देवनागरी र नेपालीमा टाइप गर्ने
लिपिको कथा, युनिकोड, र गाह्रा अक्षर टाइप गर्ने तरिका
दाइले पुरानो कम्प्युटरबाट विद्यालयको एउटा सूचना पठाउनुभयो। तपाईँको फोनमा खोल्दा अक्षर यस्ता देखिए: g]kfn। दाइको कम्प्युटरमा त्यही फाइलमा प्रस्ट नेपाल लेखिएको थियो। बिग्रिएको केही छैन; फरक यति हो कि दाइको कम्प्युटरमा एउटा विशेष फन्ट थियो, तपाईँको फोनमा छैन। किन यस्तो हुन्छ, र आज नेपाली लेख्दा यस्तो नहोस् भन्न के गर्ने, यस पानामा त्यही छ। सुरुमा भने हामीले लेख्ने लिपि आफैँ कहाँबाट आयो, त्यो हेरौँ।
देवनागरी कहाँबाट आयो?
नेपाली, संस्कृत, हिन्दी, मराठी, नेपाल भाषा जस्ता धेरै भाषा देवनागरी लिपिमा लेखिन्छन्। यो लिपि एक्कासि बनेको होइन; हजार वर्षभन्दा लामो समयमा बिस्तारै बदलिँदै आएको हो।
- ब्राह्मी: दक्षिण एसियाका सबैभन्दा पुराना लामा अभिलेखमध्ये सम्राट् अशोकका अभिलेख हुन्, जुन ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा खरोष्ठी र ब्राह्मी लिपिमा कुँदिएका थिए।
- ब्राह्मीका सन्तान: ब्राह्मीबाट धेरै लिपि बने र ठाउँअनुसार फरक फरक रूप लिँदै उपमहाद्वीपभरि फैलिए।
- देवनागरी: एघारौँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा आजको देवनागरी लिपि भारतमा संस्कृत साहित्यको मुख्य लिपि बनिसकेको थियो।
अक्षर कसरी बन्छ
देवनागरीमा हरेक व्यञ्जनसँग अ लुकेर बसेको हुन्छ: क भनेको क् र अ हो। अर्को स्वर चाहियो भने मात्रा लगाइन्छ (का, कि, कु), र स्वर नै चाहिएन भने हलन्त (्) ले त्यो अ हटाउँछ: क्। दुई व्यञ्जनबिच अ नभए ती जोडिएर संयुक्ताक्षर बन्छन्: स्त, न्द, क्ष।
युनिकोड र पुराना फन्ट
कम्प्युटरले अक्षर बुझ्दैन, नम्बर मात्र बुझ्छ। क लेख्दा भित्र एउटा नम्बर बस्छ, र स्क्रिनमा देखाउँदा फन्टले त्यो नम्बरको चित्र कोर्छ। समस्या यहीँबाट सुरु हुन्छ: कुन नम्बरले कुन अक्षर बुझाउने भन्ने कसले तोक्ने?
पुराना फन्ट (Preeti, Kantipur, Himali जस्ता): यिनले अक्षर भित्र अङ्ग्रेजीकै नम्बरमा राख्छन्, चित्र मात्र देवनागरीको कोर्छन्। फाइलभित्र g]kfnनै बसेको हुन्छ; Preeti भएको कम्प्युटरले त्यसको चित्र नेपाल कोर्छ। त्यो फन्ट नभएको फोनले भित्र जे छ त्यही देखाउँछ: g]kfn।
युनिकोड: संसारका सबै लिपिका हरेक अक्षरलाई आफ्नै नम्बर दिने एउटै मानक। कको नम्बर U+0915 हो, जुनसुकै फन्ट, फोन वा देशमा। युनिकोडमा लेखिएको नेपाली कुनै पनि यन्त्रमा नेपाली नै देखिन्छ।
| पुराना फन्ट (Preeti आदि) | युनिकोड | |
|---|---|---|
| फाइलभित्र के बस्छ | अङ्ग्रेजी अक्षरका नम्बर | देवनागरी अक्षरका आफ्नै नम्बर |
| अर्को यन्त्रमा | उही फन्ट नभए अर्थहीन अक्षर | जताततै उही |
| खोज्ने, क्रम मिलाउने, हिज्जे जाँच्ने | हुँदैन | हुन्छ |
| इन्टरनेट र फोनमा | चल्दैन | चल्छ |
| इको मात्रा (ि) | व्यञ्जनअघि टाइप गरिन्छ, जस्तो देखिन्छ | व्यञ्जनपछि बस्छ, जस्तो बोलिन्छ |
अन्तिम हरफ रमाइलो छ। कि लेख्दा मात्रा व्यञ्जनको अगाडि देखिन्छ, तर बोल्दा पहिले क् आउँछ अनि इ। युनिकोडले बोलेकै क्रममा राख्छ (क, त्यसपछि ि), र देखाउने बेला फन्टले मात्रालाई अगाडि सारिदिन्छ। पुराना फन्टमा भने जस्तो देखिन्छ त्यही क्रममा टाइप गरिन्थ्यो।
फोनमा नेपाली
