Skip to content

← कक्षा ८ नेपाली

जुन्को ताबेई

एकाइ 12 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 133–146

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 10 खण्ड
  1. पूर्वपठन: सङ्घर्षले बनाएका मान्छे
  2. जीवनी पढ्नुअघि
  3. जीवनी, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
  4. जीवनीको विश्लेषण
  5. शब्दभण्डार
  6. बोध र अभिव्यक्ति
  7. भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
  8. सुनाइ र बोलाइ
  9. सिर्जना र परियोजना कार्य
  10. परीक्षामा

सन् १९७५ मे ४ को मध्यरात। सगरमाथाको ६,३०० मिटर उचाइमा पालभित्र निदाइरहेकी एक जना जापानी आमामाथि अचानक हिउँको थुप्रो खस्छ। शेर्पाहरू खनेर उनलाई बाहिर निकाल्छन्। बाह्र दिनपछि उनै महिला संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखरमा उभिन्छिन्। उनको उचाइ थियो ४ फिट ९ इन्च।

उनी हुन् जुन्को ताबेई, सगरमाथा चढ्ने संसारकै पहिलो महिला। सानैमा बारम्बार बिरामी पर्ने, क्लबहरूले ठाउँ नदिएकी, अभियानका लागि सहयोग माग्दा हाँसोमा उडाइएकी यी महिला त्यहाँसम्म कसरी पुगिन्?

यस एकाइमा जीवनी अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, पारिभाषिक शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, पुरुष र आदर बदल्ने तरिका, उद्देश्य र विधेय, उपसर्ग र चन्द्रविन्दु सिकिन्छ र बुँदाबाट जीवनी लेख्ने अभ्यास गरिन्छ।

पूर्वपठन: सङ्घर्षले बनाएका मान्छे

पाठको सुरुमा चार जना व्यक्तिका चित्र छन्: ट्रफीअगाडि उभिएका एक जना खेलाडी, ढाका टोपी लगाएका एक जना वृद्ध, नेपाली पहिरनका एक जना पुरुष, र खुट्टाले किताब समातेकी एक जना महिला। यिनको जीवन फरक फरक क्षेत्रमा बित्यो, तर एउटा कुरा मिल्छ: कसैले पनि सफलता सित्तैमा पाएनन्।

चित्रमुनि अब्दुल कलामको भनाइ छ। त्यसको आशय यस्तो छ: गरिब भएर जन्मनु कसैको दोष होइन, तर जीवनभर केही गर्न नखोजी गरिबै रहेर मर्नु दोष हो। यसको अर्थ जसरी पनि धन कमाऊ भन्ने होइन; ठुलो काम गरेर जीवन सार्थक बनाऊ भन्ने हो।

लक्ष्यको बाटोमा आर्थिक, सामाजिक, शारीरिक र मानसिक समस्या आउँछन्। यस्ता समस्याको सामना गर्नुलाई सङ्घर्ष भनिन्छ। दृढ सङ्कल्प र निरन्तरको साधनाबिना सफलताको शिखर चुम्न सकिँदैन।

जीवनी पढ्नुअघि

जीवनीको सम्झना

तेस्रो पाठमा स्वामी प्रपन्नाचार्यको जीवनी पढियो: कुनै व्यक्तिको जन्मदेखिको जीवन, सङ्घर्ष र योगदान अर्को व्यक्तिले समयक्रमअनुसार लेखेको रचनालाई जीवनी भनिन्छ। यसमा घटना, साल र ठाउँ सही हुनुपर्छ। ‘जुन्को ताबेई’ पनि यस्तै जीवनी हो, त्यसैले लेखकले ‘उनी’ भनेर लेखेका छन्। यो जीवनी विदेशी महिलाको भए पनि यसको ठुलो भाग नेपालमै घट्छ।

जीवनरेखा

सन् (वर्षको दुरी नापअनुसार)१९३९ जन्म, मिहारु (जापान)१९४९ माउन्ट नासु चढिन्१९५८ सोवा विश्वविद्यालयमा१९६७ मसानोबुसँग विवाह१९६९ महिला क्लब खोलिन्१९७० नेपालसँग अनुमति मागिन्१९७२ फेरि निवेदन हालिन्१९७५ मे १६, सगरमाथाको शिखर१९९२ सात शिखर पूरा२०१२ क्यान्सर थाहा भयो२०१६ अक्टोबर २०, निधन
चित्र 12.1 जुन्को ताबेईको जीवनरेखा (सन्)। पहेँलो थोप्लाले सगरमाथाको शिखर देखाउँछ।
हिउँले ढाकिएको भिरमा पिठिउँमा झोला बोकेर बन्चरो टेक्दै हिँडिरहेकी जुन्को ताबेई
चित्र 12.2 हिउँको भिरमा जुन्को ताबेई फोटो: Jaan Künnap, CC BY-SA 4.0

