Grade 12 Nepali Words
The key words first: the ones Grade 12’s Nepali book teaches, then the ones used most widely in the books every student reads.
Key words 75
अर्थशास्त्री economist describing word
अर्थशास्त्रको विद्वान्
“अर्थशास्त्रलाई विभिन्न कालखण्डमा फरक फरक अर्थशास्त्रीहरूले फरक फरक ढङ्गबाट परिभाषित गरेका छन्।”
सङ्गठनात्मक organizational describing word
सङ्गठनको
“परिपत्र माथिल्लो निकायबाट सबै निकायमा वा सङ्गठनात्मक संरचनाअनुसार तह तह हुँदै पनि पठाइन्छ।”
उपधारा sub-clause noun
धाराभित्रको सानो खण्ड
विश्लेषणात्मक analytical describing word
विश्लेषण गर्ने
“आवश्यकताअनुसारका तथ्याङ्कलाई समूहीकरण गरी सुरक्षित राख्न र विश्लेषणात्मक अध्ययनका लागि पनि यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ।”
प्रतिकार्य response (to a disaster) describing word
विपत्पछि गरिने काम
“विपत् पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना अद्यावधिक गर्नु पनि पूर्वतयारी कार्य हो।”
प्रस्तावित proposed describing word
प्रस्ताव गरिएको
“प्रस्तावमा संशोधनसहित निर्णय भएमा पनि प्रस्तावित विषयमा सारभूत फरक भने पर्दैन।”
नल pipe; tap noun
पानी आउने नली; धारो
“ती वर्षहरूमा तिनी आफ्नो चारैतिर जताततै नललाई मात्र देख्थिन्।”
पुनर्जागरण renaissance noun
फेरि जागेको युग
“त्यसमा पुनर्जागरणका कारण लेखेको थियो।”
भरपाई receipt noun
पाएको प्रमाण
भूउपयोग land use noun
जमिनको प्रयोग
“वनविनाश, अति चरन, भूउपयोग गर्ने तरिकाबाट कृत्रिम तरिकाले भूक्षय हुन्छ।”
मध्यनजर in view of noun
ध्यानमा राखेर
“दिगो विकासका लक्ष्यहरूलाई मध्यनजर गरी शिक्षकको सहयोगमा पन्ध्रओटा प्रश्नावली तयार पार्नुहोस्।”
दीर्घकाल long period noun
लामो समय
“त्यसैले त उनी निष्काम कर्मयोगीले झैँ दीर्घकालसम्म सेवा गरी सम्पूर्ण नेपालीका हृदयमा बसेका छन्।”
बोलपत्र tender noun
काम पाउन दररेट लेखेर बुझाइने पत्र
“औषधी र उपकरणको आपूर्तिका लागि बोलपत्र आह्वान गरिसकिएको छ।”
स्वायत्तता autonomy noun
आफैँ शासन गर्ने अधिकार
“सञ्चालनमा सरकारको नीतिअनुरूप व्यवस्थापकीय स्वायत्तता रहन्छ।”
इजाजतपत्र license; permit noun
अनुमति दिइएको पत्र
“केन्द्रीय बैङ्कबाट इजाजतपत्र प्राप्त गरेर अन्य बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरू स्थापना हुन्छन्।”
गरु heavy describing word
गह्रौँ
सहकारिता cooperation; cooperatives noun
मिलेर गरिने साझा काम
“वित्तीय सहकारी सङ्गठनहरूले सहकारिताका सिद्धान्त र उद्देश्यहरूलाई ध्यानमा राखेर कार्यहरू गर्छन्।”
उद्विकास evolution noun
क्रमशः हुने विकास
“मानव उद्विकासको बारेमा चार्ल्स डार्विनले प्रकाशन गरेको पुस्तकको नाम के हो?”
राजदरबार royal palace noun
दरबार
“शाहकालमा विदेशी राष्ट्रप्रमुख आउँदा राजदरबारमै बस्ने चलन थियो।”
अञ्चल zone (old division) noun
पुरानो प्रशासनिक भाग
“पश्चिम नेपालको सेती अञ्चलको डोटी, बझाङ, बाजुरा हुँदै कैलालीसम्म यो परियोजना सञ्चालन भएको थियो।”
सामञ्जस्य harmony noun
तालमेल
“राजनीतिक दलहरू सरकारका विभिन्न अङ्गहरूका बिच सामञ्जस्य स्थापित गर्ने सर्वोत्तम साधन हुन्।”
स्थानिक local; spatial describing word
स्थानसम्बन्धी
“स्थानिक दृश्यात्मक प्रतिभामा हस्तकौशलयुक्त सामर्थ्य र प्रतिभा पर्छन्।”
प्रदेशगत by province describing word
प्रदेशअनुसार
विश्वशान्ति world peace noun
संसारभर शान्ति
“यसैले विश्वशान्ति र मानव समृद्धिका लागि सबैले सबैलाई आफू सरह नै महत्त्व र स्थान दिनुपर्छ।”
अमान्य invalid describing word
मान्य नहुने
“लङजम्पमा कुनै पनि जिम्नास्टिक्स अर्थात् हावामा शरीर घुमाउने वा चक्कर लगाउने कार्य अमान्य हुन्छ।”
कोत armory noun
हतियार राख्ने घर
“जब गगनसिंहको हत्या भयो, त्यसै रात रानी राज्यलक्ष्मीले सबैजसो ठुला भारदारलाई कोतमा बोलाइन्।”
वैश्विक global describing word
विश्वको
“महामारीको समयमा वैश्विक समन्वय र संसाधनमा वितरण तथा पहुँचमा असमानता देखियो।”
निरूपण analysis; determination noun
केलाएर टुङ्गो लगाउने काम
“इरान अमेरिकी विवादको शान्तिपूर्ण निरूपण, लेबनानमाथि इजरायली हमलाको निन्दा गर्यो।”
सार्थ caravan; meaningful noun
व्यापारीहरूको टोली; अर्थ भएको
“व्यापारीलाई सार्थ र व्यापारिक टोलीको नाइकेलाई सार्थवाह भनिन्थ्यो।”
गाडा cart noun
सामान बोक्ने गाडी
“गाडा, टाँगा, साइकल, मोटरसाइकल पनि यातायातका साधन हुन्।”
सहकर्मी colleague describing word
सँगै काम गर्ने
तन्त्र system; ritual magic noun
शासन पद्धति; झारफुकको विद्या
“अर्को अर्थमा ‘लोक’ भनेको जनता र ‘तन्त्र’ भनेको शासन हो।”
पछौटेपन backwardness noun
पछि परेको अवस्था
“यस क्षेत्रमा जनघनत्व कम र गरिबी तथा पछौटेपन व्याप्त छ।”
गाड mountain river noun
खोलाभन्दा ठुलो पहाडी नदी
परिच्छेद chapter noun
पुस्तकको खण्ड
“परिच्छेद दुईमा फौजदारी न्यायसम्बन्धी सामान्य सिद्धान्तहरूको व्यवस्था रहेको छ।”
बिर्ता tax-free land grant noun
राज्यले दिएको करमुक्त जग्गा
“त्यसैले सरकारले ‘जसको जोत उसको पोत’ भन्ने नाराका साथ बिर्ता उन्मूलन गर्ने योजना बनाएको थियो।”
पर्यवेक्षक supervisor; observer noun
रेखदेख गर्ने
“त्यस्तै नामिबियामा राष्ट्रसङ्घीय सैनिक पर्यवेक्षकको व्यवस्था मिलाउने काम पनि पूरा गरेको थियो।”
यौवन youth noun
जवानी
“स्त्रीहरू यौवन अवस्थामा पुगेपछि यो भाग रौँले ढाकेको हुन्छ।”
नगदे cash (crop) describing word
बेचेर पैसा पाइने
“पूर्वी पहाडी जिल्लामा चियालगायत अन्य विभिन्न नगदे बालीको खेती गरिन्छ।”
रदिफ refrain of a ghazal noun
गजलमा काफियापछि दोहोरिने शब्द
“दुबैमा समान प्रकृतिको अन्त्यानुप्रास भएको वर्ण, पद वा पदावलीलाई रदिफ भनिन्छ।”
ढेडु langur noun
कालो मुख भएको ठुलो बाँदर
“ढेडु ढाकारामले ढेडुको कथा सुनाए।”
कुसंस्कार bad custom noun
खराब प्रचलन
“महिनावारीसम्बन्धी विद्यमान कुरीति, कुसंस्कार र गलत अभ्यासलाई हटाउन किशोर किशोरीहरूको भूमिका के के हुनुपर्छ?”
नयाँपन newness noun
नवीनता
“नवप्रवर्तन र सिर्जनशीलता भनेको उत्पादनमा नयाँ वस्तुको खोज तथा वस्तुमा आउने नयाँपन हो।”
सरोवर lake noun
ताल; पोखरी
अवसान end; death noun
अन्त
“नेपालमा टुक्रे राज्यहरूको अवसान कसरी भयो?”
मिसरा line (of a ghazal) noun
गजलको हरफ
“सेर निर्माण गर्ने पङ्क्तिलाई मिसरा भनिन्छ।”
जनपद district; settlement noun
जनताको बस्ती; प्रशासनिक क्षेत्र
“सरोवरमा दुर्घटना भएको केही दिनपछि ती दुवै नारी चेदि जनपदको छेउमा पुगे।”
पश्चिमा Westerner; Western describing word
पश्चिमी देशका
“सूचना प्रविधिको विकास तथा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले पनि हाम्रा लोकधुन ओझेलमा पर्दै गएका छन्।”
सतीप्रथा sati noun
पति मरेपछि पत्नीलाई पनि जलाउने पुरानो कुप्रथा
“उनले तत्कालीन समाजमा महिलाविरुद्धको सतीप्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेदविरुद्धमा जोडदार आवाज उठाएकी थिइन्।”
प्रस्तर stone noun
ढुङ्गा
“त्यतिबेला निर्माण गरिएका केही प्रस्तर मूर्तिहरू वर्तमानमा पनि रहेका पाइन्छन्।”
बहिरो deaf describing word
कान नसुन्ने
दर्शनशास्त्र philosophy noun
ज्ञान र जीवनको गहिरो अध्ययन
“प्लेटोका चेला अरस्तुले विज्ञान, तर्कशास्त्र तथा दर्शनशास्त्रका माध्यमबाट जनचेतना फैलाए।”
कार्यकारण cause and effect noun
कारण र त्यसको फल
देउती goddess noun
देवी
ईश्वरीय divine describing word
ईश्वरको
“इस्लाम धर्ममा राजालाई ईश्वरीय संस्थाको रूपमा मान्दछन्।”
दाम्पत्य married life describing word
पतिपत्नीको सम्बन्ध
चमर chowrie (yak-tail whisk) noun
चौँरीको पुच्छरको झुप्पो
“रुपन्देही कक्षसँगै रहेको सुर्खेत कक्षमा झारी, चमर आदि राखिएका छन्।”
प्रतीकात्मक symbolic describing word
प्रतीकका रूपमा
“स्वस्तिक चिह्न, कमल, त्रिभुज, षट्कोणलगायतका प्रतीकात्मक चित्र बनाइने गरिन्छ।”
महाजन moneylender; merchant noun
ब्याजमा पैसा दिने धनी
“साहु महाजनबाटभन्दा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु उपयुक्त हुन्छ, किन?”
पैरवी advocacy noun
कसैको पक्षमा गरिने प्रयत्न
“पेसागत हकहितका लागि कार्यरत संस्थाहरूमार्फत नागरिकका हकहितका पक्षमा बहस पैरवी गर्छ।”
भौतिकवादी materialist describing word
भौतिक कुरालाई मात्र महत्त्व दिने
“आध्यात्मिक र भौतिकवादी दृष्टिकोणमा मानव समाजको उत्पत्ति र विकाससम्बन्धी विभिन्न अवस्था उल्लेख भएको पाइन्छ।”
पदपूर्ति filling posts noun
खाली पदमा मानिस राख्ने काम
“त्यस्तै गरी रिक्त पदको पदपूर्ति गरेर संस्थाको कार्य अवरोधबिना सम्पन्न गर्न मदत गर्छ।”
प्रविधिज्ञ technician noun
प्राविधिक जानकार
सँगाल्नु to collect; to save verb
जम्मा गरेर राख्नु
“सित्तैमा धनको खोलो फर्काउँछु भन्दा पसिना बगाएर सँगालेको धन पो बगेर गयो बरै!”
समाविष्ट included describing word
समावेश गरिएको
“मनोसामाजिक पक्षहरू र व्यक्तिमा अन्तर्निहित गुणहरूलाई उजागर गर्ने क्रियाकलापहरू पनि यसमा समाविष्ट छन्।”
वियोग separation noun
प्रियजनबाट छुटिनु
“देवकोटाले जीवनमा पारिवारिक वियोगका असह्य पीडा खप्नुपर्यो।”
सुसेली whistle noun
सुसेलेर निकालिने आवाज
चित flat on one’s back noun
उत्तानो
सोख hobby; fondness noun
रुचि
“यस घटनाले उनलाई सङ्गीत क्षेत्र एउटा पेसा नभई सोखको विषय रहेछ भन्ने लाग्यो।”
निक्लनु to come out verb
निस्कनु
“उनी स्वाँस्वाँ गर्दै झोला भिरेर घरबाट निक्लँदै थिए।”
हौलो mist noun
कुहिरो
मरमसला spices noun
तरकारीमा हालिने मसला
“खाने नुन, चिनी, काठको धुवाँ, मरमसला, भिनेगर, मह आदि यसका उदाहरण हुन्।”
भन्ते Buddhist monk (as addressed) noun
बौद्ध भिक्षु
शोषक exploiter describing word
शोषण गर्ने
“शोषकले शोषण गर्न छाडे।”
नामोनिसान trace noun
चिनो; अस्तित्व
Idioms, proverbs and phrases 30
बाटो हेर्नु to wait for idiom (टुक्का)
कसैलाई पर्खनु
मुख फोर्नु to speak out idiom (टुक्का)
धक नमानी भन्नु
“गरिमाका बुबाले लजाउँदै मुख फोरे, “तेलपानी एकै, पिना बाहिर भनेको यही त हो नि!””
तातो लाग्नु to get keen idiom (टुक्का)
जाँगर चल्नु
मन फुकाउनु to open one’s heart idiom (टुक्का)
खुलेर कुरा गर्नु वा दिनु
“कहिले नातिनीको मुख हेरूँ झैँ भइरहेको आनन्दीले रामनाथको सामु बिस्तारै आफ्नो मन फुकाइन्।”
कुरा काट्नु to interrupt; to contradict idiom (टुक्का)
अरूले बोल्दा बिचमा बोल्नु; अरूको कुरा नमान्नु
“मालिकालाई नरमाइलो लाग्यो तर आमाको कुरा काट्ने हिम्मत आएन।”
कुलेलम ठोक्नु to run off idiom (टुक्का)
थाहा नदिई भाग्नु
“उनीहरू सबै असर्फी छाडेर कुलेलम ठोके।”
आँखा लाग्नु to doze off; to take a fancy to idiom (टुक्का)
निद्रा लाग्नु; मन पर्नु
हावा खानु to take the air; to fail idiom (टुक्का)
हावा खान बाहिर जानु; असफल हुनु
“भोकै परे पनि बरु आफ्नै देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर वरको चौतारीमा शीतल हावा खाएर सुतौँला नि।”
रातोपिरो हुनु to flush red idiom (टुक्का)
लाज वा रिसले अनुहार रातो हुनु
हुरुक्क हुनु to be crazy about idiom (टुक्का)
ज्यादै मन पराउनु
“पश्चिमका नेपाली देउडा भनेपछि हुरुक्क हुन्छन्।”
कान खानु to talk someone’s ear off idiom (टुक्का)
हल्ला गरेर दिक्क पार्नु
“कान खायो, टाउको दुख्यो, म कसरी पढूँ?”
काँध हाल्नु to lend support idiom (टुक्का)
सहयोग गर्नु
नाक राख्नु to save face idiom (टुक्का)
इज्जत जोगाउनु
मन चोर्नु to steal someone’s heart idiom (टुक्का)
मन आफ्नो वशमा पार्नु
मुख छाड्नु to speak abusively idiom (टुक्का)
जथाभाबी बोल्नु
ज्यान दिनु to give one’s life; to work one’s hardest idiom (टुक्का)
मर्न तयार हुनु; मरिमेटेर काम गर्नु
एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी one person’s spit dries up, a hundred people’s makes a river proverb (उखान)
धेरै मिलेर गरे ठुलो काम हुन्छ
नजिकको तीर्थ हेला the nearby pilgrimage is neglected proverb (उखान)
सजिलै पाइने कुराको कदर हुँदैन
जिउँदाको जन्ती मर्दाको मलामी wedding guests in life, mourners in death proverb (उखान)
सुख र दुःखमा साथ दिने आफन्त र छिमेकी
आकाशको फल आँखा तरी मर् stare at the fruit in the sky till you die proverb (उखान)
पाउनै नसकिने कुराको आशा गरेर बस्नु
अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुली चम्कँदा तर्सन्छ a dog hit with a burning stick flinches at lightning proverb (उखान)
एक पटक दुःख पाएको मानिस उस्तै कुरा देख्दा डराउँछ
काग कराउँदै गर्छ पिना सुक्दै गर्छ the crow keeps cawing and the oil cake keeps drying proverb (उखान)
अरूले जे भने पनि काम आफ्नै गतिमा चल्छ
हात्तीका मुखमा जिरा a cumin seed in an elephant’s mouth proverb (उखान)
चाहिनेभन्दा ज्यादै थोरै
काम गर्ने कालु मकै खाने भालु Kalu does the work, the bear eats the maize proverb (उखान)
मिहिनेत एउटाले गर्छ, फाइदा अर्कैले लिन्छ
म ताक्छु मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो I aim at the log, the axe aims at my knee proverb (उखान)
सोचेजस्तो नभई उल्टै हानि हुनु
हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा “the elephant is coming!” and then nothing proverb (उखान)
ठुलो हल्ला गरिएको कुरा केही नहुनु
नमच्चिने पिङको सय झट्का a swing that won’t swing gets a hundred shoves proverb (उखान)
नहुने कामका लागि बेकारमा धेरै मिहिनेत
आँखा तर्नु to glare phrase
रिसले हेर्नु
दाँत देखाउनु to fawn phrase
फाइदाका लागि चाकडी गर्नु
ज्यान मार्नु to kill phrase
हत्या गर्नु