नियम
- उपसर्ग र प्रत्यय लगाएर नयाँ शब्द बनाइन्छ: शब्दको अगाडि गाँसिने अ, प्र, उप, बे जस्ता एकाइ उपसर्ग हुन् (उप + हार = उपहार), धातु वा शब्दको पछाडि गाँसिने आइ, आलु, इलो जस्ता एकाइ प्रत्यय हुन् (दया + आलु = दयालु)।
- उपसर्ग र प्रत्यय एक्लै प्रयोग हुँदैनन्, तर शब्दको अर्थ बदल्छन्: योग → प्रयोग, उपयोग, सहयोग, वियोग; पढ् → पढाइ, पढेर, पढ्ने।
- अ, अन, बे र गैर उपसर्गले ‘नभएको’ वा उल्टो अर्थ दिन्छन् (असफल, अनपढ, बेइमान, गैरहाजिर); सु ले ‘असल’ (सुपुत्र, सुगन्ध) र बद ले ‘नराम्रो’ (बदनाम, बदबु) अर्थ दिन्छ।
- अरू उपसर्ग: अति (अतिवृष्टि, अत्यधिक), अधि (अधिकार), अनु (अनुवाद, अनुशासन), अप (अपमान, अपयश), अभि (अभिनय, अभिवादन), अव (अवनति, अवगुण), आ (आजीवन, आकर्षण), उत् (उत्थान, उन्नति), उप (उपहार, उपसभापति), नि (निडर, निवास), प्र (प्रगति, प्रदेश), प्रति (प्रतिदिन, प्रतिकूल), वि (विदेश, विज्ञान), सह (सहपाठी, सहयोग)।
- धातुमा लाग्ने प्रत्यय: आइ (पढाइ, लेखाइ, हिँडाइ), अन्ते (घोकन्ते, मगन्ते), उवा (डुलुवा, ढँटुवा), ओट (बनोट, छनोट), अक्कड (घुमक्कड, भुलक्कड), अत (बचत, खपत), औना (खेलौना), आवट (सजावट, थकावट), र एर, ने, नु, न (पढेर, पढ्ने, पढ्नु, पढ्न)।
- गुण, बानी वा काम गर्ने व्यक्ति बुझाउने प्रत्यय: आलु (दयालु, सिपालु, खर्चालु), इलो (रसिलो, मलिलो, पोसिलो), आहा (रिसाहा, हेपाहा), आडी (खेलाडी, गफाडी), अक (लेखक, पाठक, दर्शक)।
- ईय र इक ‘सम्बन्धी’ अर्थ दिन्छन् (मानवीय, स्वर्गीय, सामाजिक, दैनिक); इक लाग्दा पहिलो अक्षरको स्वर प्रायः बदलिन्छ (समाज → सामाजिक, दिन → दैनिक, बुद्धि → बौद्धिक)।
- ता ले भाव बुझाउँछ (एकता, मानवता, सुन्दरता); ली, एली र ई ले ठाउँसँग सम्बन्ध बुझाउँछन् (पाल्पाली, पुर्बेली, नेपाली); एली र एलु ले ‘भएको’ वा ‘सम्बन्धी’ अर्थ पनि दिन्छन् (जुनेली, घरेलु)।
- एउटै शब्दमा उपसर्ग र प्रत्यय दुवै लाग्न सक्छन्: अ + धर्म + इक = अधार्मिक, बे + इमान + ई = बेइमानी।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक