नियम
- मूल शब्द वा धातुको अगाडि उपसर्ग र पछाडि प्रत्यय जोडेर नयाँ शब्द बनाइन्छ; धातुमा प्रत्यय लागेर बनेको शब्द कृदन्त र नाम, विशेषण आदिमा प्रत्यय लागेर बनेको शब्द तद्धितान्त हुन्छ (पढ् + आइ = पढाइ; गाउँ + ले = गाउँले)।
- तत्सम उपसर्ग: अ, अन्, अति, अधि, अनु, अभि, अव, अप, आ, उप, उत्, दुर्, दुस्, नि, निर्, परा, परि, प्र, प्रति, वि, सम्, सु (असह्य, अत्यधिक, अभिवादन, उपचार, प्रतिदिन, निर्मूल)।
- आगन्तुक उपसर्ग: कु, बि, गैर, बद, बे, ना (कुकर्म, बिजोर, गैरकानुनी, बदनाम, बेफाइदा, नाबालक)।
- उपसर्ग जोडिँदा रूप बदलिन सक्छ: सम् + कलन = सङ्कलन, सम् + चार = सञ्चार, अति + अधिक = अत्यधिक, प्रति + आक्रमण = प्रत्याक्रमण।
- कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छन्: अक्कड (भुलक्कड), आइ (पढाइ), आउ (बचाउ), आवट (थकावट), ओ (हाँसो), अक (लेखक), अन (लेखन), अनीय (स्मरणीय), एको (सुनेको), न (गर्न)।
- तद्धित प्रत्यय नाम, विशेषण आदिमा लाग्छन्: आली (दङाली), एली (बाजुरेली), ए (धनकुटे), ली (झापाली), ले (गाउँले), इया (सहरिया), आलु (मायालु), इक (बौद्धिक), ता (मानवता), त्व (कवित्व), वान् (धनवान्), मान् (बुद्धिमान्), य (स्वास्थ्य)।
- चिन्ने उपाय: प्रत्यय हटाउँदा बाँकी अंशमा ‘-नु’ थपेर क्रिया बन्छ भने कृदन्त (पढ् → पढ्नु), नाम वा विशेषण बन्छ भने तद्धितान्त (गाउँ, समाज)।
- इक, य जस्ता तद्धित प्रत्यय लाग्दा पहिलो स्वर वृद्धि हुन्छ: बुद्धि → बौद्धिक, वेद → वैदिक, स्वस्थ → स्वास्थ्य, सुन्दर → सौन्दर्य।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक