Grade 10 Nepali Words
The key words first: the ones Grade 10’s Nepali book teaches, then the ones used most widely in the books every student reads.
Key words 217
अर्थशास्त्र economics noun
धन र व्यापारको अध्ययन
“अर्थशास्त्रले व्यक्तिगत र सामूहिक एकाइका आर्थिक क्रियाकलापको अध्ययन गर्दछ।”
चालु current; running describing word
चलिरहेको
“सम्पत्तिलाई चालु र स्थिर सम्पत्ति गरी दुई भागमा विभाजन गर्ने गरिन्छ।”
अर्थव्यवस्था economy noun
अर्थतन्त्र
“भाषा, धर्म, बसोबास, समय, अर्थव्यवस्था, जीवनपद्धति समाज वर्गीकरणका प्रमुख आधार हुन्।”
कट्टी deduction noun
काटिएको रकम
“माथिको कारोबारमा मेसिनरीमा ह्रास कट्टी गरिएकाले यसलाई घाटाको रूपमा अभिलेख गरिन्छ।”
एकलौटी exclusive describing word
एक्लै अधिकार भएको
“एकै व्यक्तिले आफ्नै पुँजी र प्रबन्धमा नाफा कमाउने उद्देश्यले सञ्चालन गरेको व्यवसायलाई एकलौटी व्यवसाय भनिन्छ।”
पञ्चायत council (village) noun
गाउँको पञ्चहरूको सभा; पुरानो शासन व्यवस्था
“यस अवधिमा पञ्चायत इतरका राजनीतिक दलका विचारधारालाई कुनै स्थान दिइएन।”
सूचकाङ्क index noun
मूल्य आदिको घटबढ देखाउने अङ्क
“मानव विकास सूचकाङ्कका आधारमा नेपाल मानव विकासको कुन स्तरमा पर्दछ, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।”
अन्तरिम interim describing word
बिचको अस्थायी
“अन्तरिम संविधान लागु भएपश्चात् नेपाललाई गणतन्त्रात्मक, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी राज्यको रूपमा घोषणा भयो।”
संहिता code (of rules); collection (of Vedic hymns) noun
नियमहरूको सङ्ग्रह
“किरात शब्दको उल्लेख शुक्लयजुर्वेदको वाजसनेयी संहिता, अथर्ववेद, वाल्मीकि रामायण, महाभारत जस्ता विशेष ग्रन्थहरूमा पाइन्छ।”
पुँजीवादी capitalist describing word
पुँजीवादमा विश्वास गर्ने
“विशेष गरी कार्ल मार्क्सले पुँजीवादी अर्थतन्त्रको आलोचना गर्दै जनसङ्ख्या वृद्धि समस्या नभएको जिकिर गरेका छन्।”
उम्मेदवार candidate describing word
चुनाव वा पदका लागि उभिने
“उम्मेदवार पनि हुन पाइन्छ।”
लघु small; micro describing word
सानो
“कृषिबाहेक ससाना परम्परागत तथा लघु उद्यम सञ्चालन गरेर पनि जीवन निर्वाह गरिरहेका हुन्छन्।”
नवीकरण renewal noun
फेरि नयाँ बनाउने काम
“त्यस्तै बिमा नवीकरण मिति याद गरी तोकिएको समयमा बिमा शुल्क बुझाउनुपर्छ।”
सङ्ग्राम battle noun
युद्ध
“अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका निम्ति आर्थिक कारण नै मुख्य रूपमा जिम्मेवार थियो।”
दमन repression noun
थिचोमिचो
“सबै प्रकारको दमन, हस्तक्षेप, दबाबको विरोध गर्नु पनि नेपाली परराष्ट्र नीतिको महत्त्वपूर्ण कार्य रहिआएको छ।”
मताधिकार right to vote noun
मत दिने अधिकार
“मताधिकार जनतामा सुम्पिएको एउटा विश्वासको अभिभारा हो।”
संयन्त्र mechanism noun
काम चलाउने व्यवस्था
दरखास्त application noun
निवेदन
“दर्ता गर्न चाहने व्यक्तिले प्रदेश कानुनबमोजिम तोकिएको निकायमा दरखास्त दिनुपर्ने हुन्छ।”
बाल्यावस्था childhood noun
बाल्यकाल
“बाल्यावस्था र युवावस्थामा स्वस्थकर जीवनशैली अपनाएमा यी रोगबाट बच्न सकिन्छ।”
नीतिगत policy-level describing word
नीतिसम्बन्धी
“हामी सबैलाई मानव अधिकारका बारेमा धेरै नीतिगत कुरा थाहा नहुन सक्छ।”
गुणात्मक qualitative describing word
गुणमा आधारित
“समग्र देशको गुणात्मक पक्ष र जीवनस्तरमा पनि सुधार आइरहेको छ।”
व्यवस्थापक manager describing word
व्यवस्था मिलाउने
“प्रत्येक सङ्गठनमा व्यवस्थापक वा मालिक र कामदार वा कर्मचारी गरी दुई प्रकारका जनशक्ति हुन्छन्।”
अविच्छिन्न unbroken describing word
नटुटेको
“सार्वजनिक संस्थान अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला संस्थाका रूपमा रहन्छ।”
करार contract noun
लिखित सम्झौता
“यो दुई पक्षका बिचमा हुने करार पनि हो।”
समालोचनात्मक critical (analytical) describing word
समालोचनामा आधारित
“परिवर्तित पाठ्यक्रममा बहुबौद्धिकता, समालोचनात्मक सोच, सहकार्यात्मक सिकाइ जस्ता क्रियाकलापमार्फत सिकाइ सहजीकरण गर्नुपर्ने उल्लेख छ।”
प्रस्तावना preamble; introduction noun
सुरुको भाग
“हाम्रो संविधानको प्रस्तावनामा नै नेपाललाई स्वतन्त्र, अविभाज्य र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न मुलुक भनी परिभाषित गरिएको छ।”
शासकीय governmental describing word
शासनसम्बन्धी
“अर्को अर्थमा शासकीय क्रियाकलापमा अधिकांश जनतालाई प्रत्यक्ष सहभागी गराउने राजनीतिक प्रक्रियाको व्यवस्था नै सङ्घीयता हो।”
विवेचना analysis noun
राम्ररी केलाउने काम
“कार्यालयका आधारभूत र सहायक कार्यहरूको विवेचना गर्नुहोस्।”
आवेदन application noun
अनुरोधपत्र
“नयाँ कर्मचारी भर्ना प्रक्रिया, विद्यालयमा नयाँ विद्यार्थी भर्ना छनोट जस्ता कार्यमा अनलाइनबाट आवेदन माग्ने गरिन्छ।”
विश्वव्यापीकरण globalization noun
संसारभर फैलिने प्रक्रिया
“विश्वव्यापीकरणको बढ्दो प्रभावको यस युगमा शिक्षालाई रोजगार, उत्पादन र श्रमसँग जोड्नका लागि शिक्षालाई प्रविधियुक्त बनाउनुपर्छ।”
साम्यवादी communist describing word
साम्यवाद मान्ने
नियमानुसार as per the rules how, when or where
नियमअनुसार
“चेसर समूहका खेलाडीहरू खेलमैदानमा नियमानुसार बस्नुहोस्।”
अगावै beforehand how, when or where
पहिले नै
“निर्णय मसौदा बैठक अगावै प्रस्तावका रूपमा पनि तयार गर्न सकिन्छ।”
इतिहासकार historian noun
इतिहास लेख्ने
“इतिहासकार इमानसिंह चेम्जोङले पनि भोटबर्मेली भाषा बोल्ने जातिहरू ‘किरात’ भएको उल्लेख गरेका छन्।”
क्षेत्रगत sectoral describing word
क्षेत्रअनुसार
“उनीहरूका आआफ्नै जातिगत र क्षेत्रगत रूपमा मनाइने चाडपर्व छन्।”
कटौती cut; reduction describing word
घटाउने काम
“उपभोक्ताले आम्दानी बढ्दा न्यून गुणस्तरका वस्तुको उपभोग कटौती गर्छ र त्यस्ता वस्तुको मागमा कमी आउँछ।”
शुष्क dry describing word
सुक्खा
“उनको स्वर शुष्क थियो।”
बदला revenge; exchange noun
प्रतिशोध; सट्टा
“फ्रान्सले आफ्नो पुरानो शत्रु बेलायतसँग बदला लिनका लागि यस युद्धमा अमेरिकीहरूको सहायता गरेको थियो।”
सर्वाङ्गीण all-round describing word
सबै पक्षको
“आधुनिक राज्यले समाजको सर्वाङ्गीण हित, एकता र राष्ट्रिय स्वार्थको रक्षाका लागि आवश्यक कार्यहरू गर्नुपर्दछ।”
पदमार्ग footpath; trail noun
पैदल हिँड्ने बाटो
“यो पदमार्ग लमजुङको बेँसीसहरबाट सुरु हुन्छ।”
कीर्तिमान record noun
प्रतियोगितामा बनाइएको सबैभन्दा राम्रो नतिजा
“थुप्रै नेपालीले आफ्नो कीर्तिमानद्वारा विश्वलाई चकित बनाएका छन्।”
मुद्दती fixed-term (deposit) describing word
तोकिएको समयका लागि राखिएको
“कुनै बैङ्कले मुद्दती खातामा रकम जम्मा गर्ने खातावालालाई दिएको ब्याजदरलाई तलको रेखाचित्रमा देखाइएको छ।”
शीतोष्ण temperate describing word
न धेरै चिसो न धेरै तातो
“शीतोष्ण बागवानी केन्द्रबाट उपलब्ध हुने फलफूल तथा सागपातका बिउबिजनको मूल्यसूची केन्द्रको वेबसाइटबाट प्राप्त भयो।”
पञ्चवर्षीय five-year describing word
पाँच वर्षको
“छैटौँ पञ्चवर्षीय योजनाले यसलाई स्थापित गर्यो।”
बन्देज ban noun
रोक
“असल समाजमा जाँड, रक्सी, चुरोट जस्ता मादक पदार्थलाई बन्देज गरिएको हुन्छ।”
अभिकर्ता agent noun
कसैको तर्फबाट काम गर्ने
“बिरामी व्यक्ति, पशुपक्षी, फोहोरमैला आदि रोगजन्य अभिकर्ताका स्रोतहरू हुन्।”
पूर्णरूप complete form; (पूर्णरूपले) completely noun
पूरा रूप
“हुनत यस सिद्धान्तलाई पूर्णरूपले गलत भन्न पनि सकिन्न।”
मूर्त concrete; tangible describing word
देख्न छुन सकिने
“तपाईँको समुदायमा रहेका मूर्त र अमूर्त सम्पदाहरूको खोजी गरी सूची तयार पार्नुहोस्।”
मध्यस्थता mediation noun
दुई पक्षबिच मिलाउने काम
“त्यसैले यसको व्यवस्थापनका लागि मध्यस्थता गर्न सक्ने मानिसको आवश्यकता रहेको हुन्छ।”
जन्मजात inborn describing word
जन्मदेखि नै भएको
“कलाकारिताको प्रतिभा यिनका नसा नसामा जन्मजात प्रवाहित थियो।”
उपराष्ट्रपति vice president noun
राष्ट्रपतिपछिको पद
“नेपालको संविधानबमोजिम नेपालमा राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति फरक फरक लिङ्ग र दलको हुनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।”
सीमान्तकृत marginalized describing word
पछाडि पारिएको
“यहाँ घुमन्ते राउटेदेखि लोपोन्मुख र सीमान्तकृत कुसुन्डा, नुराङ, मुसहर आदि जातिहरू पनि छन्।”
लिखत document noun
लेखिएको कागज
“कस्तो विचार, अभिव्यक्ति वा लिखतलाई प्रतिवेदन मान्न सकिँदैन?”
अभिप्राय intention; meaning noun
भन्न खोजेको कुरा
“स्रष्टाका कलाको तेस्रो आँखाले अर्कै रूप र अर्कै अभिप्राय देख्छ।”
बदर cancelled; void describing word
रद्द
“संविधानसँग बाझिएको कानुन बाझिएको हदसम्म अमान्य वा बदर हुन्छ।”
ख्याति fame noun
प्रसिद्धि
“तपाईँको सबैतिर ख्याति छ।”
लोकमार्ग highway noun
ठुलो सडक
“पूर्वमा पाँचथरको चियो भन्ज्याङदेखि पश्चिममा बैतडी जिल्लाको झुलाघाटसम्म विस्तार हुने यो लोकमार्ग निर्माणाधीन छ।”
वैचारिक ideological describing word
विचारसम्बन्धी
“राजनीतिक दलहरूले राजनीतिक र वैचारिक कार्यक्रमका साथै आर्थिक, सामाजिक मुद्दाहरू बोकेको हुनुपर्छ।”
अकर्मक intransitive describing word
कर्म नचाहिने (क्रिया)
“अनुच्छेदबाट एउटा सकर्मक र एउटा अकर्मक वाक्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्।”
पूर्वसर्त precondition noun
पहिले पूरा गर्नुपर्ने सर्त
“दूरदृष्टि, साक्षरता, स्रोतसाधन, जनसहभागिता, उद्यमशीलता, सुशासन, शान्ति, प्रविधि आदि विकासका पूर्वसर्त हुन्।”
भयानक terrible describing word
डरलाग्दो
“उनकै कमजोरीले गर्दा कोतपर्व जस्तो भयानक हत्याकाण्ड घट्न पुग्यो।”
प्राज्ञिक academic describing word
विद्वान्हरूसम्बन्धी
“विद्यालयले सञ्चालन गर्ने प्राज्ञिक एवम् गैर प्राज्ञिक शैक्षिक क्रियाकलापसम्बन्धी योजनालाई शैक्षणिक योजना भनिन्छ।”
परापूर्व the ancient past noun
उहिले
“कुनै चट्टानमा परापूर्व कालका जीव तथा वनस्पतिहरूका छाप पनि पाइन्छन्।”
निर्मूल eradicated describing word
जरैदेखि हटाइएको
“त्यसैले यस्तो अन्धविश्वास, अत्याचार र भ्रष्टाचार निर्मूल गर्नका लागि मलाई समाजसेवा गर्न मन लाग्छ।”
विश्वसम्पदा World Heritage noun
संसारभरका लागि महत्त्वपूर्ण सम्पदा
“विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत यस स्थानले नेपाल र नेपालीको पहिचान बोकेको छ।”
कूल bank; shore noun
किनार
उतारचढाव ups and downs noun
उकालो ओरालो
“जति जोखिम र आनन्द सगरमाथा आरोहण क्रममा मिल्छ त्यति नै आफ्नो जीवनमा पनि उतारचढाव भइरहन्छ।”
क्षय decay; loss noun
नाश; घट्दै जाने अवस्था
निम्तिनु to be invited; to be caused verb
निम्तो पाउनु; निम्त्याइनु
“विवाद समाधान हुन नसक्दा मानिसमा असहमति बढ्दै जान्छ र द्वन्द्व निम्तिन पुग्छ।”
सकर्मक transitive describing word
कर्म चाहिने (क्रिया)
“अनुच्छेदबाट एउटा सकर्मक र एउटा अकर्मक वाक्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्।”
निर्देश direction; instruction noun
आदेश
“शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई निर्देश गर्छ र सफलता प्राप्त गर्न सहयोग पुर्याउँछ।”
चेतावनी warning noun
सावधान गराउने कुरा
“मालिकाकी आमाले चेतावनी दिइन्।”
बहिष्कार boycott noun
अलग गराउने काम
“दुई टोलका माझ झगडा छ र बहिष्कार गरेका छन्।”
स्वाधीनता independence noun
स्वतन्त्रता
“साना राष्ट्रको स्वाधीनता, सुरक्षा र स्वतन्त्रता नेपाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रभावकारिताभित्र देख्दछ।”
आलोचनात्मक critical describing word
आलोचना गर्ने
“आडम स्मिथले दिएको अर्थशास्त्रको परिभाषा आलोचनात्मक रूपमा व्याख्या गर्नुहोस्।”
पर्खाइ wait noun
प्रतीक्षा
“म त्यही समयको पर्खाइमा थिएँ।”
परित्याग abandonment noun
पूरै छोड्ने काम
“घोर नीद अब ता परित्याग।”
विच्छेद separation noun
अलग हुने काम
“जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ, सम्बन्ध विच्छेद जस्ता व्यक्तिगत घटनाको दर्ता अद्यावधिक गर्नुलाई पञ्जीकरण भनिन्छ।”
वृत्ति profession; scholarship noun
पेसा; पढ्न पाइने रकम
स्तरोन्नति upgrade noun
स्तर माथि उठाउने काम
“काठमाडौँको चक्रपथ निर्माण तथा यसको स्तरोन्नतिको काम पनि चिनियाँ सहयोगमा भएको हो।”
तहसनहस ruin noun
पूरै बिग्रेको
“विपत्का कारणले जनजीवन तहसनहस हुन गई त्रासको वातावरण सिर्जना हुन्छ।”
सार्थकता meaningfulness noun
अर्थपूर्ण हुनु
“त्यसले सुशासन कायम गर्न मदत पुग्छ र लोकतान्त्रिक अभ्यासले सार्थकता पाउँछ।”
विशिष्टता distinctiveness describing word
विशेषता
“यही विशिष्टता बोकेको नेपाली माटामा समय समयमा महान् व्यक्ति जन्मेका छन्।”
कमसल inferior describing word
गुण कम भएको
“कमसल उपभोग्य वस्तु वा सेवाको प्रयोगबाट हानिनोक्सानी भएमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गरौँ।”
साक्षात्कार interview; meeting face to face; direct realization (of a truth) noun
प्रत्यक्ष भेट
“उनले त्यहीँ वेदका मन्त्र साक्षात्कार गरे।”
अस्पष्ट unclear describing word
स्पष्ट नभएको
“अस्पष्ट, अधुरो र दोहोरो अर्थ लाग्ने गरी पत्र लेख्नुहुँदैन।”
साबित proven describing word
प्रमाणित
“विवाहको भोलिपल्ट भएको भोज कार्यक्रममा उनीहरूको त्यो अड्कल गलत साबित भयो।”
सम्पन्नता prosperity noun
समृद्धि
“यसको अभावमा मानिस भौतिक सम्पन्नताले भरिपूर्ण भए पनि मनुष्यत्वका दृष्टिले जीर्ण वा कमजोर हुन्छ।”
पक्षी bird describing word
चरा
“राष्ट्रिय पक्षी डाँफे हो।”
सहपाठी classmate describing word
सँगै पढ्ने साथी
“मैले पर्दैन, मलाई चाहिँदैन भनेकी थिएँ, सहपाठीले भनिन्।”
बहाब flow noun
बगाइ
“सामान्यतया मौसमलाई तापक्रम, ओसिलोपना र हावाको बहाबको दैनिक स्तरको आधारमा अनुमान गर्न सकिन्छ।”
ध्वस्त destroyed describing word
पूरै भत्केको
“चौथोपटकमा उनले भीषण आक्रमण गरे र नरसंहार गरी कपिलवस्तु राज्य ध्वस्त पारिदिए।”
छापाखाना printing press noun
छाप्ने ठाउँ
“छापाखानाको आविष्कार हुनुभन्दा पहिले आफूलाई आवश्यक पर्ने पुस्तक र ग्रन्थ हातैले लेखेर तयार पार्ने गरिन्थ्यो।”
मूलभूत fundamental describing word
आधारभूत
अनवरत ceaseless describing word
निरन्तर
“सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा, लोकसाहित्य, संस्कृतिलगायत क्षेत्रमा अनवरत रूपमा योगदान दिने विशिष्ट व्यक्तित्व थिए।”
बिक्नु to be sold verb
बेचिनु
“त्यसैले उनको तरकारी अरूको भन्दा छिटो बिक्छ र प्रशस्त नाफा पनि कमाउँछन्।”
दाबी claim noun
जोड दिएर भनिएको कुरा; माग
“उनीहरू नेपाली नागरिक नभएकाले अधिकार दाबी नगरेका हुन्।”
आक्रोश outrage noun
चर्को रिस
“यसले गर्दा जनताको आक्रोश र अशान्ति बढ्दै गयो।”
अशक्तता disability; weakness noun
नसक्ने अवस्था
“उनीहरूको शारीरिक अशक्तताको सहारा बन्नु परिवारका सदस्यको दायित्व हो।”
वेदान्त a school of Hindu philosophy noun
उपनिषद्मा आधारित दर्शन
“वेद, वेदान्त, धर्मदर्शन तथा इतिहास आदि अनेकौँ पूर्वीय विषयवस्तुलाई युगसापेक्ष किसिमबाट सर्वसाधारणसम्म पुर्याउन कोसिस गर्थे।”
निरङ्कुशता autocracy noun
आफूखुसी शासन
“कुनै पनि व्यक्तिले जङ्गबहादुरको निरङ्कुशता र अत्याचारका विरुद्धमा बोल्न सक्दैनथे।”
निरोधात्मक preventive describing word
रोक्ने खालको
“हाल स्थानीय पालिकाले विपत् जोखिम क्षेत्र पहिचान गरी निरोधात्मक कार्य पनि सुरु गरेको छ।”
अग्रभाग front noun
अगाडिको भाग
“दुबै गोडाको कुर्कुच्चा उठाएर पैतलाको अग्रभागले मात्र टेकेर नितम्बलाई कुमभन्दा माथि उठाउनुहोस्।”
माइती a woman’s parents’ family noun
बिहे भएकी छोरीका बाबुआमाको घर
“छोरीको विवाहमा माइती पक्षले धन सम्पत्ति दिने चलन थियो।”
दुरुस्त exact; in good order describing word
ठिक; उस्तै
“सचेत व्यक्तिले आफ्नो शरीरलाई चुस्त, दुरुस्त र क्रियाशील राख्ने गर्छ।”
पुण्य virtue; merit describing word
असल कामको फल
“बाले आफ्नो जीवनमा अनन्य पुण्य गर्नुभएको छ।”
आयातित imported describing word
विदेशबाट ल्याइएको
“आयातित बाजाबाट नेपालका मौलिक र रैथाने लोकबाजा लखेटिने स्थिति आउनुहुँदैन।”
तिलक mark on the forehead noun
निधारमा लगाइने टीका
प्रवर्धनात्मक promotional describing word
बढाउने खालको
“चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन्।”
भूमण्डलीकरण globalization noun
संसारभर फैलिने प्रक्रिया
“उनी भन्दै थिए, “अहिलेको भूमण्डलीकरणले यो संसारलाई एउटै गाउँ बनाएको छ।””
कुटुम्ब family; kin noun
परिवार र नातेदार
“यस्तै वेलामा कुटुम्बले छोरा शशीधरलाई छोरी दिन आए।”
गरुड great mythical eagle noun
विष्णुको वाहन मानिने ठुलो चरा
“उनले चाँगुनारायण मन्दिर अगाडि एक गरुड स्तम्भ निर्माण गरी त्यहाँ अभिलेख लेखाएका थिए।”
चौपाया quadruped describing word
चार खुट्टे जनावर
“पहिराले बस्तीका घरहरू बगाउनुका साथै चौपाया र मानवीय क्षतिसमेत भएको थियो।”
तत्पर ready; eager describing word
तयार
“थर्नडाइकअनुसार व्यक्तिले कुनै कुरा सिक्नका लागि तत्पर हुनुपर्दछ।”
सूचीबद्ध listed describing word
सूचीमा राखिएको
“नेपालमा पर्यटन उद्योगको महत्त्व सूचीबद्ध गर्नुहोस्।”
विखण्डन breaking apart noun
टुक्रिने प्रक्रिया
“उनका छोराहरू राज्य विखण्डन गर्ने काममा लागे।”
असन्तोष dissatisfaction noun
सन्तोष नभएको
“परिणामस्वरूप राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरूले राष्ट्रिय पञ्चायतमा असन्तोषको आवाज उठाए।”
परिष्कृत refined describing word
सुधारिएको
“यस्तो आदानप्रदानबाट उनीहरूले आफ्नो अनुभव र आफूमा भएको ज्ञानलाई परिमार्जन र परिष्कृत बनाउँछन्।”
अभिमत opinion describing word
राय
“यसैमा रहेर राजनीतिक दलले जनताको अभिमत प्राप्त गर्दछन् र जनतालाई परिचालन गर्दछन्।”
उदात्त noble; lofty describing word
उच्च र महान्
“उदात्त कर्मको यात्रा गर्छन् जो सधैँ सधैँ, आदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै।”
सानोतिनो minor; small describing word
थोरै महत्त्वको
“युद्ध थामियो, तिनी पल्टनबाट फर्केपछि आफ्नै सानोतिनो व्यापार गरेर अहिले जीवन बिताइरहेका छन्।”
संरचनागत structural describing word
संरचनासम्बन्धी
“यसको लागि नीतिगत, कानुनी, संरचनागत र प्रक्रियागत सबै उपायहरूलाई प्रयोग गर्न जरुरी छ।”
वस्तुपरक objective describing word
तथ्यमा आधारित
“‘स्वस्थ खानपान’ शीर्षकमा एउटा वस्तुपरक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।”
गरम hot describing word
तातो
रुजु cross-checking describing word
मिलाएर जाँच्ने काम
“नाप लिइसकेपछि बुबाले फेरि आफैँ नापेर रुजु गर्नुभयो।”
दाह्री beard noun
चिउँडोको कपाल
“दाह्री खौरन र मेकअप गर्न पनि ऐनाको प्रयोग गरिन्छ।”
सुझबुझ good sense noun
बुद्धि
“यसका लागि कलात्मक सुझबुझ र आफूले प्रयोग गर्ने सामग्रीको प्रकृतिबारे ज्ञान हुनु आवश्यक हुन्छ।”
चल्ती in common use; current (account) describing word
चलनमा रहेको
“चल्ती खातामा रकम जम्मा गरेबापत निक्षेपकर्तालाई ब्याज प्राप्त हुँदैन।”
पुकार्नु to call out verb
ठुलो स्वरले बोलाउनु
“सबले मलाई आमा पुकार्छन्।”
अत्तालिनु to panic verb
आत्तिनु
“दाजु अत्तालिएको देखेर गरिमाले यताउता नियालेर हेर्दा त्यहाँ सर्प देखिन्।”
अधिकरण tribunal noun
न्याय गर्ने निकाय
“ती अड्डाहरूलाई अधिकरण भनिन्थ्यो।”
युवती young woman describing word
जवान महिला
“युवतीले पाहुना कति प्रकारका हुने बताएकी छन्?”
सारस crane (bird) describing word
लामो गर्दन र खुट्टा भएको चरा
“मयूर, सारस, टिकटिके, ढुकुर, मैना आदि चरा पनि वरपर देखिए।”
नोकर servant noun
तलब लिएर घरको काम गर्ने
“लाससँगै उसले आफ्नो जीवनमा उपभोग गरेका र अन्य चाहिने सरसामानलगायत नोकरलाई पनि पिरामिडभित्रै गाडिन्थ्यो।”
मर्का hardship; grievance noun
अन्याय; पीडा
“उहाँहरूलाई किसानको मर्का खुब थाहा छ।”
संस्करण edition; version noun
प्रकाशनको पालो वा रूप
“मुलुकी ऐनका संशोधित संस्करणहरू कहिले कहिले प्रकाशित हुँदै आए?”
उद्योगी industrialist; diligent describing word
उद्योग चलाउने; मिहिनेती
“उद्योगीले पुँजी वा लगानी जुटाई कृषिजन्य र औद्योगिक वस्तुहरू उत्पादन गर्दछ।”
लोकसंस्कृति folk culture noun
जनताको परम्परागत संस्कृति
“त्यस्तै थारू जातिका खँजडा, झिलमिले र तमौरा बाजाले पनि नेपाली लोकसंस्कृतिलाई अझ समृद्ध तुल्याएका छन्।”
हठात् suddenly how, when or where
अचानक
“अर्को दिन, चराको चिरबिरे कलरवले मलाई मिरमिरेमै हठात् ब्युँझाइदिन्छ।”
ज्यामी laborer noun
ज्याला लिएर काम गर्ने
“पहिले हामीसँगै ज्यामी काम गरेका।”
बाबुबाजे forefathers noun
पुर्खा
“यिनले बाबुबाजेको नाउँ इज्जत पखाल्न आँटे।”
अस्वस्थता ill health noun
बिरामी भएको अवस्था
“अस्वस्थताको कल्पनासम्म पनि गर्नुहुँदैन।”
आभा glow noun
चमक
“मलाई ज्योति, उज्यालो र आभा पनि भन्छन्।”
कफ phlegm noun
खकार
“यसले श्वासप्रश्वास मार्गमा रहेको कफ र सिँगानलाई बाहिर निकाल्न मदत गर्छ।”
प्रतिवाद rebuttal; protest noun
विरोधमा भनिएको कुरा
“बाह्य हस्तक्षेपको सामूहिक प्रतिवाद गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम गर्न हामी क्रियाशील बन्नुपर्छ।”
घुस bribe noun
काम गराउन लुकाएर दिइने पैसा
“उनले घुस लिने र दिने दुबैलाई शत्रु मानेका थिए।”
जाहेर reported; made known describing word
सूचना दिइएको
“गाँस, बास, कपासको व्यवस्था गर्ने प्रतिबद्धता जाहेर गरी आफ्नो निर्वाचन अभियान सञ्चालन गर्यो।”
धिक्कार्नु to condemn verb
निन्दा गर्नु
क्षीण weak; faint describing word
दुर्बल; कमजोर
“क्षीण स्वरमा त्यो मूर्ति नदिनाको कारण बताए, “म कसरी दिन सक्छु यो मूर्ति?””
भूस्वर्ग paradise on earth noun
धर्तीको स्वर्ग
“साँच्चै त्यहाँ पुग्दा मलाई भूस्वर्गको अनुभूति भयो।”
चराचर all living things; the world noun
चल्ने र नचल्ने सबै
“सभाध्यक्ष महोदय, सम्पूर्ण प्रकृति र चराचर जगत्ले पनि कर्तव्यको उत्कृष्ट दृष्टान्त प्रस्तुत गरेका छन्।”
जनभावना public sentiment noun
जनताको भावना
“संविधान निर्माण गर्दा जनभावना र सहभागितालाई ध्यान दिनुपर्छ।”
विख्यात famous describing word
प्रसिद्ध
“जिल्लामा ‘मुरली पण्डित’का नाउँले विख्यात थिए।”
चेत awareness; senses noun
होस
“बल्ल त्यसको चेत आउने छ।”
बढोत्तरी increase noun
वृद्धि
“मासिक तलबमा कतिले बढोत्तरी भएको रहेछ?”
पैनी irrigation channel noun
खेतमा पानी लैजाने ठुलो कुलो
“यसरी निकालिएको पानीलाई कुलो, पैनी, नहरमार्फत खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुर्याउन सकिन्छ।”
सर्वोत्तम best describing word
सबैभन्दा उत्तम
“विद्यालयमा शिक्षक वा समाजसेवीले बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई विचार गरी दिएका सुझाव एवम् मार्गनिर्देशन पालना गर्नुपर्छ।”
कुण्ठित stifled describing word
कुण्ठाले दबिएको
“जनताका अधिकारहरू कुण्ठित थिए।”
लालनपालन upbringing noun
मायाले हुर्काउने काम
“नौ वर्षकै उमेरमा पितृवियोगको पीडा सहन विवश टेरेसाको लालनपालन उनकी आमाको रेखदेखमा भएको थियो।”
आइमाई woman noun
महिला
अख्तियार authority noun
अधिकार
“अख्तियार दुरुपयोग निवारण आयोगलगायत विभिन्न आयोगको व्यवस्था गरिएको थियो।”
गिज्याउनु to mock verb
खिसी गर्नु
“उसका साथीले बुबा र घर दुबै नभएको ‘भतुवा’ भनेर गिज्याउन थालेछन्।”
दुर्गुण vice; bad habit noun
खराब गुण
“नाहक कृष्ण राय यस दुर्गुणलाई गुण ठानेर अङ्कमाल गरिरहेका थिए।”
मरुद्यान oasis noun
मरुभूमिमा पानी भएको हरियो ठाउँ
“यहाँ कतै कतै मरुद्यानमा मात्र पानी पाइन्छ।”
जनजागृति public awakening noun
जनतामा आएको चेतना
चन्दन sandalwood noun
सुगन्धित काठ
कोल्टे on one’s side describing word
एकातिर ढल्केको
“श्रीधर खाटमा कोल्टे परेर सुतिरहेका रहेछन्।”
सुस्केरा sigh noun
लामो सास
शून्यता emptiness noun
रित्तोपन
“सूर्य र पृथ्वीबिचको ठुलो ठाउँमा शून्यता भएकाले सूर्यमा हुने ठुला ठुला विस्फोटका आवाज हामीकहाँ आइपुग्दैनन्।”
टक fixed stare noun
एकोहोरो हेराइ
“आमा एक टकले उमातिर हेर्न थालिन् र भनिन्, “ल ल, विद्यालय जाने वेला भइसक्यो।””
पुस्तान्तरण passing down generations noun
एक पुस्ताबाट अर्कोमा सर्ने काम
“लोकगीतका सर्जकहरू अज्ञात रहन्छन् र प्राप्त सिर्जना परम्परागत रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आउने गर्दछन्।”
तिर्यक् oblique (case, in grammar); slanting; animal describing word
छड्के; पशुपक्षी
“सरल र तिर्यक् कारक प्रयोग भएका तीन तीनओटा वाक्य ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीबाट खोजेर लेख्नुहोस्।”
झलक्क in a flash how, when or where
एकछिन मात्र देखिने गरी
“मैले गुरुआमाको यो सन्देशलाई झलक्क सम्झिएँ।”
सत्कर्म good deed noun
असल काम
“यिनै सदाचार नै हाम्रा सत्कर्म हुन्।”
प्रादुर्भाव emergence; outbreak noun
देखा पर्ने काम
“योग दर्शनलाई सर्वप्रथम प्रादुर्भाव गर्ने व्यक्तिका रूपमा प्राचीन मुनि व्यास हुन्।”
अशुभ inauspicious describing word
शुभ नभएको
“लडे भने राम्रो हुँदैन, अशुभ हुन्छ।”
सुसम्पन्न successfully completed describing word
राम्ररी पूरा भएको
साँढे bull describing word
नबधिया गरिएको गोरु
“मुद्रामा शुभका प्रतीकस्वरूप देवीदेवता, त्रिशूल, साँढे, घोडा, सूर्य, चन्द्र आदिका चित्र पनि राखिएको पाइन्छ।”
एकादशी eleventh day of the lunar fortnight noun
पक्षको एघारौँ तिथि
““आज एकादशी भनेर पण्डित बाजेले केही खानुभएन, भोकै आउनुभयो।””
धर्मशाला rest house noun
यात्रुलाई निःशुल्क बस्न बनाइएको घर
“अपराह्णमा धर्मशालामा भिक्षुहरू भेला गराई धर्मदेशना गर्थे।”
धर्मकर्म religious practice noun
पूजापाठ र पुण्यका काम
“कहिले घामपानी तथा भोकतिर्खा सहँदै धर्मकर्म गर्छ।”
लयात्मक rhythmic describing word
लय भएको
“लोकजीवनको लयात्मक एवम् कलात्मक अभिव्यक्ति लोकगीत हुन्।”
ठडिनु to stand up verb
ठाडो हुनु
कुण्ठा frustration noun
मनमा दबिएको पीडा
“रिस, कुण्ठा, ईर्ष्या जस्ता कुराहरूलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्दैन।”
पुरातन ancient describing word
पुरानो
“लेखकका लागि सङ्गीत पुरातन कला हो।”
सङ्कीर्ण narrow; narrow-minded describing word
साँघुरो
“लाग्यो, कस्तो सङ्कीर्ण विचार सुबोधको, किन सुबोधले आफ्नो माया र विचारलाई फराकिलो पार्न सक्नुहुन्न?”
अत्युक्ति exaggeration noun
बढाइचढाइ
“नेपाली लोकबाजामा विश्वसङ्गीतलाई मार्गदर्शन गर्न सक्ने शक्ति छ भन्दा अत्युक्ति नहोला।”
फाट्टफुट्ट here and there; sporadically how, when or where
कहीँकहीँ; वेलावेला
“अहिले त्यहाँ फाट्टफुट्ट मात्र रुख छन्।”
तडकभडक pomp noun
देखावटी शान
“तडकभडक र देखासिकी नियन्त्रण गर्छ।”
माथा forehead; head noun
शिर
क्षोभ distress; indignation noun
मनको पीडा र रिस
“आमालाई देख्दा मेरो हृदयको क्षोभ एक एक गरेर मरेर जान्थ्यो।”
अनिष्ट misfortune; harm describing word
अमङ्गल
“उहाँको त्यस महान् तपस्याका प्रभावले हाम्रो अनिष्ट कदापि हुने छैन।”
परिवेष्टित surrounded describing word
चारैतिर घेरिएको
त्रिदोष the three humours (of Ayurveda) noun
वात, पित्त र कफ
“त्यस्तै आयुर्वेदका अनुसार शरीरका शारीरिक एवम् मानसिक क्रियाकलाप त्रिदोषमा निर्भर हुन्छन्।”
दुवाली fish trap noun
माछा थाप्ने बाँध
ङिच्च grinning describing word
दाँत देखाएर
“छाउराले ङिच्च गरेर हाँसलाई अन्डा फर्कायो।”
शोकाकुल grief-stricken describing word
शोकले व्याकुल
“छोराको मृत्युबाट शोकाकुल जयन्त राना भागेर बेलकोट गई बसेका थिए।”
सातो wits noun
होस
“अब साइबर अपराधीको सातो उडाउनुपर्छ, तिनलाई पक्राउनुपर्छ किनकि अब कसैको जीवनमा कहिल्यै यस्ता घटना नघटुन्।”
युगपुरुष great man of an age noun
आफ्नो युगको महान् व्यक्ति
गजक्क proudly how, when or where
फुर्तीले
“गाना सुन्न गएकी गीतादेवी वेला नभइसकेकाले गजक्क परेर रेडियो भएनिर पर्खँदी हो।”
निरोपण settlement (of a case); decision noun
निरूपण
सखारै early in the morning how, when or where
बिहान सबेरै
बुजो mouthful noun
मुखभरि खाँदेको गाँस
“मुखभित्र पानको बुजो छ।”
सामल provisions noun
खानेकुरा; यात्राको सामग्री
“बाटाभरि पनि हाम्रै सामल घिच्यो, यहाँ आइपुगेर त हामी दुबैलाई यसै छाडेर कहाँ भाग्यो कहाँ।”
दन्त्यकथा legend; folk tale noun
परम्परादेखि भनिँदै आएको कथा
सन्देह doubt noun
शङ्का
बिलौना lament noun
रोएर दुःख पोख्ने काम
“बहिनी पनि खेलौना चाहियो भनेर बिलौना गर्छ।”
धडाधड rapidly how, when or where
लगातार छिटो
“उनले साथीहरूकै सामुन्ने धडाधड कविता लेख्दै र सुनाउँदै आरोप लगाउनेलाई नाजबाफ पारिदिन्थे।”
कायापलट transformation noun
ठुलो परिवर्तन
“यस्ता अधिकार र अधिकार प्राप्तिका लागि गरिने आन्दोलनले मुलुकको कायापलट गरेको हुन्छ।”
ख्वाङख्वाङ (cough) loudly how, when or where
ठुलो आवाजले खोक्दै
“खस्याङखुसुङ खोलाबाट खबटानन्द खतिवडा खाटमाथि पल्टेर ख्वाङख्वाङ खोक्तै डाक्टर खुकुरीराम खत्रीलाई पर्खँदो हो।”
लस्याङलुसुङ sluggishly noun
ढिलो र अल्छी गरी
हताश despondent describing word
निराश
“मेरा लागि हताश समय थियो त्यो।”
भुत्ते blunt describing word
धार नभएको
अधीरता impatience noun
धैर्य नभएको अवस्था
स्थापक founder describing word
स्थापना गर्ने
लबज words; way of speaking noun
बोली
बडेमा huge describing word
ज्यादै ठुलो
Idioms, proverbs and phrases 30
सुइँकुच्चा ठोक्नु to take to one’s heels idiom (टुक्का)
कसैले थाहा नपाउने गरी भाग्नु
“यसरी जेलमा जाकिने भएँ भनेर सबैको आँखा छली त्यहाँबाट सुइँकुच्चा ठोकेछ।”
जङ चल्नु to fly into a rage idiom (टुक्का)
रिस उठ्नु
कानमा तेल हाल्नु to turn a deaf ear idiom (टुक्का)
सुनेर पनि बेवास्ता गर्नु
“खास आफ्नो बच्चामाथि अरूले जाइलाग्न लागेको देखेपछि कुन चाहिँ सिंहिनी कानमा तेल हालेर बस्ली?”
डाँडो काट्नु to cross the hills; to flee far idiom (टुक्का)
टाढा भाग्नु
झुत्ती खेल्नु to dangle idiom (टुक्का)
झुन्डिनु
“पुसको महिना, घाम दिउँसो मात्र क्षितिजमा झुत्ती खेल्न पुग्छ।”
चिसो पस्नु to grow uneasy idiom (टुक्का)
शङ्का वा डर पस्नु
इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान describing heaven to Indra proverb (उखान)
जान्नेलाई उसकै विषयको बयान गर्नु
धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो the rat eats the rice, the frog gets hurt proverb (उखान)
एउटाले गल्ती गर्छ, अर्कोले सजाय पाउँछ
अल्छीको ओठमा आहानको झुप्पा a lazy person has proverbs on their lips proverb (उखान)
अल्छीसँग सधैँ बहाना तयार हुन्छ
आफू भलो त जगतै भलो be good and the world is good to you proverb (उखान)
आफू असल भए अरू पनि असल व्यवहार गर्छन्
एक हातले ताली बज्दैन one hand can’t clap proverb (उखान)
झगडा वा काम एक्लैले हुँदैन; दुबै पक्षको हात हुन्छ
शोक न सुर्ता neither grief nor worry proverb (उखान)
कुनै चिन्ता नभएको
बलेको आगामा घिउ ghee on a burning fire proverb (उखान)
बिग्रिएको कुरालाई झन् बिगार्नु
बोल्नेको पिठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन the one who speaks up sells even flour; the quiet one can’t sell rice proverb (उखान)
बोल्न जान्नेको काम बन्छ, चुप लाग्नेको बन्दैन
जोखिम लिनु to take a risk phrase
चुनौती थाम्ने आँट गर्नु
“यदि उद्यमीले जोखिम लिँदैन भने नाफा पनि हुँदैन।”
सहीछाप गर्नु to sign phrase
लिखतमा सही गरेर छाप लगाउनु
“प्रबन्धपत्रमा लेखिएका कुरा साँचो हो, झुट्ठा ठहरे कानुनबमोजिम सहन बुझाउन मञ्जुर छौँ भनी सहीछाप गरेका छौँ।”
हातमुख जोड्नु to make ends meet phrase
जसोतसो पेट पाल्नु
“गरिब जनताहरू दैनिक हातमुख जोड्ने कुरामा व्यस्त हुन्छन्।”
भार पर्नु (a responsibility) to fall on phrase
जिम्मेवारी आइपर्नु
चित्त दुख्नु to feel hurt phrase
मन खिन्न हुनु
“कसैले कसैको चित्त दुखाउने कुरा नै पर्दैन।”
किनारा गर्नु to settle (a case) phrase
मुद्दा टुङ्ग्याउनु
“कारबाही र किनारा गर्ने, बन्दी प्रत्यक्षीकरण, निषेधाज्ञालगायत कानुनबमोजिमका निवेदन हेर्ने कार्य जिल्ला अदालतले गर्दछ।”
जरो गाड्नु to take root phrase
राम्ररी जम्नु
“त्यतिमात्रै होइन, यस मान्यताअनुसार ससाना बालबालिकाले संस्कृतिका नाममा जरो गाडेर बसेका अन्धविश्वासमाथि वैज्ञानिक प्रश्न गर्न सक्छन्।”
धर्म थाम्नु to keep one’s faith phrase
धर्म पालना गर्नु
“आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ।”
अँगालो मार्नु to hug phrase
अङ्कमाल गर्नु
“त्यसपछि उनी निकै खुसी भएर रमाइन् अनि आमालाई अँगालो मार्दै खुसी साटिन्।”
ठोकुवा गर्नु to assert firmly phrase
निश्चित भएर भन्नु
“तर सन्तुलन परीक्षण मिल्दैमा हिसाब राख्ने क्रममा कुनै गल्ती नै नभएको ठोकुवा गर्न सकिँदैन।”
निचोड निकाल्नु to draw a conclusion phrase
सार निकाल्नु
“कापीमा टिपेका बुँदालाई समूहमा छलफल गरी निचोड निकाल्नुहोस्।”
आली लगाउनु to plaster the field ridges phrase
धान रोप्नुअघि आलीमा माटो लगाउनु
“यसै गरी कान्छा छोरालाई खेतमा आली लगाउने काम गर्न खटाए।”
दशा लाग्नु to fall on bad times phrase
विपत्ति आइपर्नु
“के गर्नु मेरो दशा लागेको!”
खरो उत्रनु to pass the test phrase
जाँच्दा ठिक ठहरिनु
डिको दिनु to draw the top line (over Devanagari letters) phrase
अक्षरमाथि शिररेखा लगाउनु
लुत्रे कान लगाउनु to be crestfallen phrase
लाचार भएर चुप लाग्नु