Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

बधाई र शोक सन्देश

व्यावहारिक लेखन

एकै साँझ फोनमा दुईवटा खबर आउँछन्। कक्षाको समूहमा कसैले लेख्छ: ‘हाम्रो साथी प्रकृति जिल्लास्तरीय वक्तृत्वकलामा प्रथम भइन्!’ त्यसको केही बेरपछि अर्को खबर: ‘अनिशका हजुरबुबा बित्नुभयो।’ दुवैमा केही लेख्नुपर्छ जस्तो लाग्छ। पहिलोमा के लेख्ने भन्ने सजिलै सुझ्छ। दोस्रोमा औँला रोकिन्छ: के लेख्दा ठिक होला, के लेख्दा मन दुख्ला?

बधाई र शोकका सन्देश दुई तीन वाक्यका हुन्छन्, तर पाउनेले लामो समयसम्म सम्झन्छ। यस पानामा दुवै लेख्ने तरिका छ: विद्यालयले छाप्ने औपचारिक बधाई पत्र, सम्मानपत्र र श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना, अनि फोन र सामाजिक सञ्जालमा पठाइने व्यक्तिगत सन्देश।

बधाई, शुभकामना र समवेदना

यी शब्द धेरैले एउटाको ठाउँमा अर्को प्रयोग गर्छन्, तर अर्थ फरक छ:

  • बधाई: कसैले केही पाएपछि वा कुनै खुसीको कुरा भएपछि उसको खुसीमा साथ दिनु: परीक्षामा सफल भएकोमा, प्रतियोगिता जितेकोमा, विवाह भएकोमा।
  • शुभकामना: आउने दिनका लागि राम्रो होस् भन्ने कामना: जन्मदिनमा, परीक्षाअघि, यात्रामा जाँदा, नयाँ काम सुरु गर्दा।
  • श्रद्धाञ्जली: बितेको व्यक्तिप्रति आदर।
  • समवेदना: बितेका व्यक्तिको परिवारको दुःखमा साथ दिनु।

सजिलो सम्झना: परीक्षाअघि शुभकामना, नतिजापछि बधाई। बधाई सन्देशको अन्त्यमा प्रायः शुभकामना पनि जोडिन्छ: ‘सफलताको बधाई, आगामी दिनको शुभकामना।’ शोकको सन्देशमा श्रद्धाञ्जली बितेका व्यक्तिप्रति र समवेदना उनको परिवारप्रति हुन्छ।

साथी भोलि एसईईको पहिलो परीक्षा दिन जाँदै छ। आज के पठाउने?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

आदरको भाषा: हजुर, तपाईँ, तिमी

बधाई र शोकको सन्देशमा कुरा भन्दा पनि कसरी भनियो भन्ने कुराले बढी असर गर्छ। पाउने व्यक्तिअनुसार सम्बोधन र क्रिया मिलाउनुहोस्:

कसलाई सम्बोधन क्रियाको रूप उदाहरण
हजुरबुबा, हजुरआमा, आमाबुबा हजुर -नुभयो, -नुहोस् हजुरलाई जन्मदिनको हार्दिक शुभकामना। सधैँ स्वस्थ रहनुहोस्।
गुरु, दाइ, दिदी, छिमेकी, चिनेका ठुला तपाईँ -नुभयो, -नुहोस् तपाईँले पुरस्कार पाउनुभएकोमा बधाई छ।
साथी, भाइबहिनी तिमी -यौ, -ऊ, -नू तिमीले जित्यौ! धेरै धेरै बधाई।
औपचारिक पत्र (विद्यालय, संस्था) यहाँ, तपाईँ, नामसँग ‘ज्यू’ -नुभएकामा प्रथम स्थान हासिल गर्नुभएकामा हार्दिक बधाई ज्ञापन गर्छौँ।

बितेका व्यक्तिका बारेमा सधैँ आदरार्थी भाषा चाहिन्छ: ‘उहाँ’, ‘बित्नुभयो’, ‘निधन भयो’। सामान्य कुराकानीमा भनिने ‘मरे’, ‘मर्नुभयो’ शोक सन्देशमा राम्रो सुनिँदैन।

बधाई पत्र

विद्यालय, क्लब वा संस्थाले कसैको सफलतामा छपाउने वा सूचनापाटीमा टाँस्ने बधाईलाई बधाई पत्र वा बधाई ज्ञापन भनिन्छ। यो छोटो, औपचारिक र एकै अनुच्छेदको हुन्छ।

बधाई पत्रका भाग

भाग नमुनामा किन चाहिन्छ
१.शीर्षक हार्दिक बधाई पढ्ने बित्तिकै के हो भन्ने थाहा होस्
२.पाउनेको नाम र परिचय कक्षा ९ की छात्रा प्रकृति सुवाल कसलाई बधाई दिइएको
३.कारण कुन सफलता, कसले आयोजना गरेको, कहाँ किन बधाई दिइएको
४.त्यसको महत्त्व विद्यालयको गौरव बढाएको सफलताको कदर
५.बधाई र कामना हार्दिक बधाई, उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना पत्रको मूल भाव
६.दिनेको नाम (र मिति) प्रधानाध्यापक तथा विद्यालय परिवार कसले दिएको, कहिले

ध्यान दिनुहोस्: पूरा बधाई एउटै लामो वाक्य हो, जसको अन्त्यमा ‘गर्छौँ’ आउँछ। औपचारिक बधाई पत्रको यो सामान्य ढाँचा हो। तर त्यो वाक्यभित्र के, कसले, कहाँ भन्ने तथ्य छुटेका छैनन्। कक्षा ९ को पुस्तकको नमुनामा पाउनेको नाम (श्री … ज्यू,) र विद्यालय माथि बायाँतिर छुट्टै लेखिएको छ, र वाक्यमा यहाँलाई भनिएको छ; पाठ्यपुस्तकका नमुनामा मिति प्रायः हुँदैन। यी दुवै ढाँचा चल्छन्।

सम्मानपत्र

कसैको लामो योगदानको कदर गर्न संस्थाले औपचारिक रूपमा दिने पत्र सम्मानपत्र हो। बधाई पत्र जस्तै यो पनि एउटै लामो वाक्यमा लेखिन्छ, तर यसमा एउटा सफलताभन्दा योगदानको कदर हुन्छ, र अन्त्यमा कदरस्वरूप यो सम्मानपत्र प्रदान गरिएको छ आउँछ। तल सही गर्नेहरूको पद (सचिव, प्रमुख अतिथि, अध्यक्ष) र मिति राखिन्छ। कक्षा ७ र ८ का पुस्तकमा यसको नमुना र अभ्यास छन्, र कक्षा ८ को परीक्षामा यो पनि सोधिन सक्छ।

विवाहको बधाई

विवाहको निम्तो आएको छ तर जान सकिँदैन भने, वा उपहारसँगै, बधाईको कार्ड वा सन्देश पठाइन्छ। यसमा दुवैको नाम र सुखी दाम्पत्य जीवनको कामना हुन्छ।

श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना

कसैको निधन हुँदा उसको परिवारलाई पठाइने वा संस्थाले पत्रिकामा छपाउने शोक सन्देशलाई श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना भनिन्छ। यसको काम परिवारलाई ‘हामी तपाईँहरूको दुःखमा साथमा छौँ’ भन्नु र बितेका व्यक्तिको सम्झना आदरसाथ गर्नु हो।

समवेदनाका भाग

  1. शीर्षक: ‘श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना’ वा ‘हार्दिक समवेदना’।
  2. जन्म र मृत्युको मिति: संस्थाले छपाउने सन्देशमा प्रायः माथि दुवैतिर। साथमा फोटो पनि राखिन्छ।
  3. बितेका व्यक्तिको नाम र परिचय: उहाँ को हुनुहुन्थ्यो, समाज वा संस्थामा के योगदान थियो।
  4. निधनको खबर: कहिले, कति वर्षको उमेरमा। कारण लेखिँदैन।
  5. श्रद्धाञ्जली: ‘भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछौँ’।
  6. समवेदना: परिवारप्रति, र दुःख सहने धैर्यको कामना।
  7. दिनेको नाम: व्यक्ति वा संस्था।

फोन र सामाजिक सञ्जालमा

आजकल धेरैजसो बधाई र समवेदना म्यासेन्जर, भाइबर, फेसबुक वा फोनबाटै जान्छन्। कक्षा ९ को पाठ्यक्रमले पनि इमेल, म्यासेन्जर र टेलिफोनबाट सन्देश पठाउन सिक्ने कुरा राखेको छ। यहाँ पत्रको पूरा ढाँचा चाहिँदैन, तर आदर र शुद्धता उत्तिकै चाहिन्छ।

जन्मदिनको सन्देश, हजुरआमालाई:

हजुरआमा, जन्मदिनको हार्दिक शुभकामना! हजुर सधैँ यसरी नै हाँसिरहनुहोस्, स्वस्थ रहनुहोस्। बेलुका घरमा आएर ढोग गर्छु।

सफलताको बधाई, साथीलाई:

प्रकृति, धेरै धेरै बधाई! तिम्रो अभ्यास मैले देखेकी थिएँ, यो जित तिम्रै मिहिनेतको हो। जिल्लामा पनि यसरी नै बोल्नू!

समवेदना, साथीलाई:

अनिश, हजुरबुबा बित्नुभएको खबर सुनेर धेरै दुःख लाग्यो। उहाँ विद्यालयको गेटमा तिमीलाई लिन आउनुहुँदा सधैँ हामीसँग पनि हाँसेर बोल्नुहुन्थ्यो। तिमी र परिवारलाई धैर्य मिलोस्। केही सहयोग चाहिए, जुनसुकै बेला भन है।

तेस्रो सन्देशमा तीन कुरा छन्: खबरप्रति दुःख, बितेका व्यक्तिको एउटा राम्रो सम्झना, र साथ दिने वाचा। समवेदनामा यति पुग्छ।

समवेदनामा के नलेख्ने

दुःखमा परेका मान्छेलाई सान्त्वना दिन खोज्दा कहिलेकाहीँ यस्ता वाक्य निस्कन्छन्, जसले झन् चोट दिन्छन्:

साथीकी आमाको निधन भयो। कुन सन्देश सबैभन्दा उपयुक्त हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

निमन्त्रणा पत्र

कुनै कार्यक्रममा आउन कसैलाई औपचारिक रूपमा बोलाउने छोटो पत्रलाई निमन्त्रणा पत्र भनिन्छ। बोलीमा यसलाई निम्तो पनि भनिन्छ। बधाई पत्र जस्तै यो पनि आदरको भाषामा लेखिन्छ, तर यसको काम सूचना दिनु पनि हो: पाउनेले पत्र पढेपछि कहिले, कति बजे, कहाँ पुग्ने भनेर अरू कसैलाई सोध्नु पर्दैन।

निमन्त्रणा पत्रका भाग

परीक्षाका विशिष्टीकरण तालिकाले निमन्त्रणा पत्रको ढाँचा दिँदैनन्। ढाँचा पाठ्यपुस्तकका नमुनाबाट आउँछ: कक्षा ५ मा विद्यालयको वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवसको निमन्त्रणा र विवाहको निमन्त्रणा, कक्षा ६ मा विवाहको निमन्त्रणा सुनेर बनाउने अभ्यास, कक्षा ८ र ९ मा निमन्त्रणा पत्र लेख्ने अभ्यास। विद्यालयको कार्यक्रमका लागि कक्षा ५ को नमुनाको ढाँचा यस्तो छ:

भाग कहाँ नमुनामा
१.बोलाउने संस्था माथि बिचमा विद्यालयको नाम र ठेगाना
२.शीर्षक बिचमा हार्दिक निमन्त्रणा
३.पाउनेको नाम बायाँ श्री …ज्यू, र ठेगाना
४.मूल वाक्य बिचमा, एक अनुच्छेद कुन कार्यक्रम, कुन रूपमा बोलाइएको (अतिथि, प्रमुख अतिथि), हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौँ
५.मिति, समय र स्थान तल बायाँ मिति:, समय:, स्थान:
६.प्रार्थी तल दायाँ निम्तो दिने व्यक्ति वा पद (प्रधानाध्यापक)

विवाह जस्ता ठुला कार्यक्रमको निमन्त्रणामा तल कार्यक्रम महलमा हरेक कार्यक्रमको मिति र समय छुट्टाछुट्टै हुन्छ, र दर्शनाभिलाषी (कार्यक्रममा तपाईँलाई भेट्ने इच्छा गर्ने परिवारका सदस्य) र प्रार्थी (निम्तो दिने मुख्य व्यक्ति) का नाम हुन्छन्। कक्षा ९ को कार्यालयीय चिठी पाठमा यसको पूरा ढाँचा छ, र कक्षा ८ को सम्पादकलाई चिठी पाठमा अभिभावक दिवसको नमुना।

नछुटाउने कुरा

निमन्त्रणा पत्र पढेपछि पाउनेका मनमा कुनै प्रश्न बाँकी रहनु हुँदैन:

  • को: कसले बोलाएको (संस्था र प्रार्थी) र कसलाई (नाम र आदरसहित)।
  • के: कुन कार्यक्रम, र पाउनेलाई कुन रूपमा बोलाइएको: अतिथि, प्रमुख अतिथि, निर्णायक, वा सबैजस्तै उपस्थित हुन।
  • कहिले: मिति र समय दुवै। मिति मात्र लेख्दा अतिथि कति बजे आउने भन्ने अन्योलमा पर्छन्।
  • कहाँ: चिनिने ठाउँ: विद्यालयको सभाहल, वडा कार्यालयको चौर।
  • खबर गर्ने कि नगर्ने: पाठ्यपुस्तकका नमुनामा यो भाग छैन, त्यसैले परीक्षामा पाठ्यपुस्तकको ढाँचा नै लेख्नुहोस्। तर व्यवहारमा, खाना वा कुर्सीको व्यवस्था गर्नुपर्ने कार्यक्रममा ‘आउन सक्नुहुने वा नसक्नुहुने कुरा … गतेभित्र … नम्बरमा जानकारी गराइदिनुहुन अनुरोध छ’ जस्तो एक लाइन थपिन्छ।

