अस्मिताले विद्यालयको धाराबारे अनुच्छेद लेखेर बुझाइन्। कापी फर्किँदा त्यसमा रातो मसीको काट थिएन, तर तल शिक्षकले लेखिदिनुभएको थियो: ‘शुद्ध छ। अब यही कुरा आधा शब्दमा लेख।’ अस्मिताको पहिलो वाक्य यस्तो थियो:
हाम्रो विद्यालयमा पानीको समस्या रहेको छ, जुन समस्याको समाधान गर्नका लागि विद्यालयद्वारा नयाँ धारा निर्माण गरिएको हो।
व्याकरणको कुनै नियम यसमा तोडिएको छैन। तर सत्र शब्दले भनेको कुरा सात शब्दमै आउँछ: ‘पानीको समस्या टार्न विद्यालयले नयाँ धारा बनायो।’ दोस्रो वाक्य छोटो मात्र होइन, स्पष्ट पनि छ: कसले के गर्यो, किन गर्यो, एकै सासमा थाहा हुन्छ।
यो पाना यस्तै वाक्यका लागि हो: शुद्ध, तर भारी। गलत रूप र तिनका शुद्ध रूप व्याकरणको सामान्य गल्ती अध्यायमा छन्, र यहाँ ती दोहोर्याइएका छैनन्। यहाँ भनिएका धेरै रूप पाठ्यपुस्तकमा पनि भेटिन्छन्, त्यसैले तिनलाई गल्ती भनिएको छैन। हरेक वाक्यमा सोध्ने प्रश्न एउटै हो: यही कुरा कम शब्दमा, अझ स्पष्ट भन्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
शुद्ध तर कमजोर
व्याकरणमा वाक्य शुद्ध छ कि छैन भनेर हेरिन्छ। शैलीमा अर्को प्रश्न सोधिन्छ: पढ्नेलाई यो वाक्य कति सजिलो छ? राम्रो गद्यमा भाव थोरै शब्दमा आउँछ, र हरेक शब्दले केही काम गर्छ। काम नगर्ने शब्द हटाउँदा बाँकी शब्द झन् चम्किन्छन्।
छरितो लेख्नु भनेको रुखो लेख्नु होइन। आत्मीय चिठी, कथा र आत्मपरक निबन्धमा भावका शब्द चाहिन्छन्। हटाउँदा अर्थ पनि नघट्ने र भाव पनि नघट्ने शब्द मात्र काट्नुहोस्।
खेर जाने शब्द
क्रियाको लामो लहर
नेपाली क्रियापदले काल, पक्ष, आदर र वचन आफैँ बोक्छ। त्यसमाथि रहेको छ, गरिएको हो, भएको हुन्छ, गर्ने गर्छ थप्दा धेरैजसो ठाउँमा अर्थ बढ्दैन, वाक्य मात्र लामो हुन्छ।
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| हाम्रो टोलमा सानो पुस्तकालय रहेको छ। | हाम्रो टोलमा सानो पुस्तकालय छ। |
| आमा बिहान सबेरै उठ्ने गर्नुहुन्छ। | आमा बिहान सबेरै उठ्नुहुन्छ। |
| पानी उमालेर खाँदा रोग लाग्ने डर कम भएको हुन्छ। | पानी उमालेर खाँदा रोग लाग्ने डर कम हुन्छ। |
| कक्षामा सरसफाइ कार्य सम्पन्न गरियो। | कक्षा सफा गरियो। |
यी लामा रूप गलत होइनन्, र कहिलेकाहीँ चाहिन्छन् पनि। कक्षा ६ देखि १० का नेपाली पाठ्यपुस्तकमा रहेको छ सत्तरीभन्दा बढी ठाउँमा छ, धेरैजसो औपचारिक वर्णनमा: कुनै कुरा कहाँ छ, कुन अवस्थामा छ। हो ले कुनै शब्दमा जोड दिन्छ: ‘यो पुल गएको वर्ष बनेको हो’ भन्दा अर्को वर्ष होइन भन्ने बुझिन्छ। गर्ने गर्छ ले बानी देखाउँछ, तर सामान्य वर्तमान उठ्नुहुन्छ ले पनि बानी नै बुझाउँछ। त्यसैले नियम यति हो: हटाउँदा अर्थ बदलिँदैन भने हटाउनुहोस्।
‘द्वारा’ र कर्मवाच्य
कसले काम गर्यो भन्ने थाहा छ भने ले लगाएर सिधा भन्दा वाक्य जीवित हुन्छ। हरेक वाक्यलाई द्वारा … गरियो बनाउँदा काम गर्ने मान्छे पछाडि लुक्छ (वाच्य)।
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| प्रधानाध्यापकद्वारा पुरस्कार वितरण गरियो। | प्रधानाध्यापकले पुरस्कार बाँड्नुभयो। |
| मद्वारा गृहकार्य पूरा गरियो। | मैले गृहकार्य सकेँ। |
द्वारा आफैँमा कमजोर शब्द होइन। पाठ्यपुस्तकमा यो पचहत्तर ठाउँमा छ, धेरैजसो विशेषण बनेर: नगरपालिकाद्वारा आयोजित प्रतियोगिता, कविद्वारा रचित गीत। त्यस्तो ठाउँमा यो छोटो र ठिक छ। कर्ता थाहा नभएको वा महत्त्वको नभएको बेला कर्मवाच्य नै उपयुक्त हुन्छ: ‘बाटो मर्मत गरियो।’
एउटै अर्थका दुई शब्द
उस्तै अर्थका दुई शब्द सँगै राख्दा दोस्रोले केही थप्दैन:
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| हामी पुनः फेरि भेट्ने छौँ। | हामी फेरि भेट्ने छौँ। |
| सम्पूर्ण सबै विद्यार्थी आए। | सबै विद्यार्थी आए। |
| दुवै साथीले आपसमा एकअर्कासँग कुरा गरे। | दुवै साथीले आपसमा कुरा गरे। |
| वर्षाका कारणले गर्दा खेल रोकियो। | वर्षाले गर्दा खेल रोकियो। / वर्षाका कारण खेल रोकियो। |
केवल … मात्र पनि यस्तै जोडी हो, तर पाठ्यपुस्तकमा केही ठाउँमा यो पनि छ। त्यसैले यसलाई गल्ती नमान्नुहोस्; एउटा शब्दले पुग्छ भन्ने मात्र सम्झनुहोस्। रीतिरिवाज, चालचलन, मानमर्यादा जस्ता जोडी भने आफैँमा एउटै शब्द बनिसकेका छन्। ती राख्नुहोस्।
नचाहिने जोड्ने शब्द
त्यसैले, अतः, तसर्थ, किनभने दुई कुराको सम्बन्ध देखाउँछन्। सम्बन्ध आफैँ प्रस्ट छ भने यी शब्द राख्दा वाक्य मात्र अड्किन्छ:
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| म थाकेको थिएँ, अतः म चाँडै सुतेँ। | थाकेकाले म चाँडै सुतेँ। |
| छिटो हिँड, किनभने ढिलो भइसक्यो। | ढिलो भइसक्यो, छिटो हिँड। |
तर्क गर्ने उत्तर र वादविवादमा भने यिनैबाट पढ्नेले थाहा पाउँछ: कारण कहाँ सकियो, निष्कर्ष कहाँ सुरु भयो। त्यहाँ तिनलाई नहटाउनुहोस्।
अर्को भाषाको छाया
अङ्ग्रेजी र हिन्दी धेरै पढ्दा र सुन्दा नेपाली वाक्यमा ती भाषाका ढाँचा छिर्छन्। क्रियापद वाक्यको बिचमा आउनु, जो कि, को लागि, मिस गर्नु, जताततै हरू: यी व्याकरणको अङ्ग्रेजीको प्रभाव खण्डमा छन्। यहाँ अरू चार ढाँचा छन्। पहिला दुई पाठ्यपुस्तकमा प्रायः छैनन्; पछिल्ला दुई छन्, तर चाहिनेभन्दा बढी ठाउँमा लेखिन्छन्।
‘ताकि’
‘… गर, ताकि …’ मा पहिले काम आउँछ, अनि पछाडि उद्देश्य झुन्डिन्छ। शब्दकोशमा ताकि छ (फारसीबाट आएको भनेर), त्यसैले यो गलत शब्द होइन। तर कक्षा ६ देखि १० का नेपाली पाठ्यपुस्तकमा यो एक ठाउँमा मात्र छ, कथाभित्र। नेपालीमा उद्देश्य पहिले आउँछ:
| शुद्ध तर अर्कै भाषाको ढाँचा | नेपालीको ढाँचा |
|---|---|
| झ्याल खोल, ताकि कोठामा हावा आओस्। | कोठामा हावा आओस् भनेर झ्याल खोल। / हावा आउन झ्याल खोल। |
| हामी चाँडै निस्कियौँ, ताकि बस नछुटोस्। | बस नछुटोस् भनेर हामी चाँडै निस्कियौँ। |
‘भन्यो कि’
‘दिदीले भनिन् कि भोलि बिदा छ’ बोलीमा सुनिन्छ। कक्षा ६ देखि १० का नेपाली पाठ्यपुस्तकमा भन्यो कि, भनिन् कि, भन्नुभयो कि एक पटक पनि छैनन्। व्याकरणको कथन अध्यायमा परीक्षामा यो नलेख्न भनिएको छ। नेपालीमा भनाइलाई भनी, भनेर वा उद्धरणले जोडिन्छ:
| शुद्ध तर अर्कै भाषाको ढाँचा | नेपालीको ढाँचा |
|---|---|
| दिदीले भनिन् कि भोलि बिदा छ। | दिदीले भोलि बिदा छ भनिन्। / दिदीले भनिन्: ‘भोलि बिदा छ।’ |
| कुरा यो हो कि मैले किताब बिर्सेँ। | कुरा के हो भने मैले किताब बिर्सेँ। |
यति … कि (‘यति थाकेँ कि उठ्नै सकिनँ’) भने अर्कै कुरा हो। व्याकरणले यसलाई मिश्र वाक्यको ढाँचा मान्छ (वाक्यका प्रकार), र पाठ्यपुस्तकमा पनि यो छ। यसलाई नहटाउनुहोस्।
अङ्ग्रेजीको ‘a’ जस्तो ‘एउटा’
अङ्ग्रेजीमा गन्न सकिने नामअघि ‘a’ लगाउनैपर्छ। नेपालीमा एउटा दुई ठाउँमा मात्र चाहिन्छ: गन्ती गर्दा (एउटा स्याउ, दुईवटा होइन), र धेरैमध्ये कुनै एकलाई किटेर ल्याउँदा (कथाको सुरु: एउटा गाउँमा बुढी आमा बस्नुहुन्थ्यो)। अरू ठाउँमा यो नलेख्दा वाक्य हलुको हुन्छ:
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| मेरो दाइ एउटा शिक्षक हुनुहुन्छ। | मेरो दाइ शिक्षक हुनुहुन्छ। |
| ऊ एउटा मेहनती विद्यार्थी हो। | ऊ मेहनती विद्यार्थी हो। |
| बजारबाट एउटा जुत्ता किनेँ। | बजारबाट जुत्ता किनेँ। / एक जोर जुत्ता किनेँ। |
तेस्रो वाक्यमा एउटा ले अर्थ नै बिगार्छ: एउटा जुत्ता भनेको एउटा खुट्टाको मात्र हो। कक्षा ६ देखि १० का नेपाली पाठ्यपुस्तकमा एउटा हजार शब्दमा दुई पटकभन्दा कम आउँछ।
‘गर्नका लागि’
-नका लागि पाठ्यपुस्तकमा सयभन्दा बढी ठाउँमा छ, त्यसैले यो शुद्ध र चलेको रूप हो। तर जानु, आउनु, पठाउनु जस्ता क्रियासँग -न ले नै उद्देश्य बुझाउँछ:
| शुद्ध तर भारी | छरितो |
|---|---|
| म पढ्नका लागि पुस्तकालय गएँ। | म पढ्न पुस्तकालय गएँ। |
| आमाले दुध किन्नका लागि भाइलाई पठाउनुभयो। | आमाले दुध किन्न भाइलाई पठाउनुभयो। |
उद्देश्यमा जोड दिनुपर्दा वा दुई उद्देश्य छुट्याउँदा -नका लागि नै राम्रो हुन्छ: ‘परीक्षाका लागि होइन, बुझ्नका लागि पढ।’ को लागि भने होइन, का लागि लेखिन्छ (‘का’ कहाँ हुन्छ)।
कुन वाक्य नेपालीको आफ्नै ढाँचामा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वर्णन गर्ने शब्द आफ्नै नामको छेउमा
नेपालीमा विशेषण, सङ्ख्या र वर्णन गर्ने पदावली नामभन्दा अगाडि आउँछन्, र ती सबैभन्दा नजिकको नामसँग जोडिन्छन्। बिचमा अर्को नाम पर्यो भने वर्णन त्यसैमा टाँसिन्छ, र वाक्यको अर्थ बदलिन्छ। दुवै अर्थ शुद्ध भएकाले व्याकरणमा यस्तो वाक्यलाई गलत भनिँदैन। समस्या यत्ति हो: पढ्नेले लेखकले नभनेको अर्थ बुझ्न सक्छ।
| दुई अर्थ लाग्ने | भन्न खोजेको |
|---|---|
| पुरानो विद्यालयको भवन भत्कियो। (विद्यालय पुरानो कि भवन?) | विद्यालयको पुरानो भवन भत्कियो। |
| दुई गाउँका शिक्षक आउनुभयो। (दुई गाउँ कि दुई शिक्षक?) | गाउँका दुई शिक्षक आउनुभयो। |
| हिजो भत्किएको पुलबारे बैठक बस्यो। (हिजो भत्कियो कि बैठक हिजो?) | भत्किएको पुलबारे हिजो बैठक बस्यो। |
मात्र र पनि पनि आफूभन्दा अघिल्लो शब्दमा मात्र लाग्छन्:
- ‘म मात्र आज पढ्छु।’ अरू कोही पढ्दैनन्।
- ‘म आज मात्र पढ्छु।’ अरू दिन पढ्दिनँ।
- ‘रमेशले पनि चिठी लेख्यो।’ अरूले जस्तै रमेशले।
- ‘रमेशले चिठी पनि लेख्यो।’ अरू कुराका साथै चिठी।
लेखिसकेपछि आफ्नो वाक्य अपरिचित मान्छे बनेर पढ्नुहोस्: यसको दुई अर्थ लाग्छ कि? लाग्छ भने वर्णनलाई त्यसको नामको छेउमा सार्नुहोस्। पदक्रमका नियम व्याकरणको पदक्रम अध्यायमा र नामअघि वर्णन राख्ने कुरा सामान्य गल्ती मा छन्।
‘नै’ एक पटक, ठिक ठाउँमा
नै ले आफूभन्दा अघिल्लो शब्दमा जोड दिन्छ, र त्यो शब्द बदलियो भने अर्थ पनि बदलिन्छ:
- ‘भाइले नै झ्याल फुटायो।’ अरू कसैले होइन।
- ‘भाइले झ्याल नै फुटायो।’ अरू केही होइन, झ्याल।
धेरै ठाउँमा नै अघिल्लो शब्दसँग जोडिएर छोटिन्छ: आज नै → आजै, घरमा नै → घरमै, उसले नै → उसैले (निपात)। यस्तो शब्दमा जोड भइसकेको हुन्छ, त्यसैले फेरि नै थप्दा एउटै काम दुई पटक हुन्छ:
| भारी | छरितो |
|---|---|
| आजै नै गृहकार्य बुझाउनू। | आजै गृहकार्य बुझाउनू। |
| म घरमै नै बसेँ। | म घरमै बसेँ। |
| उसैले नै ढोका खोल्यो। | उसैले ढोका खोल्यो। |
एउटै वाक्यमा धेरै ठाउँमा जोड दिँदा कुनैमा पनि जोड रहँदैन: ‘म नै आजै घरमै पढ्छु’ नलेखी जोड दिनुपर्ने एउटा शब्द रोज्नुहोस्। धेरै नै जस्ता रूप पाठ्यपुस्तकमा पनि दुई तीन ठाउँमा छन्, बोलीजस्तो भाषामा; निबन्ध र उत्तरमा धेरै वा निकै ले पुग्छ।
एक वाक्य, एक कुरा
लामो वाक्यमा कुरा थपिँदै जान्छन्, र अन्त्यमा पुग्दा पढ्ने सुरुको कुरा बिर्सन्छ:
उल्टो समस्या पनि हुन्छ: सबै वाक्य टुक्राटुक्रा, र हरेकमा उही कर्ता। नेपालीमा प्रस्ट कर्ता दोहोर्याउनु पर्दैन, र -एर, -दा, -ने, -एको, र, तर, भने ले वाक्य जोडिन्छन्:
| टुक्राटुक्रा | जोडेर |
|---|---|
| म बिहान उठेँ। मैले मुख धोएँ। मैले चिया खाएँ। म विद्यालय गएँ। | बिहान उठेर मुख धोएँ, चिया खाएँ र विद्यालय गएँ। |
| पसल बन्द थियो। हामी फर्कियौँ। | पसल बन्द भएकाले हामी फर्कियौँ। |
| रीता गीत गाउँछिन्। रीता कक्षा नौमा पढ्छिन्। | कक्षा नौमा पढ्ने रीता गीत गाउँछिन्। |
कहिले जोड्ने, कहिले फुटाउने? एउटै घटना वा एउटै विचारका भाग हुन् भने जोड्नुहोस्। नयाँ कुरा सुरु भयो भने नयाँ वाक्य थाल्नुहोस्। जोड्ने र फुटाउने तरिका व्याकरणको संश्लेषण र विश्लेषण अध्यायमा छन्।
सजिलो शब्द, एउटै तहको भाषा
कठिन शब्द राख्दा लेख गम्भीर देखिन्छ जस्तो लाग्छ, तर पढ्ने त्यहीँ अड्किन्छ। सजिलो शब्द भएको ठाउँमा सजिलो नै लेख्नुहोस्:
| भारी | सजिलो |
|---|---|
| प्रदान गर्नु, उपलब्ध गराउनु | दिनु |
| सहभागिता जनाउनु | भाग लिनु |
| निर्माण गर्नु | बनाउनु |
| प्रयोगमा ल्याउनु | चलाउनु |
| आवश्यकता पर्छ | चाहिन्छ |
यसको अर्थ ठुला शब्द नै नलेख्नु होइन। निवेदन, सम्मानपत्र र निमन्त्रणा पत्रमा प्रदान गर्नु ढाँचाको भाषा हो। विज्ञानको प्रयोगमा अवलोकन को आफ्नै निश्चित अर्थ छ। प्रश्न यति हो: यहाँ यो शब्दले के थप्यो?
दोस्रो कुरा, एउटै पदावलीमा दुई तहका शब्द नमिसाउनुहोस्। भोजन गरेँ र खाना खाएँ दुवै ठिक छन्, तर भोजन खाएँ मा संस्कृतको शब्द र ठेट नेपालीको क्रिया मिलेका छैनन्। जलको धारा भन्दा पानीको धारा सुहाउँछ।
छोटा र लामा वाक्य मिसाएर
सबै वाक्य उत्तिकै छोटा भए लेख अड्किँदै हिँडे जस्तो हुन्छ। सबै लामा भए पढ्ने थाक्छ। छोटा र लामा वाक्य मिसाउँदा लेखमा लय आउँछ, र लामो वाक्यपछि आउने छोटो वाक्यले जोड दिन्छ।
| सबै उस्तै | मिसाएर |
|---|---|
| हाम्रो पुस्तकालय सानो छ। त्यहाँ किताब थोरै छन्। धेरै विद्यार्थी आउँछन्। बस्ने ठाउँ पुग्दैन। | हाम्रो पुस्तकालय सानो छ, किताब पनि थोरै छन्। तर खाजाको घन्टी बज्नेबित्तिकै आधा विद्यालय त्यहीँ पुग्छ, र ढोकाबाहिरसम्म उभिएर पढ्छ। ठाउँ सानो, भोक ठुलो। |
वाक्यको सुरु पनि फेर्नुहोस्। हरेक वाक्य ‘हाम्रो विद्यालयमा…’ बाट थालियो भने तेस्रो वाक्यसम्म पुग्दा पढ्नेलाई दिक्क लाग्छ।
आफ्नो लेख सफा पार्ने क्रम
लेख्दा विचारमा ध्यान दिनुहोस्; सफा पार्ने काम पछि गर्नुहोस्। परीक्षामा पनि अन्त्यका दुई तीन मिनेट यसैका लागि राख्नुहोस्।
परीक्षामा
शैलीका लागि परीक्षामा छुट्टै प्रश्न छैन। तर पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका विशिष्टीकरण तालिकामा लेखाइका धेरै प्रश्नमा शैली र वाक्य गठन लाई अङ्क छुट्याइएको छ। मूल्याङ्कनको आधारमा लेखिएका शब्द यस्ता छन्:
| प्रश्न | मूल्याङ्कनको आधारमा | अङ्क |
|---|---|---|
| एसईई (कक्षा ९–१०) | ||
| जीवनी लेखन (४ अङ्क) | ‘विषयवस्तुको मौलिक प्रस्तुतीकरण शैली र वाक्य गठन’ | २ |
| समाचार लेखन (४ अङ्क) | ‘शीर्ष वाक्य, समाचार लेखनको शैली, घटनाक्रमको संयोजन तथा प्रस्तुतीकरण’ | २ |
| सारांश लेखन (३ अङ्क) | मूलभाव समेटेको सारांशलाई ‘शुद्धता र वाक्य गठनसमेत विचार गरी’ | ३ |
| सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तर (७ अङ्क) | ‘प्रस्तुतीकरण शैली र मौलिकता’ | २ |
| निबन्ध लेखन (७ अङ्क) | ‘प्रस्तुतीकरण, मौलिकता’ | २ |
| कक्षा ८ | ||
| जीवनी लेखन (३ अङ्क) | ‘मौलिक प्रस्तुतीकरण शैली र वाक्य गठन’ | २ |
| बधाई, सम्मान वा निमन्त्रणा पत्र (३ अङ्क) | ‘निमन्त्रणपत्रको प्रस्तुतीकरण तथा भाषा शैली’ | २ |
| सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तर (५ अङ्क) | ‘विषयवस्तुको ज्ञान, विश्लेषण, तर्क, प्रस्तुतीकरण शैली र मौलिकता’ | ३ |
यीमध्ये धेरैजसो प्रश्नमा ‘वाक्य गठन, भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न तथा पदसङ्गति आदि)’ को छुट्टै १ अङ्क पनि छ। त्यो अङ्क शुद्धताको हो, र त्यस्ता गल्ती हटाउने तरिका सामान्य गल्ती अध्यायमा छ। माथिका २ र ३ अङ्क भने शुद्ध लेखेर मात्र आउँदैनन्; विचार स्पष्ट, क्रममा र आफ्नै ढङ्गले आएको हुनुपर्छ। छरितो वाक्यमा परीक्षकले तपाईँको विचार छिटो देख्छन्।
अभ्यास
कुन वाक्यमा नै दोहोरिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन ठाउँमा लामो, औपचारिक पदावली काट्नु हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
पाठ्यपुस्तकमा शैलीको छुट्टै पाठ छैन, तर यस पानाका दुई सिप व्याकरणका पाठमा छन्:
- पदक्रम: कक्षा ९ को सारङ्गीमा देश र कक्षा १० को गाउँमाथि एउटा कविता।
- वाक्य जोड्ने र फुटाउने (संश्लेषण र विश्लेषण): कक्षा ८ को से गुम्बाको सुन्दरता, कक्षा ९ को कार्यालयीय चिठी र कक्षा १० को आयाम।
यी तथ्य कहाँबाट
- विशिष्टीकरण तालिका (कक्षा ९–१०), अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: उत्तरको मूल्याङ्कनको आधार, जीवनी लेखन, समाचार लेखन, सारांश लेखन, सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तर र निबन्ध लेखन।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ८ नेपाली, नमुना प्रश्न (२०८०), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: जीवनी लेखन, बधाई, सम्मान र निमन्त्रणा पत्र, र सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तरको मूल्याङ्कनको आधार।
- नेपाली, कक्षा ६, ७, ८, ९ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: यस पानामा भनिएका रूप पाठ्यपुस्तकमा कति पटक आएका छन् भनेर यिनैमा खोजिएको हो।
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान: ताकि को अर्थ र स्रोत, र यस पानाका हिज्जे।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, अध्याय १५ (आफ्ना ढाँचाका वाक्य) र १६ (राम्रो नेपाली: विभिन्न प्रयोग): एक र एउटा, कि र नै को प्रयोग, नचाहिने शब्द हटाउने, एउटै अर्थका दुई शब्द, विशेषण ठिक ठाउँमा, र भाषाको तह मिलाउने सिद्धान्त। उदाहरण यस पानाका आफ्नै हुन्।
- छोटा र लामा वाक्य मिसाउने सुझाव (छोटा र लामा वाक्य मिसाएर) लेखनको सामान्य अभ्यासबाट लिइएको हो; माथिका स्रोतमा यसको छुट्टै नियम छैन।
