिक सुरक्षाको अधिकार तोकेका छन्। मे १ को मजदुर दिवस श्रमिकको अधिकार सङ्घर्षको सम्झना हो। किसानलाई बिउ र मलमा सहुलियत पाउने अधिकार छ।
त्यसपछि उनी खण्डन गर्छन्: पूर्ववक्ताले उद्धृत गरेको गीताको श्लोकमा पनि ‘अधिकार’ शब्द नै अगाडि आएको छ। अधिकार नदिई कर्तव्य मात्र गर भन्नु हतियार नदिई लडाइँमा पठाउनु, खुट्टामा नेल लगाएर हिँड् भन्नु र हातमा हत्कडी लगाएर काम गर् भन्नु जस्तै हो। अधिकारबिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी र अमिलोबिनाको अचार जस्तै हो।
अन्त्यमा: बच्चा जन्मनासाथ अधिकारको हकदार हुन्छ; अधिकार जन्मसिद्ध हो, कर्तव्य पछि जोडिन्छ। त्यसैले अधिकार नै ठुलो।
‘अधिकार नदिई कर्तव्य मात्र पूरा गर् भन्नु बिनाहतियार लडाइँमा पठाउनु जस्तै हो’ भन्नुमा कुन कुराको तुलना गरिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
४. पदम गुप्ता (पक्ष): कर्तव्य नै महान्
पदम भन्छन्, कर्तव्यभन्दा ठुलो कुरा अर्को हुनै सक्दैन; हाम्रा मात्र होइन संसारका सबै धर्मग्रन्थले कर्तव्यलाई महान् मानेका छन्। उपनिषद्को ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव’ ले आमा, बुबा र गुरुलाई देवता समान मान्ने कर्तव्य सिकाउँछ। कर्तव्यको कसीमा खारिएको व्यक्ति नै आदर्श मानिन्छ।
त्यसपछि उनी तीन कथा सुनाउँछन्:
- श्रवणकुमार: दृष्टिविहीन आमाबुबालाई खर्पनमा राखेर तीर्थ घुमाएका।
- गान्धारी: युद्धअघि विजयको आशीर्वाद माग्न आएका छोरा दुर्योधनलाई उनले भनिन्, ‘छोरा भएकाले माया दिन्छु, तर विजयको आशीर्वाद सत्य र न्यायको पक्षमा हुनेलाई मात्र दिन्छु।’ आफ्नै छोरालाई पनि अन्यायको पक्षमा साथ नदिई उनले सत्यप्रतिको कर्तव्य पूरा गरिन्।
- युधिष्ठिर र कुकुर: जिउँदै स्वर्ग जाँदा अन्तिमसम्म साथ दिने कुकुर छोडेर स्वर्ग जान युधिष्ठिरले मानेनन्; साथीप्रतिको कर्तव्यका लागि स्वर्ग नै त्याग्न तयार भए।
पदम कर्तव्यका प्रकार पनि बताउँछन्। कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी धेरै तरिकाले बाँड्न सकिन्छ, तर मूलतः दुई प्रकार छन्:
| नैतिक कर्तव्य | वैधानिक कर्तव्य | |
|---|---|---|
| आधार | मनभित्रको असल चेतना, अन्तःप्रेरणा | संविधान र कानुन |
| बाध्यता | कसैले बाध्य पार्दैन, आफैँ गरिन्छ | सबैका लागि बाध्यकारी; नगरे राज्यले सजाय दिन सक्छ |
| उदाहरण | परोपकार, समाजसेवा, पाटीपौवा, धारा, विद्यालय भवन बनाउनु; मदर टेरेसाको सेवा, महावीर पुनको आविष्कार केन्द्र | कर तिर्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति र वातावरणको संरक्षण, कानुनको पालना, शान्ति सुव्यवस्था कायम राख्न सघाउनु |
खण्डन गर्दै उनी भन्छन्: अधिकारले मात्र जीवन कस्तो होला? सुनको थालीमा बिउ रोपे पनि बिरुवा उम्रँदैन। अधिकारका नाममा कर्तव्य भुल्दा के हुन्छ, जथाभावी बन्द र हडतालले देखाउँछ: एउटाको माग पूरा गराउन विद्यार्थी विद्यालय जान पाउँदैनन्, श्रमिक काम गर्न पाउँदैनन्, पर्यटक घुम्न पाउँदैनन्। एउटाले अधिकार प्रयोग गर्दा कति जनाको अधिकार हनन भयो!
अन्त्यमा उनी प्रकृतिको उदाहरण दिन्छन्: नदीले पानी, रुखले फलफूल, सूर्यले ताप र चन्द्रमाले शीतलता दिएर कर्तव्य पूरा गरेका छन्। कर्तव्यको तेलबिना विकासको रेल चल्दैन; कर्तव्यको चक्काबिना अधिकारको गाडी गुड्दैन। आफूले कर्तव्य गर्दा अरूलाई खुसी मिल्ने भएकाले कर्तव्य नै ठुलो।
पदम गुप्ताका अनुसार नैतिक र वैधानिक कर्तव्यमा मुख्य फरक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. श्रुति साह (विपक्ष): अधिकारको बगैँचामा व्यक्तित्वको फूल
श्रुति भन्छिन्, व्यक्तित्वको विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार अनिवार्य छ; अधिकारले मात्र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन। अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तित्वको फूल फुल्छ। सानोमा राम्रो लालनपालन र पोषिलो खाना, हुर्कँदै जाँदा शिक्षा र स्वास्थ्य, पढिसकेपछि रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा भाग लिने अधिकार पाए मात्र व्यक्ति फस्टाउँछ; व्यक्तिको विकास नै परिवार, समाज र राष्ट्रको विकास हो।
उनका अरू तर्क:
- सङ्घर्ष र आन्दोलन प्रमाण हुन्। जनताका अधिकार दबाउन खोज्ने हिटलरले हार बेहोर्नुपर्यो। अधिकार आवश्यक नभएको भए यत्रा आन्दोलन किन चाहिन्थे? सबै चुपचाप कर्तव्य गरेर बसे भइहाल्थ्यो नि!
- अधिकारको लडाइँले देश बलियो बनाउँछ। दक्षिण अफ्रिका दशकौँको सङ्घर्षपछि रङ्गभेदमुक्त भयो; मानव अधिकार, बाल अधिकार, पशु अधिकारका लडाइँले समाज बदले, देशको कायापलट गरे।
- संविधानले अधिकारलाई सबैभन्दा धेरै ठाउँ दिएको छ। नेपालको संविधानको भाग ३ मा धारा १६ देखि ४६ सम्म ३१ ओटा मौलिक हक छन्। अपराध पीडितको हक (धारा २१), दलितको हक (धारा ४०), ज्येष्ठ नागरिकको हक (धारा ४१) र उपभोक्ताको हक (धारा ४४) जस्ता हक यही संविधानमा पहिलो पटक राखिए; खाद्यसम्बन्धी हकलाई पनि विशेष महत्त्व दिइयो। मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रले पनि हरेक मान्छेका अधिकार परिभाषित गरेको छ।
खण्डन: पूर्ववक्ताले प्रकृतिले कर्तव्य पूरा गर्छ भने, तर प्रकृतिसँग पूरै अधिकार भएकाले नै उसले कर्तव्य पूरा गर्न सकेको हो। कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसेर हेरोस्, प्रकृतिको ताण्डव (बाढी, पहिरो, विनाश) देख्न पाइन्छ।
निष्कर्ष: जन्मसिद्ध, व्यक्तित्व विकास र सम्मानपूर्ण जीवनका लागि नभई नहुने अधिकार कर्तव्यभन्दा विशिष्ट छ।
श्रुति साहले ‘अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तित्वको फूल फुल्छ’ भन्नुको अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. समापन (उद्घोषक)
उद्घोषक प्रतियोगिता सकिएको घोषणा गर्छिन्: निर्णायक मण्डलले निर्णय सुनाएपछि र सभाध्यक्षले सभा विसर्जन गरेपछि कार्यक्रम सकिने छ। पुरस्कार वितरण बालदिवसका दिन हुने छ र त्यसको सूचना सम्बन्धित विद्यालयलाई पठाइने छ।
वादविवादको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
वादविवादको विषयवस्तु अधिकार र कर्तव्यमध्ये कुन ठुलो भन्ने प्रश्न हो। पक्षका वक्ता कर्तव्यलाई धर्मग्रन्थ, महान् व्यक्तिका जीवन, समाजको सभ्यता र प्रकृतिको उदाहरणबाट महान् देखाउँछन्। विपक्षका वक्ता अधिकारलाई जन्मसिद्ध हक, स्वतन्त्रता, इतिहासका आन्दोलन र संविधानका आधारमा ठुलो देखाउँछन्।
पाठले सिधै भन्दैन, तर दुवै पक्षका तर्क सँगै पढ्दा एउटा सन्देश प्रस्ट हुन्छ: अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका पूरक हुन्; एउटाको अधिकार अर्काको कर्तव्यले सुरक्षित हुन्छ। साथै पाठले यी कुरा पनि सिकाउँछ:
- आफ्नो विचार तर्क र प्रमाणसहित राख्नुपर्छ।
- फरक विचारलाई पनि सम्मान गर्दै शिष्ट भाषामा खण्डन गर्नुपर्छ।
- कुनै विषयका दुवै पाटा हेरेर मात्र निष्कर्षमा पुग्नुपर्छ।
वादविवादको संरचना