भाषा उच्च आदरार्थी हुन्छ: यहाँको उपस्थितिका लागि, गरिदिनुहुन, हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौँ वा सादर निमन्त्रणा गर्छौँ। मूल वाक्य बधाई पत्रको जस्तै एउटै वाक्य हुन सक्छ, तर लामो भयो भने कार्यक्रमको परिचय र निमन्त्रणा दुई वाक्यमा छुट्याउँदा सजिलो हुन्छ।

परीक्षामा

बधाई र समवेदना पाठ्यपुस्तकमा कक्षा ६ देखि नै आउँछन्: कक्षा ६ मा बधाई ज्ञापन, कृतज्ञता ज्ञापन र समवेदनाको नमुना, कक्षा ७ मा शुभेच्छा र सम्मानपत्र, कक्षा ८ मा बधाई पत्र, सम्मान पत्र र श्रद्धाञ्जली एवम् समवेदना, कक्षा ९ मा बधाई पत्र र श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना पत्र। कक्षा ९ को पाठ्यक्रममा ‘शुभकामना, बधाई र श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना लेखन’ र ‘इमेल, म्यासेन्जर, टेलिफोनबाट सन्देश प्रवाह’ एउटै पाठमा छन्।

  • कक्षा ८ को परीक्षा: विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार व्यावहारिक लेखनमा ३ अङ्कको एउटा प्रश्न आउँछ। दुई विकल्प दिइन्छन्: एउटा चिठी (घरायसी, निवेदन, व्यावसायिक वा सम्पादकलाई) र अर्को बधाई पत्र, सम्मान पत्र वा निमन्त्रणा पत्रमध्येबाट। त्यही तालिकाको अङ्क दिने निर्देशनमा यस समूह (बधाई, सम्मान र निमन्त्रणा पत्र) का लागि प्रस्तुतीकरण तथा भाषाशैलीलाई २ र संरचनालाई १ अङ्क छुट्याइएको छ; निर्देशनका वाक्यमा निमन्त्रणापत्रको नाम छ, किनभने नमुना प्रश्न त्यसैको थियो। सामान्य भाषिक र वर्णविन्यासका त्रुटिमा परीक्षकले स्वविवेक प्रयोग गर्छन्।
  • एसईई (कक्षा १०): कक्षा ९–१० को विशिष्टीकरण तालिकाको व्यावहारिक लेखनको प्रश्नमा चिठी, निवेदन, समाचार, विज्ञापन र निमन्त्रणापत्र छन्; बधाई र समवेदनाको नाम छैन। तर कक्षा ९ का विद्यालय परीक्षामा यी आउन सक्छन्, र भाषाका यही नियम निमन्त्रणापत्रमा पनि लाग्छन्।

अभ्यास

विद्यालयको बधाई पत्रको अन्त्यमा सबैभन्दा मिल्ने कामना कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम (कक्षा ९ र १०), नेपाली (संशोधन), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ९ को व्यावहारिक लेखन (निवेदन) पाठमा ‘शुभकामना, बधाई र श्रद्धाञ्जली तथा समवेदना लेखन’ र ‘इमेल, म्यासेन्जर, टेलिफोनबाट सन्देश प्रवाह’; कक्षा ९ र १० का लेखाइका सिकाइ उपलब्धि।
  • विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ८ नेपाली (२०८०), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनको प्रश्न र अङ्क विभाजन, अभिभावक दिवसको निमन्त्रणपत्रको नमुना प्रश्न र त्यसको मूल्याङ्कनको आधार (प्रस्तुतीकरण तथा भाषा शैली २, संरचना १)।
  • विशिष्टीकरण तालिका (कक्षा ९–१०), अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनको प्रश्न (समाचार, विज्ञापन वा निमन्त्रणापत्रमध्ये एक, चिठीसँग विकल्प, ४ अङ्क); यस तालिकामा निमन्त्रणापत्रको छुट्टै मूल्याङ्कनको आधार छैन।
  • नेपाली, कक्षा ६, ७, ८ र ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: बधाई ज्ञापन, कृतज्ञता ज्ञापन, शुभेच्छा, बधाई पत्र, सम्मानपत्र, र श्रद्धाञ्जली तथा समवेदनाका नमुना र अभ्यास; कक्षा ६, ८ र ९ मा निमन्त्रणा पत्रका अभ्यास।
  • नेपाली, कक्षा ५, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: विद्यालयको वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवस र विवाहका निमन्त्रणा पत्रका नमुना।
  • नमुनाका नाम, ठाउँ र मिति कल्पित हुन्।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन