Grade 9 Nepali Words
The key words first: the ones Grade 9’s Nepali book teaches, then the ones used most widely in the books every student reads.
Key words 228
पूर्ति supply; fulfilment noun
पूरा गर्ने काम
“त्यस्तै विभिन्न आवश्यकता पूर्तिमा संलग्न रहँदा पनि यस्ता आधारहरू बनिरहेका हुन्छन्।”
स्वामित्व ownership noun
मालिक हुनु
“यस्तो कार्यस्थल कार्यालयको आफ्नै स्वामित्वको वा भाडाको जग्गा र भवनमा रहन सक्छ।”
संशोधन amendment noun
सुधार
“सङ्घीय संसद्बाट पारित भई राष्ट्रपतिले प्रमाणीकरण गरेपछि संविधान संशोधन हुन्छ।”
मुनाफा profit noun
नाफा
“मुनाफा भएन भने व्यवसायलाई निरन्तरता दिन सकिँदैन।”
पञ्चायती of the Panchayat era describing word
पञ्चायत व्यवस्थासम्बन्धी
“पञ्चायती व्यवस्था सुरुआत भयो।”
टिप्पणी comment; note noun
विचार
“सङ्घात्मक प्रणालीको राज्यको उद्देश्यबारे छोटो टिप्पणी लेख्नुहोस्।”
उत्तरदायित्व responsibility noun
जिम्मेवारी
“अनुशासित एवम् मर्यादित भएर आफ्नो उत्तरदायित्व बहन गर्न सक्दा हामी इमानदार बन्न सक्छौँ।”
विघटन breakdown; dissolution describing word
भङ्ग
“चट्टान विघटन प्रक्रियाबाट माटो बन्ने गर्छ।”
अनुसूची schedule (list) noun
थप सूची
“धारा, भाग र अनुसूचीका आधारमा नेपाल र भारतको संविधानको तुलना गर्नुहोस्।”
सैद्धान्तिक theoretical describing word
सिद्धान्तसम्बन्धी
“पूर्व वक्ता मित्रले लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको सैद्धान्तिक विषयलाई समेटेर आफ्नो विचार राख्नुभयो।”
समशीतोष्ण temperate describing word
न धेरै गर्मी न धेरै जाडो
“समशीतोष्ण हावापानीको क्षेत्रमा बस्ने मानिसले ग्रीष्ममा पातला र हिउँदमा बाक्ला लुगा लगाउँछन्।”
परिमाणात्मक quantitative describing word
परिमाणमा आधारित
“यस परिदृश्यबाट हामी बुझ्न सक्छौँ कि सरकारले अर्थतन्त्रको परिमाणात्मक सुधारमा उच्च जोड दिएको छ।”
पारदर्शिता transparency noun
खुला हुनु
व्यय expenditure noun
खर्च
“सरकारी आयको प्रयोग वा बाँडफाँट नै सरकारी व्यय वा खर्च हो।”
अधिराज्य kingdom noun
राजाले शासन गर्ने देश
“संविधानले नेपाललाई एक स्वतन्त्र, अविभाजित, सार्वभौमसत्तासम्पन्न राजतन्त्रात्मक हिन्दु अधिराज्यको रूपमा चिनाउन खोजेको थियो।”
नियमन regulation noun
नियममा राख्ने काम
“सरकारले राज्यका सम्पूर्ण कुराहरूमा कानुनबमोजिम नियमन र नियन्त्रण गर्छ।”
पर्वतीय mountainous describing word
पहाडी
“खास गरी नेपाल पर्वतीय पदमार्गका दृष्टिले विश्वमा परिचित छ।”
अर्ब billion noun
सय करोड
“यो आधा अर्बदेखि चौध अर्बसम्म रहेको मानिन्छ।”
चुनाव election noun
मत हालेर प्रतिनिधि छान्ने काम
“जङ्गलमा नयाँ नेताको चुनाव भयो।”
मुलुकी national; of the country describing word
मुलुकको
“सोही समयमा मुलुकी ऐन पनि जारी भयो।”
विप्रेषण remittance noun
विदेशबाट पठाइएको पैसा
“नेपालमा हाल कति प्रतिशत घरपरिवारले विप्रेषण प्राप्त गर्ने गरेका छन्?”
प्रतिबन्ध ban; restriction noun
रोक
“गोठाला र केटाकेटीलाई खोलामा गएर नुहाउन र गाईभैँसी लैजान गाउँलेले प्रतिबन्ध लगाएका छन्।”
पृष्ठपोषण feedback noun
सुधारका लागि दिइने सुझाव
“सबै साथीहरूले लेखिसकेपछि शिक्षकलाई पृष्ठपोषणका लागि अनुरोध गर्नुहोस्।”
शाब्दिक literal; verbal describing word
शब्दको
“शाब्दिक अर्थमा व्यवसायले कुनै कार्यमा व्यस्त भइरहने अवस्थालाई जनाउँछ।”
आलोचना criticism noun
गुणदोष केलाउने काम
“दैवी उत्पत्तिको सिद्धान्त आलोचनारहित भने छैन।”
सदाचार good conduct noun
असल आचरण
“आर्थिक पारदर्शिता र सदाचारलाई उनले आफ्नो जीवनको मुख्य आदर्श बनाएकी छन्।”
समानुभूति empathy noun
अर्काको अनुभव आफैँ गरेझैँ बुझ्ने भाव
समाजवादी socialist describing word
समाजवाद मान्ने
“अक्टोबर समाजवादी क्रान्ति कहिले भयो?”
लेखाजोखा assessment noun
हिसाब
“संस्थामा गरिने प्रत्येक आर्थिक कारोबारहरूको वैज्ञानिक तथा क्रमबद्ध रूपमा लेखाजोखा राख्नु नै लेखाशास्त्र हो।”
वार्ता talks noun
कुराकानी
“सुगौली भन्ने स्थानमा वार्ता भई सन्धिपत्र तयार गरियो।”
विकासोन्मुख developing describing word
विकासतर्फ लागेको
“विश्वका देशलाई विकसित, विकासोन्मुख र अल्पविकसित गरी तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ।”
घोषणापत्र manifesto; declaration noun
आफ्ना उद्देश्य सार्वजनिक गरिएको पत्र
“उक्त घोषणापत्र कार्यान्वयन गर्न नेपालमा पनि सोसम्बन्धी कानुन बनाइएको छ।”
अन्तर्वार्ता interview noun
प्रश्न सोधेर गरिने कुराकानी
“त्यसको केही समयपछि डेवीले फेराडेलाई बोलाए र अन्तर्वार्ता लिए।”
सवाल issue; question noun
विषय; प्रश्न
“राज्यले विभिन्न जाति, भाषा र लैङ्गिक सवालका नीति तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्न आधार तयार हुन्छ।”
प्रक्षेपण launch; projection noun
अन्तरिक्षमा पठाउने काम
“नासाले बाह्य खगोल अध्ययन मिसनअन्तर्गत टेलिस्कोपहरूलाई प्रक्षेपण गरेको छ।”
पर्यावरणीय environmental describing word
पर्यावरणसम्बन्धी
“आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय सन्तुलन राख्दै गरिने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ।”
सङ्ख्यात्मक numerical describing word
सङ्ख्यासम्बन्धी
“त्यसैले सङ्ख्यात्मक उपयोगिता विश्लेषणलाई मार्सलको उपयोगिता विश्लेषण पनि भन्ने गरिन्छ।”
बजारीकरण marketing noun
बजार विस्तार गर्ने काम
“यहाँ नियमित रूपमा यातायात सञ्चालन हुन नसक्दा स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण हुन भने समस्या भएको छ।”
सम्भार maintenance noun
हेरविचार
“सार्वजनिक स्थलहरूको सरसफाइ र मर्मत सम्भारमा सहयोग गरेका छौँ।”
वैधानिक legal; constitutional describing word
कानुनअनुसारको
“यो विधिअन्तर्गत वास्तविक उपस्थिति र वैधानिक उपस्थिति हुने विधिहरू प्रयोग गरेर जनगणना गरिन्छ।”
स्वास्नी wife noun
पत्नी
“स्वास्नी त त्यसै पनि नुहाउँथी तर लोग्ने चाहिँ साबुन नभईकन नुहाउँदैनथ्यो।”
आनन्दी cheerful describing word
सधैँ खुसी रहने
“सबै अत्यन्त आनन्दी, सबै छन् पिङमा दङ्ग, सबैको देखिँदै आयो उज्यालो चेहरा रङ्ग।”
चरम extreme describing word
अन्तिम; सबैभन्दा माथिल्लो
“मार्सल आर्टअन्तर्गतका कुनै पनि विधाको चरम बिन्दुका रूपमा कुमितेलाई लिन सकिन्छ।”
जवाफदेही accountability noun
जिम्मेवारी
“आफू स्वयम् व्यवस्थापकीय निर्णय गर्ने अधिकार राख्दैन र सङ्गठन वा रोजगारदाताप्रति जिम्मेवार र जवाफदेही रहन्छ।”
पत्रे layered describing word
पत्रैपत्र मिलेको
“तपाईँले पत्रे चट्टानको प्रयोग के के कामका लागि भएको देख्नुभएको छ?”
कार्यकारी executive describing word
काम चलाउने
“प्रदेशको कार्यकारी अधिकार प्रदेश मन्त्रिपरिषद्मा निहित रहन्छ।”
डल्ले round describing word
डल्लो परेको
कार्यकारिणी executive describing word
काम चलाउने अधिकार भएको
“नेपालको कार्यकारिणी अधिकार संविधान र कानुनबमोजिम सङ्घीय सरकारमा निहित रहन्छ।”
लोग्ने husband noun
पति
“लोग्नेका कुरा सुनेपछि बुढीले त्यस मूर्तिलाई हातमा लिएर गहिरोसित हेरिन्।”
आप्रवासी immigrant describing word
अर्को देशबाट आएर बसेको
“यहाँ आदिवासीको सङ्ख्या कम र आप्रवासीको सङ्ख्या बढी छ।”
निगम corporation noun
सरकारी व्यावसायिक संस्था
“कोकाकोला, पेप्सीकोला, हिटाची, होन्डा, सुजुकी, सोनी, नेस्ले, मर्सिडिज केही बहुराष्ट्रिय निगमका उदाहरणहरू हुन्।”
आजीवन lifelong how, when or where
जीवनभर
“प्रपन्नाचार्यले आजीवन वेदका दार्शनिक विचारको व्याख्या गरिरहे।”
राष्ट्रसङ्घीय of the United Nations describing word
राष्ट्रसङ्घसम्बन्धी
“त्यस्तै नामिबियामा राष्ट्रसङ्घीय सैनिक पर्यवेक्षकको व्यवस्था मिलाउने काम पनि पूरा गरेको थियो।”
सुरज the sun noun
सूर्य
ससुरा father-in-law noun
श्रीमान् वा श्रीमतीको बुबा
“बुहारीको मुखबाट यस्तो जवाफ सुन्दा ससुरालाई खुब रिस उठ्यो।”
श्रमशक्ति workforce noun
काम गर्न सक्ने मानिस
“अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको मागअनुसार सिपयुक्त श्रमशक्तिको विकास गर्नु हाम्रो मुख्य चुनौती हो।”
समीक्षात्मक critical (analytical) describing word
समीक्षामा आधारित
“‘साकार सपना’ कथामा के पृथ्वीनारायण शाहको सपना पूरा भयो, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।”
पत्राचार correspondence noun
पत्रव्यवहार
“यो सेवाको प्रयोग गरेर इमेल ठेगाना भएका व्यक्तिहरूबिचमा विद्युतीय माध्यमबाट पत्राचार गर्न सकिन्छ।”
विधेय predicate describing word
वाक्यमा कर्ताबारे भनिएको अंश
“माथिका तीनओटै वाक्यमा ‘हर्कबहादुर’ उद्देश्य हो भने ‘आए’ विधेय हो।”
विचारधारा ideology noun
विचारको धारा; सिद्धान्त
“यस अवधिमा पञ्चायतइतरका राजनीतिक दलका विचारधारालाई कुनै स्थान दिइएन।”
मर्म essence; heart noun
भित्री भाव
“अरूको मर्म र भावना बुझी सोहीअनुरूप अनुकूल हुने गरी गरिने व्यवहार समानुभूति हो।”
आदिवासी indigenous people noun
पहिलेदेखि बस्दै आएका मूल बासिन्दा
“यहाँ आदिवासीको सङ्ख्या कम र आप्रवासीको सङ्ख्या बढी छ।”
निर्भरता dependence noun
भर पर्ने अवस्था
“परिवारको एक सदस्यमाथिको निर्भरता कम हुन्छ।”
पदक्रम word order noun
वाक्यमा पदहरूको क्रम
“कवितांशको सातौँ पङ्क्तिलाई व्याकरणिक पदक्रम मिलाई भन्नुहोस्।”
व्यवसायीकरण commercialization noun
व्यवसायका रूपमा बदल्ने काम
“पदमार्गबाट कसरी पर्यटनक्षेत्रमा व्यवसायीकरण गर्न सकिएला त?”