पाठका चारै वक्ताले एउटै ढाँचा अपनाएका छन्। तपाईँले वादविवाद लेख्दा वा बोल्दा पनि यही ढाँचा अपनाउनुहोस्।
| भाग | के गर्ने | पाठमा उदाहरण |
|---|---|---|
| सम्बोधन | सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, अतिथि, निर्णायक, शिक्षक र साथीहरूलाई क्रमैसँग सम्बोधन | ‘आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, …’ |
| परिचय र पक्ष | आफ्नो नाम, विद्यालय, कक्षा र आफू कुन पक्षमा भन्ने | ‘म … कर्तव्य ठुलो भन्ने विषयमा तर्क प्रस्तुत गर्दै छु।’ |
| परिभाषा | विषयका मुख्य शब्दको अर्थ | कर्तव्य र अधिकारको परिभाषा |
| तर्क र प्रमाण | दुई तीन बलिया तर्क, हरेकमा उदाहरण, उद्धरण वा तथ्य | गीता, मन्डेला, संविधानका धारा |
| खण्डन | अघिल्लो विपक्षी वक्ताको मुख्य कुरा शिष्ट भाषामा काट्ने | ‘पूर्ववक्ता मित्रले भन्नुभयो … तर …’ |
| निष्कर्ष | जनाउ घन्टीपछि छोटो सार र अडान दोहोर्याउने | ‘अन्त्यमा म भन्छु, …’ |
| धन्यवाद | ‘भन्दै आफ्ना भनाइ यहीँ टुङ्ग्याउँछु, धन्यवाद।’ |
तर्कका हतियार: उपमा र उखान
वक्ताहरूले कठिन कुरा सजिलै बुझाउन चिनेका वस्तुसँग तुलना गरेका छन्। यस्तो तुलनाले श्रोताको मनमा तर्क टाँसिन्छ।
| वादविवादमा आएको अभिव्यक्ति | के बुझाउँछ |
|---|---|
| कर्तव्यको कसीमा घोटिनु | सुनलाई कसी ढुङ्गामा घोटेर जाँचेझैँ कर्तव्यले मान्छेको परीक्षा लिनु |
| अग्निपरीक्षामा खारिएर खरो उत्रनु | कठिन परीक्षामा पनि पूरै सफल हुनु |
| अधिकारको कुराले चिउरा भिज्दैन | कुरा गरेर मात्र काम बन्दैन |
| एउटै सिक्काका दुई पाटा | अलग गर्नै नसकिने गरी गाँसिएका दुई कुरा |
| नुनबिनाको तरकारी, अमिलोबिनाको अचार | मुख्य कुरा नभएपछि बेस्वादको, अधुरो |
| बिनाहतियार लडाइँमा पठाउनु | साधन नदिई काम लगाउनु |
| खुट्टामा नेल, हातमा हत्कडी | बाँधेर स्वतन्त्रता खोसेपछि काम गर्न नसकिनु |
| सुनको थालीमा बिउ रोप्नु | देखावटी सुविधाले मात्र केही नउम्रनु, माटो (परिश्रम) चाहिनु |
| कर्तव्यको तेलबिना विकासको रेल चल्दैन | कर्तव्य नै विकासको इन्धन हो |
| कर्तव्यको चक्काबिना अधिकारको गाडी गुड्दैन | अधिकार पनि कर्तव्यमै अडिएर चल्छ |
| अधिकारको बगैँचामा व्यक्तित्वको फूल | अधिकारले व्यक्तित्व फस्टाउने वातावरण दिन्छ |
| प्रकृतिको ताण्डव | प्रकृतिको विनाशकारी रूप |
‘कर्तव्यको चक्काबिना अधिकारको गाडी गुड्दैन’ भन्ने भनाइ कुन पक्षको तर्क हो र यसले के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अधिकार र कर्तव्य: साँचो सम्बन्ध
वादविवादमा एउटा पक्ष रोज्नै पर्छ, तर वास्तविक जीवनमा अधिकार र कर्तव्य छुट्याउन सकिँदैन। एउटा उदाहरण हेरौँ: तपाईँलाई विद्यालयमा पढ्ने अधिकार छ। त्यो अधिकार पूरा गर्न सरकारले विद्यालय चलाउने, शिक्षकले राम्रो पढाउने र आमाबुबाले विद्यालय पठाउने कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ। तपाईँले पनि नियमित पढ्ने र अरूलाई पढ्न नबिथोल्ने कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ। कसैले कर्तव्य छोडे कसैको अधिकार खोसिन्छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मन्तव्य | सभामा राखिएको विचार |
| प्रतियोगिता | प्रतिस्पर्धा, होडबाजी |
| वक्ता | बोल्ने व्यक्ति |
| पारलौकिक | यो लोकभन्दा परको, परलोकसँग सम्बन्धित |
| सारगर्भित | थोरै शब्दमा धेरै अर्थ भएको, सार भएको |
| पावन | पवित्र |
| दृष्टान्त | प्रस्तुत गरिने उदाहरण |
| निष्ठा | आस्था, भक्तिभाव, लगन |
| सहिष्णुता | अर्काको विचार वा धर्म सहन र सम्मान गर्न सक्ने गुण |
| अग्निपरीक्षा | अत्यन्त कठिन परीक्षा |
| खरो उत्रनु | जाँचमा पूरै सफल हुनु |
| कसी | सुन घोटेर जाँच्ने ढुङ्गा; कुनै कुराको स्तर जाँच्ने आधार |
| अजस्र | कहिल्यै नसकिने, निरन्तर |
| न्यायोचित | न्याय सुहाउँदो, नीतिसम्मत |
| स्वत्व | स्वामित्व, कुनै कुरामाथिको हक |
| नैसर्गिक | स्वाभाविक, प्राकृतिक, जन्मैदेखिको |
| कुण्ठित | दबाइएको, रोकिएको |
| छर्लङ्ग | प्रस्ट देखिने गरी |
| काराबास | जेलमा थुनिएर बस्नुपर्ने सजाय |
| ज्वलन्त | प्रस्ट र चर्चित; जलिरहेको जस्तो ताजा |
| महिमा | महत्त्व, गरिमा, प्रशंसा |
| उद्बुद्ध | राम्ररी ज्ञान पाएको, जागेको |
| अन्तःप्रेरणा | मनमा आफैँ उब्जेको प्रेरक भावना |
| बाध्यकारी | नगरी नहुने, बाध्य पार्ने |
| निर्दिष्ट | तोकिएको, निर्देश गरिएको |
| साक्ष्य | प्रमाण; साक्षी बस्ने काम |
| हनन | नष्ट गर्ने वा खोस्ने काम (अधिकार हनन) |
| टेवा | आड, सहारा |
| अपरिहार्य | नभई नहुने |
| हेक्का | सम्झना, याद |
| कायापलट | ठुलो परिवर्तन |
| प्रत्याभूत | निश्चित गरिएको, ग्यारेन्टी गरिएको |
| श्रेष्ठता | उच्चता, उत्कृष्टता |
| ताण्डव | शिवको उग्र नाच; विनाशकारी रूप |
| अभिमत | मनको विचार, राय |
श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द
‘दिन’ र ‘दीन’ बोल्दा उस्तै सुनिन्छन्, तर अर्थ फरक छ: दिन भनेको दिवस र दीन भनेको गरिब, दुःखी। सुन्दा उस्तै वा उस्तै जस्तो लाग्ने तर लेखाइ र अर्थ फरक हुने शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ (श्रुति = सुनाइ, सम = उस्तै, भिन्न अर्थ = फरक अर्थ)। नेपालीमा इ / ई, उ / ऊ, श / ष / स र व / ब को उच्चारणमा खासै फरक नसुनिने भएकाले यस्ता जोडा धेरै छन्। लेख्दा एउटा मात्रा बदलिए अर्थ नै बदलिन्छ, त्यसैले वाक्यको अर्थ हेरेर सही शब्द रोज्नुपर्छ।
| जोडा | पहिलो शब्दको अर्थ | दोस्रो शब्दको अर्थ |
|---|---|---|
| दिन / दीन | दिवस; दिनु क्रियाको रूप | गरिब, दुःखी |
| जुन / जून | जो, जे (जुन किताब) | चन्द्रमा |
| द्वीप / दीप | चारैतिर पानीले घेरिएको भूभाग, टापु | बत्ती, दियो |
| शीत / सित | ओस; चिसो | सँग, साथ |
| कृति / कीर्ति | रचना (पुस्तक, चित्र) | यश, सुनाम |
| तिन / तीन | ‘ती’ को रूप (तिनलाई, तिनको) | सङ्ख्या ३ |
| अवधि / अवधी | तोकिएको समय, म्याद | पश्चिमी तराईमा बोलिने भाषा |
| फेरि / फेरी | अर्को पटक, पुनः | घुम्ने काम, प्रदक्षिणा; घुमीघुमी सामान बेच्ने काम |
| शूर / सुर | वीर, साहसी | स्वर, धुन; तल्लीनता |
| पूरा / पुरा | सम्पूर्ण, सकिएको | पहिले, प्राचीन समयको |
| बाजी / बाजि | होड, सर्त राखेर खेलिने खेल | पटक, चोटि |
‘गाउँका ___ दुःखीलाई सहयोग गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: प्रतियोगिता, वक्ता, कायापलट, अभिमत, कसी, कानुन, नैसर्गिक, घोषणापत्र
अर्थ: कुनै पनि संस्था वा व्यक्तिको वचनबद्धता घोषित गर्ने पत्र; वस्तुको स्तर निर्धारण गर्ने साधन; राज्यमा न्यायिक व्यवस्था कायम राख्न बनाइएको नियमको समष्टि रूप; स्वाभाविक, प्राकृतिक; प्रतिस्पर्धा वा होडबाजी; गतिशील; बोल्ने व्यक्ति; मनको विचार, राय; ठुलो परिवर्तन; परिणाम
उत्तर
दिइएका शब्द प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्: कर्तव्य पालन, संविधान, सङ्घर्षपूर्ण, मानव, कल्याण, प्रजातन्त्र, अधिकार
नमुना अनुच्छेद
दिइएको अनुच्छेदबाट श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द खोजेर लेख्नुहोस्। (डोल्मा पाँच वर्षदेखि साहित्यिक कृति प्रकाशन गर्ने सोचमा भएको अनुच्छेद)
उत्तर
दिइएका शब्दको अर्थ खुल्ने गरी अलग अलग वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्:
- क.बाजी, बाजि
- ख.अवधी, अवधि
- ग.तिन, तीन
- घ.पूरा, पुरा
- ङ.फेरि, फेरी
- च.शूर, सुर
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: विश्वव्यापी, सङ्ग्राम, उत्प्रेरित, प्रज्वलित, प्रतिस्पर्धा, ज्वलन्त, दृष्टान्त, कुण्ठित, उद्घोषक, कर्तव्यपरायण
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ वादविवादमा वक्ताले पालना गर्नुपर्ने नियम भन्नुहोस्।
- ख.वादविवाद पाठमा कति जना पात्रको प्रत्यक्ष सहभागिता रहेको छ?
- ग.वादविवादको पहिलो वक्ता को हुन् र उनले कसकसलाई सम्बोधन गरेका छन्?
- घ.वादविवादमा युधिष्ठिरको प्रसङ्ग कुन वक्ताको भनाइमा आएको छ?
उत्तर
दिइएको वादविवादको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। (‘अँ, अर्को कुरा कर्तव्य पालन गर्दा …’ देखि ‘… तथ्य प्रस्ट हुन्छ’ सम्मको अंश)
- क.सुकरातले सत्यप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यपरायणका लागि के गरे?
- ख.बुद्धले कस्तो रहस्यको खोजी गरे?
- ग.हामीले कसरी कर्तव्य पालन गर्न सक्छौँ?
- घ.वादविवादको अंशमा कस्ता कस्ता मौलिक कर्तव्यको कुरा गरिएको छ?
उत्तर
दिइएका भनाइका वक्ता पहिचान गर्नुहोस् र उक्त भनाइका आशयबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
- क.निर्णायक मण्डलको निर्णय नै अन्तिम हुने छ।
- ख.परोपकार गर्नु नैतिक कर्तव्य हो।
- ग.नागरिक भएकै कारणबाट प्राप्त गर्ने अधिकार सम्पूर्ण नेपालीले बिनाभेदभाव प्रयोग गर्न पाएका छन्।
- घ.खुसीको अजस्र स्रोत कर्तव्य भएकाले अधिकारभन्दा कर्तव्य नै ठुलो हो।
- ङ.राष्ट्र र राष्ट्रियताको मजबुत जग बसाल्न हरेक वर्गका मानिसले अन्यायको अनुभूति गर्ने अवस्था आउनुहुँदैन।
- च.कर्तव्यप्रतिको निष्ठा भक्ति वा उपासनाको सर्वोच्च रूप हो।
- छ.प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसैसँग छैन, कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसोस् त?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ वादविवादका चिदानन्द चौधरीले कर्तव्य पालनबारे भनेका मुख्य मुख्य तीनओटा भनाइ लेख्नुहोस्।
- ख.कर्तव्यको विषयलाई पूर्वीय पौराणिक ग्रन्थमा कसरी उल्लेख गरिएको छ, वादविवादका आधारमा लेख्नुहोस्।
- ग.अधिकारका सन्दर्भमा भरत भण्डारीका भनाइको सार लेख्नुहोस्।
- घ.श्रुति साहको भनाइको सार लेख्नुहोस्।
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.कर्तव्यको कसीमा घोटिँदा मात्र हरेक व्यक्तिको व्यक्तित्वको सफल परीक्षण हुन्छ।
- ख.अधिकार नदिई कर्तव्य मात्र पूरा गर भन्नु बिनाहतियार लडाइँमा पठाउनु जस्तै हो। खुट्टामा नेल लगाएर हिँड् भन्नु जस्तै हो।
उत्तर
‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ वादविवादका वक्तामध्ये तपाईँलाई कसको भनाइ मन पर्यो, किन?
एउटा नमुना उत्तर
तपाईँले वादविवादमा कर्तव्य र अधिकारका बारेमा फरक फरक तर्क पढ्नुभयो। कर्तव्य र अधिकारको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ होला, साथीसँग छलफल गरी निष्कर्ष कक्षामा सुनाउनुहोस्।
छलफलको निष्कर्ष
वादविवादको ‘कर्तव्यभन्दा ठुलो …’ देखि ‘… स्वतः पुष्टि हुन्छ’ सम्मको अंशबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
‘हरेक आमाबुबाले आफ्ना सन्तानका लागि सम्पत्ति जोडिदिने कि स्तरीय शिक्षा दिने?’ भन्ने भनाइको पक्ष र विपक्षमा विभाजित भई कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका लागि तर्कका सङ्केत
‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ वादविवादको प्रस्तुति ढाँचा अनुकरण गरी पाठको पहिलो वक्ताका भनाइको खण्डन गर्नुहोस्।
नमुना खण्डन
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। (गरिबीसम्बन्धी अनुच्छेद)
- क.प्रश्नहरू:
- i.गरिबी भन्नाले के बुझिन्छ?
- ii.गरिबी किन बढ्छ?
- iii.गरिबी निवारणका लागि कस्ता कार्य गर्न सकिन्छ?
- iv.नेपालमा गरिबी निवारणमा कसकसको भूमिका अपरिहार्य छ?
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- i.अनुच्छेदबाट वर्तमान कालको एउटा वाक्य टिपी त्यसलाई अज्ञात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- ii.अनुच्छेदबाट वर्तमान कालको एउटा वाक्य टिपी त्यसलाई अभ्यस्त पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- iii.‘मानव विकास सूचाङ्क का आधार मा हेर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रमा गरिबी को प्रभाव अत्यधिक देखिने गरेको छ।’ भन्ने वाक्यमा त्रुटि भएका स्थानमा पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र तोकिएको कार्य गर्नुहोस्: कक्षामा एक जना शिक्षक र अर्को विद्यार्थी बन्नुहोस्। ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने पाठ पढाएको अभिनयपूर्वक कुराकानी गर्नुहोस् र त्यसपछि विद्यार्थी बनेको व्यक्तिले घर जाँदा बसमा एक ज्येष्ठ नागरिकलाई सिट छाडेर बस्न अनुनय गरेको र ज्येष्ठ नागरिकले धन्यवाद दिएको भाषिक सम्प्रेषणसमेत कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना संवाद
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ६ किराँत समुदायका दुई ठुला पर्व, उँभौली र उँधौलीबारे छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ६ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.उँधौली पर्वलाई उँधौली साकेला पनि भनिन्छ।
- ख.बाली लगाउने बेलामा भने किराँत जातिमा उँभौली पर्व मनाइने प्रचलन छ।
- ग.किराँत समुदायका याक्खाले फोलस्यादर मनाउँछन्।
- घ.पर्व र रीतिरिवाज एउटै भए पनि आआफ्नो भाषाअनुसार पर्वलाई पुकार्ने चलन एउटै छ।
उत्तर
सुनाइ पाठ ६ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.उँभौली र उँधौली पर्व कहिले मनाइन्छ?
- ख.उँधौली पर्व किन मनाइन्छ?
- ग.किराँत समुदायका मानिस च्याब्रुङ बाजाको तालमा नाच्ने नाच कुन हो?
- घ.कुन कुन समुदायका कुन कुन पर्वको भाव एउटै छ?
उत्तर
व्याकरण: काल र पक्ष
काल
‘चिदानन्दले भाषण गरे’, ‘पदम अहिले भाषण गर्दै छन्’, ‘श्रुतिले पछि भाषण गर्ने छिन्।’ तीनै वाक्यमा काम एउटै हो, तर समय फरक छ। क्रियापदले बुझाउने समयलाई काल भनिन्छ। काल तीन प्रकारका हुन्छन्:
| काल | कहिलेको काम | उदाहरण | समय बुझाउने शब्द |
|---|---|---|---|
| भूत | भइसकेको | उनले भाषण गरे। | हिजो, अस्ति, गत वर्ष, पहिले |
| वर्तमान | अहिले हुने वा सधैँ हुने | उनी भाषण गर्छन्। | आज, अहिले, आजभोलि, हरेक दिन |
| भविष्यत् | पछि हुने | उनी भाषण गर्ने छन्। | भोलि, पर्सि, अर्को वर्ष, पछि |
पक्ष
काल बताउँछ काम कहिले भयो; पक्ष बताउँछ त्यो काम कुन अवस्थामा छ: चलिरहेको छ, सकिएको छ, पछि मात्र थाहा भएको हो कि बानी बनेर दोहोरिन्थ्यो। क्रियाको काम कुन अवस्थामा छ भन्ने बुझाउने व्याकरणिक कोटिलाई पक्ष भनिन्छ।
- सामान्य पक्ष: काम मात्र भनिन्छ, अवस्था छुट्याइँदैन: गर्यो, गर्छ, गर्ने छ।
- अपूर्ण पक्ष: काम चलिरहेको हुन्छ, सकिएको हुँदैन। धातुमा -दै लागेर बन्छ: गर्दै थियो, गर्दै छ, गर्दै हुने छ। -इरहेको रूप (गरिरहेको छ) पनि यही अर्थ दिन्छ।
- पूर्ण पक्ष: काम सकिएको हुन्छ। धातुमा -एको लागेर बन्छ: गरेको थियो, गरेको छ, गरेको हुने छ।
- अज्ञात पक्ष: काम भइसकेको, तर बोल्नेलाई काम हुँदा थाहा नभएको, पछि मात्र थाहा भएको: गरेछ, गएछिन्, भएछन्।
- अभ्यस्त पक्ष: पहिले बानीका रूपमा बारम्बार हुने गरेको काम: गर्थ्यो, जान्थिन्, पढ्थे।
काल र पक्ष मिलेर क्रियाका यी रूप बन्छन् (धातु गर्, ‘ऊ’ का रूप):
| पक्ष | भूत | वर्तमान | भविष्यत् |
|---|---|---|---|
| सामान्य | गर्यो | गर्छ | गर्ने छ |
| अपूर्ण | गर्दै थियो | गर्दै छ | गर्दै हुने छ |
| पूर्ण | गरेको थियो | गरेको छ | गरेको हुने छ |
| अज्ञात | गरेछ | ||
| अभ्यस्त | गर्थ्यो |
अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछन्, किनभने ‘पछि थाहा भएको’ र ‘पहिले बानी भएको’ दुवै बितिसकेका कुरा हुन्। त्यसैले वर्तमान कालको वाक्यलाई अज्ञात वा अभ्यस्त पक्षमा बदल्दा वाक्य भूत कालमा पुग्छ: उनी पुस्तकालय जान्छिन् → अज्ञात: उनी पुस्तकालय गइछन्; अभ्यस्त: उनी पुस्तकालय जान्थिन्।
‘जनककुमारी बिहानै एयरपोर्ट पुगिछन्’ वाक्यको क्रियापद कुन पक्षमा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘अर्को वर्ष यति बेला हामी एसईई परीक्षा ___।’ अपूर्ण भविष्यत्को रूप कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पदयोग र पदवियोग
‘घरभित्र’ जोडेर लेख्ने कि ‘घर भित्र’ छुट्याएर? ‘पढ्दै छ’ कि ‘पढ्दैछ’? दुई पद जोडेर लेख्नुलाई पदयोग र छुट्याएर लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ। नेपालीमा कुन पद जोड्ने र कुन छुट्याउने भन्ने निश्चित नियम छन्; यिनमा गल्ती गर्दा एसईईको वाक्य सम्पादनमा अङ्क काटिन्छ।
जोडेर लेखिने (पदयोग):
| के जोडिन्छ | उदाहरण |
|---|---|
| नाम वा सर्वनाममा लाग्ने विभक्ति (ले, लाई, बाट, देखि, मा, को, का, की) | रामले, मलाई, घरबाट, बिहानदेखि, कक्षामा, देशको |
| नामयोगी (भित्र, बाहिर, माथि, मुनि, तिर, सँग, बिना, भन्दा, सम्म) | घरभित्र, टेबुलमाथि, नदीतिर, साथीसँग, नुनबिना, ऊभन्दा, आजसम्म |
| बहुवचन जनाउने ‘हरू’ | केटाहरू, उनीहरू |
| समस्त शब्द (समास भएर बनेका) | देशभक्ति, झ्यालढोका, हरिप्रसाद, राष्ट्रपति |
| संयुक्त क्रिया र सहायक क्रिया जोडिएका रूप | गर्नुपर्छ, दिनुहुँदैन, गरिरहेको, पढिसक्यो, खाइदियो |
| उपसर्ग र प्रत्यय, निषेधको ‘न’ | प्रतिस्पर्धा, नटोकोस्, नलेख्ने, लेखाइ |
छुट्याएर लेखिने (पदवियोग):
| के छुट्टिन्छ | उदाहरण |
|---|---|
| अपूर्ण र पूर्ण पक्षका क्रियापद, सामान्य भविष्यत् | पढ्दै छ, गरेको छ, गर्दै थियो, जाने छ |
| पूरै शब्द दोहोरिएको द्वित्व | घर घर, बिस्तारै बिस्तारै, कहाँ कहाँ |
| निपात (त, नै, पो, र, पनि, नि, रे) | म त, उनी नै, साथीले पनि, आयो रे |
| संयोजक (र, तर, अनि, वा, कि, किनभने) | दाइ र भाइ, आयो तर गएन |
| विभक्तिपछि आउने नामयोगी | आमाका लागि, देशका निम्ति, घरको छेउमा |
| विशेषण र नाम | राम्रो किताब, ठुलो घर |
तलका मध्ये कुन वाक्यमा पदयोग र पदवियोग ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र भूत, वर्तमान र भविष्यत् कालका वाक्यको अलग अलग सूची बनाउनुहोस्। (उदित र विद्यालयको खाजा घरसम्बन्धी अनुच्छेद)
उत्तर
‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ पाठबाट भूत र वर्तमान कालका तीन तीनओटा क्रियापद खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट अपूर्ण, पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्षका क्रियापद अलग अलग टिपोट गर्नुहोस्। (भरत र जनककुमारीको हवाई यात्रासम्बन्धी अनुच्छेद)
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएको सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.हामीहरू एउटा सानो समूह बनाएर गाउँ गएका थियौँ। हामीहरू सबैले दौरासुरुवाल र कोट लगाएका थियौँ। जाडो महिना भएकाले हामी सबैको शिर कान छोप्ने टोपीले ढाकेको थियो। गाउँलेहरू हामीलाई एकोहोरो हेर्थे। हामीहरूले उनीहरूलाई पहिलो पटक भेटेका थियौँ। (अपूर्ण पक्ष)
- ख.सम्पूर्ण प्रकृति र चराचर जगत्ले कर्तव्य पालनको उत्कृष्ट दृष्टान्त दिँदै छन्। हामी बसोबास गर्दै आएको यस चराचर जगत्मा नदी, वृक्ष, सूर्य, चन्द्र सबैले कसैलाई केही न केही दिँदै छन्। परोपकारी कार्य गरेर कर्तव्य पूरा गर्दै छन्। यसबाट कर्तव्य पालन प्राकृतिक, नैसर्गिक र महान् कुरो हो भन्ने पुष्टि हुँदै छ। (पूर्ण पक्ष)
- ग.संस्कृतिलाई कृषि व्यवसाय गर्ने रहर थियो। यसका लागि उनले पाँचथरमा पारिलो घाम लाग्ने जग्गा किनिन्। गाई, भैँसी र बाख्रा पनि किनेर ल्याइन्। कृषि व्यवसायबाट उनले प्रशस्त आम्दानी गरिन्। उनले गाउँका १५ जनालाई रोजगारी पनि दिइन्। (अज्ञात पक्ष)
- घ.विद्यार्थी दिनहुँ पुस्तकालय जान्छन्। आफूलाई आवश्यक पर्ने सामग्री खोजी खोजी पढ्छन्। पढेका सामग्रीबारे सबै साथीसँग छलफल गर्छन्। थप अध्ययन गर्नुपर्ने कुराका लागि शिक्षकको पनि सहयोग लिन्छन्। (अभ्यस्त पक्ष)
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएको सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्नुहोस्:
- क.हिजो सबैतिर पानी ___। (पर्: अज्ञात भूत)
- ख.विक्रम बस चढेर विराटनगर ___। (जा: पूर्ण वर्तमान)
- ग.अर्को वर्ष यति बेला तिमी परीक्षा ___। (दि: अपूर्ण भविष्यत्)
- घ.उनीहरू कक्षामा पढाइका बारेमा छलफल ___। (गर्: अभ्यस्त भूत)
- ङ.दाजु गाउँमा गएर कृषि पेसामा संलग्न ___। (हु: अज्ञात भूत)
- च.विद्यार्थी पढाइका साथै खेलकुदमा पनि रुचि ___। (राख्: वर्तमान)
उत्तर
अज्ञात र अभ्यस्त पक्षका क्रियापदको प्रयोग गर्दै साथीको आनीबानीको वर्णन गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र रेखाङ्कन गरिएका शब्द पदयोग किन भएका हुन्, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। (लामखुट्टेबाट बच्नेसम्बन्धी अनुच्छेद)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई पदयोग र पदवियोग मिलाई पुनर्लेखन गर्नुहोस्: प्रकृतिले आ आफ्नो ठाउँ बाट कर्तव्य पालन गरेकोकुरा उहाँलेगर्नुभयो, प्रकृतिसँगत सम्पूर्ण अधिकार छर त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्नेताकत कसै सँग छैन, कसैले प्रकृतिकोअधिकार खोसोस्त? त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहाहुनेछ।
उत्तर
रचना: उद्घोषण र वादविवाद
उद्घोषण
विद्यालयका कार्यक्रम (प्रतियोगिता, अभिभावक भेला, वार्षिकोत्सव) सञ्चालन गर्ने व्यक्ति उद्घोषक हो र कार्यक्रम चलाउन बोलिने भनाइ उद्घोषण। राम्रो उद्घोषणमा यो क्रम हुन्छ:
१. मिति, ठाउँ र कार्यक्रमको नाम भन्दै सबैलाई स्वागत।
२. सभाध्यक्षको आसनग्रहण, त्यसपछि सभाध्यक्षको अनुमतिमा प्रमुख अतिथि र अतिथिको आसनग्रहण।
३. प्रतियोगिता भए निर्णायक, आवश्यक भए समयपालक।
४. अरू सबैलाई आफ्नो ठाउँमा बस्न अनुरोध।
५. स्वागत मन्तव्य (आयोजकतर्फबाट)।
६. मुख्य कार्यक्रम: नियम सुनाउने, सहभागीलाई क्रमैसँग बोलाउने।
७. निर्णय र पुरस्कार वितरण।
८. सभाध्यक्षलाई कार्यक्रमको अन्त्य गर्न अनुरोध र आफ्नो बिदा।
भाषा आदरार्थी र छोटो हुनुपर्छ: अनुरोध गर्छु, आसनग्रहण गरिदिनुहुन, जोडदार तालीले स्वागत गरौँ।
दिइएको उद्घोषणको नमुना पढ्नुहोस्। नमुनाका आधारमा निबन्ध प्रतियोगितामा उद्घोषण गरेको नमुना लेखी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना उद्घोषण
वादविवाद लेख्ने योजना
एसईईमा कुनै विषयको पक्ष वा विपक्षमा वादविवाद लेख्न लगाइन्छ। माथिको वादविवादको संरचना अनुसार:
१. सम्बोधन र आफू कुन पक्षमा भन्ने एक वाक्य।
२. परिभाषा वा विषयको सन्दर्भ, दुई वाक्य।
३. तीन तर्क, हरेकमा एउटा उदाहरण (नेपालकै भए अझ राम्रो)।
४. खण्डन: विपक्षले के भन्न सक्छ, त्यसको एक वाक्यको जवाफ।
५. निष्कर्ष र धन्यवाद।
‘रोजगार ठिक कि स्वरोजगार ठिक?’ शीर्षकमा रोजगार ठिक वा स्वरोजगार ठिक भन्ने कुनै एक पक्षमा साथीको सहायताले एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्। उक्त अनुच्छेदमा व्यक्त विचारको खण्डन गरी विपक्षमा अर्को अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘दिदी हरेक बिहान योग गर्छिन्’ लाई अभ्यस्त पक्षमा बदल्दा कुन हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन वाक्यमा पदयोग र पदवियोग ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तित्वको फूल फुल्छ’ भन्ने भनाइ कसको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।