Transliterationमा अङ्ग्रेजी किबोर्डमै शब्द जसरी बोलिन्छ त्यसरी नै लेखिन्छ, र किबोर्डले त्यसलाई नेपाली अक्षरमा बदलिदिन्छ। रोमनमा च्याट गर्ने बानी भएकालाई यो सबैभन्दा सजिलो लाग्छ, तर एउटा कुरा याद राख्नुहोस्: किबोर्डले अनुमान गर्छ, र अनुमान कहिलेकाहीँ गलत हुन्छ। din लेख्दा दिन आयो कि दीन, हेरेर मात्र पठाउनुहोस्।
देवनागरी लेआउटमा हरेक अक्षर आफैँ थिच्नुपर्छ। सुरुमा ढिलो लाग्छ, तर अक्षर जस्ताको तस्तै आउँछ, अनुमान हुँदैन। हिज्जेमा कमजोर हुनेलाई यो लेआउटले इ र ई, ब र व सोचेर थिच्न सिकाउँछ।
कम्प्युटरमा नेपाली
Windows मा Nepali नामको किबोर्ड आफैँ हुन्छ; Microsoft को सूचीअनुसार यो Windows Vista देखि छ। यसको लेआउट Microsoft को पानामा हेर्न सकिन्छ। केही कुञ्जी (अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको):
| कुञ्जी | अक्षर | Shift सहित |
|---|---|---|
| G | न | न् |
| K | प | प् |
| F | ा | ँ |
| L | ि | ी |
| ] | े | ै |
| N | ल | ल् |
| Q | त्र | ो |
| I | ष | क्ष |
| 1 | ज्ञ | १ |
| . | । | श्र |
| , | , | ? |
नेपाल टाइप गर्न G, ], K, F, N थिचिन्छ, अर्थात् अङ्ग्रेजीमा g]kfn। पुराना Preeti शैलीका फन्टमा पनि g]kfn कै चित्र नेपाल हुन्थ्यो। त्यसैले Preeti मा टाइप गर्न जान्नेले यो किबोर्डमा पनि उसरी नै टाइप गर्छ, फरक यति कि अब भित्र युनिकोड बस्छ। पूर्णविराम (।) विन्दुको कुञ्जीमा छ, त्यसैले ठाडो धर्का (|) टाइप गर्नुपर्दैन।
भाषा प्रविधि केन्द्र (मदन पुरस्कार पुस्तकालयसहित तीन संस्थाको सहकार्य) को पानामा दुई किसिमका नेपाली युनिकोड किबोर्ड छन्:
- Traditional: Preeti, Kantipur जस्ता फन्टमा टाइप गर्न जान्नेका लागि बनेको।
- Romanized: अङ्ग्रेजी अक्षरसँग मिल्दो उच्चारणअनुसारको लेआउट, जसमा कुञ्जीको अङ्ग्रेजी अक्षर र नेपाली अक्षरको आवाज प्रायः मिल्छ।
त्यही पानामा Windows र Linux मा राख्ने तरिका छ, र Windows मा भाषा फेर्ने छोटो बाटो Alt + Shift भनिएको छ।
गाह्रा अक्षर कसरी निकाल्ने
युनिकोडमा संयुक्ताक्षरको आफ्नै नम्बर हुँदैन। ती व्यञ्जन, हलन्त र अर्को व्यञ्जन मिलेर बन्छन्, र फन्टले जोडेर देखाउँछ। त्यसैले कुनै पनि किबोर्डमा यही क्रममा थिचे पुग्छ:
| चाहिएको | थिच्ने क्रम |
|---|---|
| क्ष | क + ् + ष |
| ज्ञ | ज + ् + ञ |
| त्र | त + ् + र |
| श्र | श + ् + र |
| स्त (आधा स) | स + ् + त |
| कार्य (माथि रेफ) | र + ् + य |
| गर्यो (आधा र) | र + ् + ZWJ + य |
| श्रीमान्को (हलन्त देखिने) | न + ् + ZWNJ + क |
ऋ भने आफ्नै अक्षर हो (Windows को Nepali किबोर्डमा Shift र C), र व्यञ्जनमा लाग्ने यसको मात्रा ृ पनि छुट्टै छ: कृषि, गृह।
र्य र र्य: एउटा नदेखिने अक्षरको काम
कार्य र गर्यो दुवैमा र, हलन्त र य छन्, तर देखिने रूप फरक छ। कार्यमा र् माथि रेफ बनेर बस्छ। गर्यो मा र् आधा भएर अगाडि बस्छ। यो फरक ल्याउन बिचमा एउटा नदेखिने अक्षर राखिन्छ: ZWJ (Zero Width Joiner, जोड्ने अदृश्य अक्षर)। युनिकोड मानकअनुसार हलन्त लागेको व्यञ्जनपछि ZWJ राख्दा त्यसको आधा रूप देखिन्छ; रको त्यस्तो आधा रूपलाई eyelash ra भनिन्छ।
ZWNJ (Zero Width Non-Joiner) उल्टो काम गर्छ: हलन्त लागेको व्यञ्जनपछि राख्दा अर्को व्यञ्जनसँग जोडिन दिँदैन, र हलन्त देखिने गरी रहन्छ। श्रीमान् मा को जोड्दा ZWNJ नभए न् र क मिलेर न्को जस्तो संयुक्ताक्षर बन्छ; ZWNJ राख्दा श्रीमान्को। हलन्त भएका शब्दमा विभक्ति कसरी जोड्ने भन्ने नियम हलन्त र अजन्त पानामा छ।
ZWJ र ZWNJ टाइप कसरी गर्ने?