वस्तुगत objective describing word
वस्तुमा आधारित
“देशगत र वस्तुगत व्यापार विविधीकरणमा जोड दिनुपर्छ।”
एकाङ्की one-act play describing word
एउटै अङ्क भएको छोटो नाटक
“त्यसपछि उनले अनेकौँ नाटक, एकाङ्की आदि लेखे।”
नियोग mission noun
विदेशमा रहेको दूतावास वा कार्यालय
“कूटनीतिक नियोगले त्यो देशमा रहेका आफ्ना देशका नागरिकको सुरक्षालगायत अन्य आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउँछ।”
बढावा encouragement noun
प्रोत्साहन
“यसले मानव अधिकार, सामाजिक न्याय तथा सुशासनलाई बढावा दिन्छ।”
गौरवमय glorious describing word
गौरवपूर्ण
“हाम्रो यही गौरवमय इतिहाससँग जोडिएका दिइएका तस्बिर पहिचान गरी उनीहरूको योगदानका सन्दर्भमा छलफल गरौँ।”
फेरबदल change noun
परिवर्तन
“समयको परिवर्तनसँगै कैयौँ कुरामा फेरबदल पनि आएको छ।”
अनिश्चित uncertain describing word
निश्चित नभएको
“तर उद्यमी आफैँको नाफा भने अनिश्चित हुन्छ।”
मोतियाबिन्दु cataract noun
आँखाको नानीमा जालो पर्ने रोग
“मानिसका आँखामा मोतियाबिन्दु, आनुवंशिक अन्तर जस्ता रोग बढिरहेका छन्, किन?”
सभामुख speaker (of parliament) noun
सभाको प्रमुख
“प्रतिनिधिसभामा सभामुख र उपसभामुख रहन्छन्।”
सिन्धु ocean; great river noun
समुद्र; ठुलो नदी
“आज उनले पाकिस्तानबाट सिन्धु उपत्यकाको सभ्यताको विषयमा टेलिभिजनबाट प्रत्यक्ष प्रसारण गरिरहेकी छन्।”
आत्मसमर्पण surrender noun
हार मानेर आफूलाई सुम्पिने काम
“राजा अलि हठी स्वभावका भएकाले आत्मसमर्पण नगरी उनी युद्धमा होमिन्छन्।”
प्रोत्साहित encouraged describing word
हौसला दिइएको
“भित्तेपत्रिका वा सूचनापाटीमा टाँस्ने गर्नाले पनि उनीहरू अरू सिर्जना गर्न प्रोत्साहित हुन्छन्।”
दृष्टिविहीन visually impaired describing word
आँखा नदेख्ने
“दृष्टिविहीनहरूले पढाइलेखाइ गरिरहेको देखेँ।”
भेद difference; secret noun
फरक; रहस्य
“किन मान्छे मान्छेमा यो भेद?”
बहाल in office; rent noun
पदमा कायम; भाडा
“ज्वाइँले बनिबुतो गरेर पेट पालेका छन् र बहालको घरमा बस्छन्।”
कल्याणकारी welfare; beneficial describing word
भलाइ गर्ने
“आधुनिक युगमा कुन राज्य कति असल छ भन्ने कुराको त्यसले अपनाएका कल्याणकारी योजनामा निर्भर रहन्छ।”
प्रत्याभूत guaranteed describing word
ग्यारेन्टी गरिएको
“त्यसैले यो संविधानले मानव अधिकारको प्रत्याभूति गरेको छ।”
संरचित structured describing word
संरचना गरिएको
“‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविता कति हरफमा संरचित छ?”
असाधारण extraordinary describing word
साधारणभन्दा फरक
“यस्ता विविध विषयमा भएको अटुट लगावका कारण उनले पाएको सिद्धि असाधारण मानिन्छ।”
भट्टी kiln; tavern noun
पकाउने भट्टा; रक्सी बेच्ने पसल
“यस्ता उद्योगका भट्टीबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइडले प्रत्यक्ष रूपमा वायु प्रदूषण गर्दछ।”
उपचारात्मक remedial describing word
उपचारसम्बन्धी
“आपत्कालीन उद्धार तथा उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र प्राथमिक उपचारात्मक कार्यका लागि सामग्रीहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।”
मानवता humanity noun
मानिसमा हुनुपर्ने दया र माया
“उनका अधिकांश पुस्तक मानवतामा आधारित छन्।”
वक्तव्य statement describing word
सार्वजनिक रूपमा भनिएको कुरा
“तेहरान वक्तव्य कहिले जारी भयो?”
दुर्बल weak describing word
कमजोर
“दुब्लो अर्थात् दुर्बल शरीरलाई स्वस्थ र सामान्य अवस्थामा फर्काउन पनि यो त्यति नै सहयोगी छ।”
बौद्धिकता intellect noun
बुद्धिमत्ता
“विद्यार्थीभित्र विद्यमान प्रतिभा र बौद्धिकता जगाउने वातावरण विद्यालयले सिर्जना गरोस्।”
नजरबन्द house arrest describing word
निगरानीमा थुनिएको
“यिनीहरूबिच झगडा सुरु भएकाले एकले अर्कालाई कैद तथा नजरबन्दमा राख्न थाले।”
परापूर्वकाल ancient times noun
धेरै पहिलेको समय
“नेपालमा परापूर्वकालदेखि नै विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायहरू एकै ठाउँमा सद्भाव र सम्मानका साथ बसिरहेका छन्।”
आश्वासन assurance noun
भरोसा
“अङ्ग्रेजहरूले पनि उनीहरूलाई राज्य फिर्ता गराइदिने आश्वासन दिएका थिए।”
तत्सम word taken unchanged from Sanskrit describing word
संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएको शब्द
“पाठमा प्रयोग भएका दुई दुईओटा तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द टिपोट गर्नुहोस्।”
साक्षी witness noun
घटना देख्ने व्यक्ति
“नेपालमा पनि पटक पटक अधिकार प्राप्तिका लागि भएका आन्दोलन र क्रान्ति यसका साक्षी छन्।”
निराशा despair; disappointment noun
आशा मरेको अवस्था
“उसले आफ्नो जीवनमा निराशा र कायरता जस्ता कुराको प्रभाव कहिल्यै पर्न दिँदैन।”
हेपाइ looking down on someone noun
हेप्ने काम
“हेपाइबाट बालबालिका, महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा बढी पीडित भएका हुन्छन्।”
गतिशीलता dynamism; mobility noun
अगाडि बढिरहने अवस्था
“साथै यसले गोडा र मेरुदण्डको लचकता एवम् गतिशीलताको विकास हुन्छ।”
स्मारक memorial noun
सम्झनाका लागि बनाइएको चिज
“घुन्सा पुग्नुअगावै आँखामा ठोक्किन आइपुग्छ एउटा स्मारक।”
मोहडा face; front noun
अनुहार; अगाडिको भाग
“पहाडको दक्षिण मोहडामा सूर्यको किरण प्रत्यक्ष रूपमा पर्दछ र तापक्रम सामान्यतया बढी हुन्छ।”
पूर्णतः completely how, when or where
पूरै
हानिनोक्सानी damage and loss noun
नोक्सान
“हामीलाई कुनै वस्तु वा सेवाको प्रयोगबाट हानिनोक्सानी भएमा क्षतिपूर्ति पाउने अधिकार हुन्छ।”
राहदानी passport noun
विदेश जान चाहिने परिचयपत्र
“अङ्ग्रेजको त्यो नीतिलाई कमजोर पार्न भीमसेन थापाले नेपालमा आउन राहदानी चाहिने नियम बनाए।”
कमीकमजोरी shortcomings noun
कमजोरी
“सङ्ख्यात्मक उपयोगिता विश्लेषणको कमीकमजोरी औँल्याउँदै त्यसको सट्टामा क्रमवाचक उपयोगिताको अवधारणा आएको हो।”
मण्डप pavilion noun
पूजा वा बिहे गर्न बनाइएको छानो भएको ठाउँ
“यसरी आँगनमा पूजाको मण्डप तयार भयो।”
नायक hero; leader noun
मुख्य पात्र; नेता
“चलचित्र हेर्दा त्यसका नायक नायिकाले कुनै चरित्रलाई लिएर जुन अभिनय गरिरहेका हुन्छन्।”
बहादुरी bravery noun
वीरता
“यस्ता बहादुरीको कथा पढ्दा मलाई सेना वा प्रहरी बनेर देशको सेवामा खटिने रहर जाग्छ।”
दण्डनीय punishable describing word
सजाय दिनुपर्ने
“संविधानमा नै छुवाछुत गरे दण्डनीय हुने व्यवस्था गरियो।”
सुम्पनु to hand over verb
जिम्मा लगाउनु
“मताधिकार जनतामा सुम्पिएको एउटा विश्वासको अभिभारा हो।”
स्वायत्त autonomous describing word
आफ्नै अधिकारमा चल्ने
“यो मानव अधिकार संरक्षण र संवर्धनका लागि गठित स्वतन्त्र र स्वायत्त निकाय हो।”
राजकुमारी princess noun
राजाकी छोरी
“नेपालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बतका सम्राट् स्रङचङ गम्पोसँग भएको थियो।”
प्रतिरोध resistance noun
विरोध गरेर रोक्ने काम
“पर्याप्त मात्रामा पोषिलो खाना नखाएमा रोग प्रतिरोध क्षमता पनि कम हुन्छ।”
समाजशास्त्री sociologist describing word
समाजशास्त्रको विद्वान्
“समाज विकासक्रमबारे विभिन्न समाजशास्त्री र मानवशास्त्रीहरूको भनाइ फरक फरक रहेको पाइन्छ।”
प्राध्यापक professor; lecturer noun
क्याम्पसमा पढाउने शिक्षक
“यसले प्राध्यापकहरूका लागि आवश्यक गोष्ठी, तालिम र सेमिनारसमेत सञ्चालन गर्दछ।”
कस्तुरो musk deer noun
नाभिमा कस्तुरी हुने मृग
अभिभारा responsibility noun
जिम्मेवारी
“कार्यक्रम सञ्चालनको अभिभारा नौ कक्षामा अध्ययनरत एक जना विद्यार्थीलाई दिइएको छ।”
टिस्टो small peg noun
सानो छोटो डन्डी
गराइ way of doing noun
गर्ने तरिका
“काम गराइ सबैले देखेकै हुन्छौँ।”
आतङ्क terror noun
त्रास
“त्यो वन संरक्षण गरेको भए बाँदर आतङ्कको सामना गर्नुपर्दैनथ्यो।”
भय fear noun
डर
“यस अवस्थामा शिशुमा क्रोध, भय, उत्सुकता, हर्ष, स्नेह, चिन्ता जस्ता विभिन्न संवेगहरू उत्पन्न हुन्छन्।”
आदिम primitive noun
सबैभन्दा पुरानो
नक्षत्र constellation (of the lunar zodiac) noun
चन्द्रमाको बाटोमा पर्ने ताराको समूह
“यसका साथै उनीहरूले तारा नक्षत्रहरूको स्थिति मापन गर्न पनि यसको प्रारम्भिक रूपमा प्रयोग गरेका थिए।”
बेपत्ता missing describing word
पत्ता नलागेको
“पौडिन नजानी अर्काको सिको गर्ने केटाकेटी खोलामा बगेर पनि बेपत्ता हुने गरेका छन्।”
चारित्रिक moral; of character describing word
चरित्रसम्बन्धी
“‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा रनबहादुर र हाकिम पात्रका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्।”
प्रगाढ deep; intense describing word
गाढा; गहिरो
“यसबाट नेपाली समुदायमा प्राचीनकालदेखि रहिआएको धार्मिक सहिष्णुताको भावनालाई अझ प्रगाढ बनाउन मदत पुगेको देखिन्छ।”
छाक meal noun
एक पटकको खाना
“एक छाक मकै, एक छाक भोकै हुन जाने?”
उद्यमशील enterprising describing word
मिहिनेत गरेर व्यवसाय गर्ने
“शिक्षित, दक्ष, सक्षम, स्वस्थ, तालिमप्राप्त, सिर्जनशील, उद्यमशील जनशक्ति नै मानव संसाधनको आधार हो।”
धम्की threat noun
तर्साउने कुरा
“यसबाट उनी जनमतका विपरीत कसैको दबाब र धम्कीबाट पछि नहट्ने व्यक्ति थिए भन्ने प्रस्ट हुन्छ।”
दिनप्रतिदिन day by day how, when or where
दिनदिनै
“नेपालमा पनि ज्येष्ठ नागरिकको सङ्ख्या दिनप्रतिदिन बढ्दै जानुमा म कुनै अस्वाभाविकता देख्दिनँ।”
समकालीन contemporary describing word
एकै समयको
“गरगहनाहरू समकालीन समाजका जीवन्त पहिचान हुन्।”
अनधिकृत unauthorized describing word
अधिकार नभएको
“ती सामग्रीको अनधिकृत रूपमा प्रयोग गर्नुहुँदैन।”
गर्जनु to roar; to thunder verb
ठुलो आवाजले कराउनु
“भागिरहेका गाउँलेलाई चिच्याउँदै र गर्जँदै राक्षसले भनेछ, “ए गाउँले हो!””
झ्याउ lichen; moss noun
ढुङ्गा र रुखमा उम्रने झार
“उनिउँ, च्याउ, ढुसी, झ्याउ आदि फूल नफुल्ने बिरुवा हुन्।”
वाद doctrine; -ism noun
सिद्धान्त; मत
“आजको लोकतन्त्र कुनै एक वाद र विचारमा सीमित नभई मिश्रित रूपमा अगाडि बढेको छ।”
Also वादी
साहसी brave describing word
हिम्मत भएको
“उनलाई हामी देशप्रेमी, साहसी र वीर पुरुषको रूपमा चिन्छौँ।”
पस्मिना fine goat wool; cashmere noun
च्याङ्ग्राको नरम ऊन
“नेपालले गलैँचा, ऊनका कपडा, जडीबुटी, चिया, अलैँची, कफी, पस्मिना, हस्तकलाका सामानहरू निर्यात गर्छ।”
सुवर्ण gold noun
सुन
अबोध innocent; naive describing word
केही नबुझ्ने
“आमालाई उसले त्यसो गरेको मन पर्यो र आफ्नी अबोध छोरीलाई समातेर च्वाप्प म्वाइँ खाइन्।”
जन्मान्तर gap between births; another life noun
दुई सन्तानबिचको अन्तर; अर्को जन्म
“यसरी उचित जन्मान्तर कायम गर्दा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा मदत पुग्छ।”
चुहावट leakage noun
चुहिने काम
“देशको गोप्य सूचना चुहावट हुने, दुई देशबिचको सम्बन्ध बिग्रने आदि असर पनि यसले पार्न सक्छ।”
नैसर्गिक natural; inborn describing word
स्वाभाविक
“पोषणयुक्त खानेकुरा खान पाउनु व्यक्तिको नैसर्गिक अधिकार हो।”
धामी shaman noun
झारफुक गर्ने व्यक्ति
“गुरुआमा, हाम्रो समाजमा धामीझाँक्रीमा विश्वास गरिँदैन।”
विवाहित married describing word
बिहे भएको
“त्यो पोको लिएर विवाहित चेलीबेटीको घरमा जाने चलन रहेछ।”
उम्कनु to escape verb
भागेर बच्नु
“एक्लाएक्लै भएको अवस्थामा पनि समूहमा ट्र्याप पारी क्याचिङ गर्दा उम्कने मौका बिरलै पाइन्छ।”
आहारविहार diet and lifestyle noun
खानपान र रहनसहन
“समयमा सुत्ने, पूर्वमा सूर्य नउदाउँदै उठ्ने तथा उचित आहारविहार गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।”
पदसङ्गति agreement (in grammar) noun
वाक्यमा लिङ्ग, वचन र पुरुषको मेल
“वाक्यलाई पदसङ्गति मिलाई लेख्नुहोस्।”
प्रवर्तक founder; pioneer describing word
सुरु गर्ने व्यक्ति
“जैन धर्मका प्रवर्तक महावीर जैन हुन्।”
अथाह bottomless describing word
ज्यादै गहिरो
“संस्कृत वाङ्मयभित्रका अथाह ज्ञानलाई व्यावहारिक रूपमा आत्मसात् गर्न सक्ने साधना थियो।”
उत्पीडन oppression noun
सताउने काम
“यसबाट महिलाहरू शोषण, अन्याय, अत्याचार र उत्पीडनका सिकार भए।”
दुईतिहाइ two-thirds noun
तीन भागमध्ये दुई भाग
“सो सिफारिसका आधारमा महासभाको दुईतिहाइ बहुमतद्वारा सदस्यता प्रदान गरिन्छ।”
औषधीय medicinal describing word
औषधीको गुण भएको
“मध्यपहाडी तथा उपत्यकामा पाइने पोल्ने झार सिस्नुमा धेरै औषधीय गुण पाइन्छ।”
उपेक्षा neglect noun
वास्ता नगर्ने काम
“यस कालको शिक्षालाई उपेक्षाको काल भनिए तापनि परम्परागत शिक्षालाई व्यवस्थित ढङ्गले सञ्चालन गरिएको थियो।”
मोही buttermilk; tenant farmer noun
दही मथेर निकालिएको झोल; अर्काको खेत कमाउने
“स्थानीय प्रविधि प्रयोग गरी अचार, गुन्द्रुक, मोही, छुर्पी, मस्यौरा, चिउरा आदि कसरी बनाइन्छ?”
फिरन्ते nomadic describing word
ठाउँ ठाउँ घुमिरहने
“कसै कसैले उनलाई फिरन्ते पनि भन्छन्।”
अतीत the past describing word
बितेको समय
“बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक मुलुक हुनु नेपालको गौरवमय अतीत मात्र होइन, सुन्दर वर्तमान पनि हो।”
पिना oil cake noun
तेल पेलेपछि बाँकी रहने सिट्ठी
“गरिमाका बुबाले लजाउँदै मुख फोरे, “तेलपानी एकै, पिना बाहिर भनेको यही त हो नि!””
सत्यता truth noun
साँचोपन
“पतिको कुरामा लुकेको सत्यतालाई उनले हृदयङ्गम गरिन्।”
हाराहारी on a par (with); about noun
लगभग; बराबरजस्तो
“यदि ताराको पिण्ड सूर्यको पिण्डको हाराहारी छ भने कोरमा न्युक्लियर फ्युजन लामो समयसम्म चलिरहन्छ।”
तितेपाती mugwort noun
तितो गन्ध आउने एक बोट
“सिस्नुले पोलेका ठाउँमा साबुन वा तितेपाती लगाउने गरिन्छ, किन?”
अतुलनीय incomparable describing word
तुलना गर्न नसकिने
“मल्लकालीन नेपाली वास्तुकलाको सर्वाधिक मौलिक तथा अतुलनीय पक्ष भनेको तिनमा प्रयुक्त अत्यन्तै उत्कृष्ट काष्ठकला हो।”
उत्तरार्ध second half noun
पछिल्लो आधा भाग
“भीमसेन थापाको शासनको उत्तरार्धमा भारदारी गुटबन्दी झन् वृद्धि भएको थियो।”
शिल्प craft noun
हातले बनाउने कला
“मनमोहक, अद्भुत शिल्प कौशल र कलाकारको मिहिनेतको प्रतिबिम्बन वास्तुकलामा देख्न सकिन्छ।”
Also शिल्पी
घोरिनु to ponder verb
गहिरो सोचमा डुब्नु
“मेरो प्रश्नले उनी एकछिन घोरिइन् र ‘म एकैछिनमा आउँछु है’ भन्दै आफ्नो घरतिर दौडिन्।”
विमर्श consultation; deliberation noun
छलफल
चित्रित portrayed describing word
चित्रण गरिएको
“यस समाजलाई मध्यकालीन समाजका रूपमा चित्रित गरिन्छ।”
अहिल्यै right now how, when or where
अहिले नै
“त्यसैले अहिल्यै मुसो भई जा।”
पित्त bile how, when or where
कलेजोले बनाउने तितो रस
“बोक्रासहित स्याउको सेवन गर्नाले पित्त थैलीमा पत्थरी हुँदैन।”
झलक glimpse noun
झल्को
“हाम्रो परम्परा, रीतिरिवाज र संस्कृतिको झलक चित्रकलामा पाउन सकिन्छ।”
बहाना excuse noun
निहुँ
“अर्को साने पनि जिद्दी गरी अमेरिकातर्फ पढाइको बहानाले हिँड्यो।”
आत्महत्या suicide noun
आफैँले आफूलाई मार्ने काम
“विश्वलाई दोस्रो भयानक युद्धमा होम्ने हिटलर स्वयम् श्रीमतीसहित आत्महत्या गर्न पुगे।”
मातृत्व motherhood noun
आमा हुनुको भाव
“पुत्रस्नेहलाई सजीव तुल्याउन सकिनँ भने मातृत्वलाई पनि तिलाञ्जलि दिए हुन्छ।”
ठग्नु to cheat verb
छल गरेर लिनु
“मिटर जडान गरिएका ट्याक्सीहरूको भाडादरमा एकरूपता कायम हुन्छ र ठगिने सम्भावना पनि ज्यादै न्यून हुन्छ।”
हातेमालो hand in hand; cooperation noun
मिलेर काम गर्ने भाव
सहरिया city dweller; urban describing word
सहरमा बस्ने
“उनलाई सिङ्गापुरको सहरिया वातावरण त्यति राम्रो लाग्दैन।”
दोसल्ला shawl (of honor) noun
सम्मानमा ओढाइने खास्टो
“वडा कार्यालयले अस्ति मात्र उहाँलाई सम्मानस्वरूप प्रमाणपत्र र दोसल्ला प्रदान गरेको थियो।”
कुटपिट beating noun
कुट्ने र पिट्ने काम
“मद्यपानका कारणले परिवार र समाजमा कलह, होहल्ला, कुटपिट, चोरी र हिंसा जस्ता घटना हुन सक्छन्।”
आरन forge noun
फलाम पिटेर औजार बनाउने ठाउँ
“बुबाले आरनमा काम गरिरहँदा उनी निकै घोरिएर हेरिराख्थे।”
तपोभूमि land of meditation noun
तपस्या गर्ने ठाउँ
“यो देश शिवको तपोभूमि, सीता र गौतम बुद्धको जन्मभूमि एवम् जनकको कर्मभूमि हो।”
सरसापट borrowing and lending noun
ऐँचोपैँचो
“छिमेकीसँग सरसापट र ऐँचोपैँचो गर्न आवश्यक छैन।”
दीर्घायु long life describing word
लामो आयु
“जन्मोत्सव मनाउनु भनेको दीर्घायु र स्वस्थ जीवनका लागि शुभकामना वा आशीर्वाद लिनु हो।”
कदापि never (ever) how, when or where
कहिल्यै पनि
“यो लक्षण देशोन्नतिका लागि कदापि राम्रो होइन।”
पुरातत्त्व archaeology noun
पुराना वस्तुको अध्ययन
“समग्रमा पुरातत्त्व शब्दको अर्थ प्राचीन वस्तु भन्ने विषयसँग सम्बन्धित छ।”
तीर्थयात्रा pilgrimage noun
तीर्थ जाने यात्रा
“कतिपय पर्यटकहरू पदयात्रा, पर्वतारोहण, तीर्थयात्रा, संस्कृति र सम्पदाको अवलोकन तथा अनुसन्धानका लागि पनि आउने गर्छन्।”
निबन्धकार essayist noun
निबन्ध लेख्ने
“किताब पढ्दा निबन्धकारको मनमा कस्ता विचार उत्पन्न हुन्थे?”
लखतरान worn out describing word
धेरै थाकेको
“दिनभरि हिँड्दा शरीर लखतरान भइसकेको थियो।”
पर्याय synonym; equivalent noun
उस्तै अर्थको शब्द
“संस्कृति भनेको हरेक राष्ट्रको आत्मा हो र मौलिकताको पर्याय हो।”
पुरुषार्थ effort; endeavor noun
मिहिनेत; पौरख
“सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले पनि सधैँका लागि गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल भएछ।”
सुस्ताउनु to slow down verb
ढिलो हुनु
“दुईचार पाइला हिँड्यो, सुस्तायो, फेरि बाटो सम्झेर पैताला लम्कायो।”
पगरी turban noun
टाउकामा बेरिने कपडा
“धामीझाँक्रीले पगरी, भोटो र जामा प्रयोग गर्छन्।”
प्रज्वलित lit; blazing describing word
बलेको
“दोस्रो कुरो विद्यार्थीमा आत्मविश्वास जगाउने र उनीहरूभित्रको असीमित ऊर्जालाई प्रज्वलित गर्ने काम विद्यालयमा होओस्।”
भकारो manure heap noun
गोबर र सोत्तरको थुप्रो
ठेला cart; calluses noun
हातले ठेलिने गाडा; हत्केलाको कडा छाला
“ठेलामा चारपाँच झुप्पा अङ्गुर राखिएको थियो।”
टुँडाल carved strut noun
छानो थाम्ने कुँदिएको काठ
“ढोका, झ्याल, भित्ताका विभिन्न भाग, टुँडाल आदि सजाउनका निमित्त भित्तेचित्र बनाउने परम्परा रहिआएको पाइन्छ।”
भेडापालन sheep farming noun
भेडा पाल्ने काम
“यहाँको समशीतोष्ण प्रदेशमा व्यावसायिक रूपमा भेडापालन गरिन्छ।”
प्रवर्तन launching; enforcement noun
सुरु गर्ने वा लागु गर्ने काम
स्वैच्छिक voluntary describing word
आफ्नो इच्छाले गरिने
भाकल vow noun
देवतालाई गरिने वाचा
“व्रतालुहरूका भाकल वा मनकामना पूरा गर्न यो व्रत बस्ने गरिन्छ।”
दीर्घजीवी long-lived describing word
धेरै बाँच्ने
“हामी दीर्घजीवी हुन सक्छौँ।”
नभ sky noun
आकाश
निरर्थक meaningless describing word
अर्थ नभएको
“शिक्षाबिना मानिसको जीवन निरर्थक हुन्छ।”
भाङ्ग्रो coarse cloth (of nettle fibre) noun
सिस्नुको रेसाले बुनेको खस्रो कपडा
“कवितामा बक्खु भाङ्ग्राको प्रसङ्ग कतिऔँ श्लोकमा आएको छ?”
अरुचि dislike; loss of appetite noun
मन नपर्नु
आलोकित lit up describing word
उज्यालो पारिएको
कारिन्दा clerk noun
लेखनदास
“अड्डामा ऊ यौटा साधारण कारिन्दा थियो।”
जीवनदृष्टि outlook on life noun
जीवन हेर्ने दृष्टि
घान batch noun
एक पटकमा हालिने परिमाण
चाया dandruff noun
कपालमा हुने पाप्रा
“कपालमा चाया परेको छ।”
लोरी lullaby noun
बच्चा सुताउन गाइने गीत
जलद cloud describing word
बादल
नग mountain noun
पहाड
चँदुवा canopy noun
माथि टाँगिने कपडा
नरभक्षी man-eating; man-eater describing word
मानिस खाने
“त्यस नरभक्षी राक्षसले आफ्नो शरीर फुलाउँदै लगेर एउटा पहाड जत्रो बनाएछ।”
मियो threshing pole noun
दाइँ गर्न गाडिएको खम्बा; घरको मुली
उद्वेलन surge (of feeling) noun
मनमा भावना उर्लनु
“मेरो मनमा निकै अटेसमटेस उद्वेलन थियो।”
पदचाप footsteps noun
पाइलाको आवाज
किंकर्तव्यविमूढ at a loss describing word
के गरूँ भन्ने अन्योलमा परेको
“फोन हातैमा लिएर उनी किंकर्तव्यविमूढ भई टोलाइरहिन्।”
प्राक्कल्पना hypothesis noun
अनुसन्धान सुरु गर्दा गरिने अनुमान
“फेराडेले चुम्बकीय क्षेत्रबाट विद्युतीय धारा उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने प्राक्कल्पना गर्दै त्यसलाई सफल पारेरै छाडे।”
लट्टे amaranth describing word
राता झुप्पा फुल्ने बोट
श्रुतिपथ hearing range noun
सुनिने दायरा
कदली banana noun
केरा
रुचिर lovely describing word
सुन्दर
वरेण्य eminent describing word
श्रेष्ठ
किमार्थ by no means how, when or where
कुनै हालतमा पनि
लाचार helpless describing word
उपाय नभएको
“त्यसपछि लाचार भएर ती महिलाले आफ्नो पूर्वकथा बेलीबिस्तार लगाइछन्।”
घगडान towering figure noun
ठुलो; दक्ष
कृतकृत्य fulfilled; grateful describing word
काम पूरा भएर सन्तुष्ट
सङ्घार threshold noun
ढोकाको फेद
“सङ्घारका दुवैपट्टि गमलामा चमेलियाका बोट छन्।”
कलकाँटा machinery noun
कलपुर्जा
“कलकाँटाको काममा पनि उनीहरू सिपालु हुन्छन्।”
Idioms, proverbs and phrases 31
आलु खानु to get a zero idiom (टुक्का)
परीक्षामा शून्य अङ्क पाउनु
अड्डी कस्नु to insist idiom (टुक्का)
जिद्दी गर्नु
“छोरा र नातिनीले घरमै बस्न अड्डी कसेका थिए।”
टाप कस्नु to bolt idiom (टुक्का)
छिटो भाग्नु
कण्ठ भरिनु to be choked with emotion idiom (टुक्का)
भावले बोली अड्किनु
“छोराको कुरा सुनेर पार्वतीको कण्ठ भरिएर आयो।”
हुने बिरुवाको चिल्लो पात a promising plant has glossy leaves proverb (उखान)
राम्रो हुनेको लक्षण सानैदेखि देखिन्छ
बाँदरका हातमा नरिवल a coconut in a monkey’s hand proverb (उखान)
राम्रो चिज यसको मोल नबुझ्नेको हातमा पर्नु
खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन a mustache can’t stop a mouth that wants to eat proverb (उखान)
गर्न चाहनेलाई सानो बाधाले रोक्दैन
नपत्याउँदो खोलाले बगाउँछ the stream you don’t take seriously sweeps you away proverb (उखान)
सानो भनेर हेला गरेको कुराले ठुलो हानि गर्छ
नाच्न नजान्ने आँगन टेढो the one who can’t dance blames the crooked yard proverb (उखान)
आफ्नो कमजोरी अरू कुरामा थुपार्नु
कर लगाउनु to levy a tax; to press phrase
कर तोक्नु; जोड दिनु
“यसैलाई ध्यान दिएर सरकारले धनीलाई बढी र गरिबलाई कम दरमा कर लगाउँछ।”
चलानी गर्नु to dispatch phrase
चिठी आदि पठाउनु
“पत्र चलानी गर्दा पत्र पाउनेको नाम, ठेगाना, मिति, विषय आदि कुराहरू उल्लेख गरिन्छ।”
तह लगाउनु to bring under control; to put in order phrase
नियन्त्रणमा ल्याउनु; मिलाएर राख्नु
“त्यसैले उनीहरूले सर्वप्रथम नेपाललाई नै युद्धद्वारा तह लगाउने योजना बनाए।”
जरा गाड्नु to take root phrase
दह्रोसँग जम्नु
“जातीय विभेद, छुवाछुत र कट्टरताले समाजमा जरा गाडेको थियो।”
पर सर्नु to move away; to have one’s period (euphemism) phrase
अलि पर जानु
“मासिक स्रावलाई रजस्वला हुनु, महिनावारी हुनु, नछुने हुनु, पर सर्नु आदि विभिन्न नामले चिनिन्छ।”
जेल हाल्नु to imprison phrase
कैद गर्नु
“त्यो कुरा थाहा पाएपछि चन्द्रशमसेरले उनलाई जेल हालेका थिए।”
जालसाजी गर्नु to commit fraud phrase
झुटो कागज बनाउनु; बेइमानी गर्नु
मूल फुट्नु (a spring) to emerge phrase
जमिनबाट पानी निस्कनु
“पहाडको कुनाकाप्चा र समथर भूभागमा मूल फुटेर जमिनमुनिको पानी बाहिर निस्कन्छ।”
गाथा गाउनु to sing the praises of phrase
महिमा गाउनु
“यिनै लोकभाकाले नेपाली वीरताको गाथा गाएका छन्।”
काम चल्नु to make do phrase
जसोतसो काम पुग्नु
“प्रयोगशालाको व्यवस्था नभएमा शैक्षिक सामग्री र उपकरणहरू कक्षाकोठामा ल्याएर पनि काम चलाउन सकिन्छ।”
निहुँ खोज्नु to pick a quarrel phrase
झगडा गर्न बहाना खोज्नु
“यसरी हरेक कुरामा तिब्बतले निहुँ खोज्दै गएपछि दुवै देशका बिचमा युद्ध हुने स्थिति बन्यो।”
काँचुली फेर्नु to shed one’s skin; to change completely phrase
पुरानो रूप छाडेर नयाँ बन्नु
छाक टार्नु to get by meal to meal phrase
जेनतेन खाना जुटाउनु
दुध फाट्नु (milk) to curdle phrase
दुधमा छेना र पानी छुट्टिनु
छाप पर्नु to leave a mark phrase
प्रभाव पर्नु
मार्ग प्रशस्त गर्नु to pave the way phrase
बाटो सजिलो पार्नु
“साथै यसले संस्कृति र संस्कारको निरन्तरता तथा संरक्षण गर्न मार्ग प्रशस्त गर्छ।”
कान थुन्नु to plug one’s ears; to refuse to listen phrase
कुरा सुन्नै नचाहनु
“एउटा कानको श्रवण क्षमता परीक्षण गर्दा अर्को कान थुन्न लगाई पालैपालो गर्नुपर्दछ।”
टुङ्गो लाग्नु to be settled phrase
निर्णय हुनु
“निश्चित समयभित्र पनि हारजितको टुङ्गो लागेन भने १५–१५ मिनेट गरी जम्मा ३० मिनेटको थप समय प्रदान गरिन्छ।”
प्राण धान्नु to stay alive phrase
जसोतसो बाँच्नु
घरजम गर्नु to settle down (marry) phrase
बिहे गरेर घर बसाउनु
मानसिक सन्तुलन गुमाउनु to lose one’s mind phrase
मनको सन्तुलन हराउनु
मन राख्नु to humor someone phrase
कसैको चित्त बुझाउनु
“रामनाथले पत्नीको मन राख्न भने।”