यो सबैभन्दा झन्झटिलो भाग हो, र किबोर्डअनुसार फरक पर्छ।
- Microsoft को पानामा देखाइएको Windows को Nepali किबोर्डको नक्सामा ZWJ र ZWNJ का कुञ्जी देखिँदैनन् (अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको)।
- Microsoft का केही Office प्रोग्राममा अक्षरको कोड टाइप गरेर Alt र X थिच्दा त्यो अक्षर बन्छ: ZWJ को कोड 200D, ZWNJ को 200C। Microsoft को पानाले यो सबै Office प्रोग्राममा नचल्न सक्छ भनेको छ।
- सबैतिर चल्ने सजिलो उपाय: ठिक लेखिएको शब्द (जस्तै यही पानाबाट गर्यो) कपी गरेर टाँस्नुहोस्।
आफैँ जाँच्नुहोस्
साथीले Preeti मा लेखेको फाइल तपाईँको फोनमा ljBfno जस्तो देखियो (Preeti मा यसको चित्र विद्यालय हुन्थ्यो)। किन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
युनिकोडमा क्ष कसरी बस्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- The Unicode Standard, Chapter 12: South and Central Asia-I, Unicode Consortium, संस्करण १६.०, २०२४: ब्राह्मी र देवनागरीको इतिहास, नेपाली देवनागरीमा, हलन्त, ZWJ र ZWNJ, eyelash ra, क्ष र ज्ञ अक्षरको क्रम, मात्राको क्रम।
- Lumbini pillar inscription, Wikipedia (अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको): ब्राह्मी अभिलेख, शताब्दी र भेटिएको वर्ष।
- Nepali Unicode र Keyboard Layouts, भाषा प्रविधि केन्द्र (Language Technology Kendra), अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको: पुराना फन्टको समस्या, २००२ मा नेपाली युनिकोड, Traditional र Romanized किबोर्ड, संयुक्ताक्षर टाइप गर्ने क्रम।
- Fontastic Nepali, Nepali Times, अङ्क १६५, अक्टोबर २००३: मदन पुरस्कार पुस्तकालयको फन्ट मानकीकरण र दुई किसिमका किबोर्ड।
- Unicode converter, Setopati, अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको: Preeti को पाठ इन्टरनेटमा किन चल्दैन।
- Windows keyboard layouts र Nepali Keyboard, Microsoft Learn, अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको: Nepali किबोर्ड (Vista देखि) र यसका कुञ्जी।
- Insert ASCII or Unicode Latin-based symbols and characters, Microsoft Support, अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको: कोडपछि Alt+X।
- Add or change keyboard languages, Gboard Help, Google, अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको; Gboard for Android gets new languages and tools, Google, अप्रिल २०१७: transliteration।
- iOS Feature Availability, Apple, अक्टोबर २०२६ मा हेरिएको: QuickType किबोर्डमा नेपाली।
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: क्ष, ज्ञ र त्र भएका शब्दको क्रम (क्षमा, ज्ञान, त्रास कुन खण्डमा पर्छन्), र यस पानाका शब्दको हिज्जे।
- Preeti परिवारका पुराना फन्टको अक्षर-नक्सा (g]kfn = नेपाल, ljBfno = विद्यालय): यस साइटले पुराना फन्टमा छापिएका किताब युनिकोडमा बदल्न प्रयोग गरेको, छापिएकै अक्षरसँग जाँचिएको नक्सा।