‘जुन्को’ उनको आफ्नै नाम हो। बिहेअघि उनको थर इसिबासी थियो; ‘ताबेई’ श्रीमान् मसानोबुको थर हो। जापानमा थर पहिले लेख्ने चलन छ, त्यसैले जापानीमा उनको नाम ‘ताबेई जुन्को’ हुन्छ।

जीवनी, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी

पाठमा तेह्र अनुच्छेद छन्। तलका अङ्क अनुच्छेदका हुन्। बोध र अभिव्यक्तिका कतिपय प्रश्नले अनुच्छेदको सङ्ख्या नै सोध्छन्, त्यसैले यी अङ्क याद राख्नुहोस्।

१. महान् व्यक्तिको लक्षण (अनुच्छेद १)

जीवनी सोझै जन्मबाट सुरु हुँदैन। लेखकले पहिले महान् व्यक्तिको चिनारी दिन्छन्: अभाव र चुनौतीसँग सिँगौरी खेल्दै अगि बढ्ने मान्छे। सिँगौरी खेल्नु भनेको गोरुले सिङ जुधाए जस्तै भिड्नु हो। यस्तो मान्छे निराशा र कायरतालाई आफूमाथि हाबी हुन दिँदैन। दृढ इच्छाशक्ति, साहस र लगनशीलताले उसलाई शिखरमा पुर्‍याउँछ, र उसको धीरता (नआत्तिने गुण) अरूका लागि अनुकरणीय (सिको गर्न लायक) बन्छ। यसपछि मात्र लेखकले नाम भन्छन्: सगरमाथा चढ्ने पहिलो महिला, जुन्को ताबेई।

पाठको पहिलो वाक्यदेखि नै ‘शिखर’ शब्द आउँछ। यहाँ शिखर दुई अर्थमा छ: हिमालको टुप्पो र जीवनको सफलता। पूरै जीवनीको बनोट यही दोहोरो अर्थमा उभिएको छ।

२. जन्म र रोगी बाल्यकाल (अनुच्छेद २)

ताबेईको जन्म २२ सेप्टेम्बर १९३९ मा जापानको फुकुसिमा प्रान्तको मिहारु भन्ने सानो सहरमा भयो। बुबा छपाइको काम गर्थे; आमा गृहिणी थिइन्। सात सन्तानमध्ये जुन्को पाँचौँ थिइन्। सानैमा विद्यालय भर्ना भइन्, तर निमोनियाले बारम्बार समात्यो। धेरै दिन कक्षामा जान पाइनन्। कमजोर शरीरका कारण पढाइ सोचे जस्तो भएन, तर जसोतसो माध्यमिक शिक्षा उत्तीर्ण गरिन्।

हेर्नुहोस्: संसारको अग्लो हिमाल चढ्ने मान्छेको बाल्यकाल बलियो शरीरबाट होइन, रोगबाट सुरु भएको छ। जीवनीको पहिलो ठुलो अभाव यही हो।

३. पढ्ने जिद्दी (अनुच्छेद ३)

विद्याधन नै ठुलो धन हो भन्ने कुरा ताबेईका मनमा गढेको थियो। जसरी भए पनि उच्च शिक्षा लिने योजना बनाइन्, र आमाबुबाले पनि होस्टेमा हैँसे गरे, अर्थात् उनको कुरामा साथ दिए। उनले सोवा महिला विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने अवसर पाइन्, र सन् १९५८ देखि १९६२ सम्म अङ्ग्रेजी साहित्य पढिन्। (कतिपय पुस्तकमा उनी त्योभन्दा अघि टोकियो विश्वविद्यालयमा भर्ना भएको लेखिएको छ, तर उनको जीवनीपरिचयमा सोवा महिला विश्वविद्यालय मात्र भेटिन्छ।)

४. पर्वतारोहणको चाहना (अनुच्छेद ४)

लेखक भन्छन्: हरेक मान्छेभित्र कुनै न कुनै क्षेत्रको रुचि हुन्छ। ताबेईको रुचि थियो पर्वतारोहण (हिमाल चढ्ने काम)। १० वर्षकी हुँदा, चार कक्षामा पढ्दा, शैक्षिक भ्रमणमा उनले पहिलो पटक जापानको माउन्ट नासु चढिन्। त्यतिखेर उनी केही अस्वस्थ पनि थिइन्, तर पहिलो आरोहणले उनलाई निकै उत्साही बनायो। त्यसपछि स्नातक तह नसकिएसम्म उनले पर्वतारोहण छाडिनन्।

ताबेईले पहिलो पटक कुन पर्वत र कति वर्षको उमेरमा चढेकी थिइन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

५. बन्द ढोका र साथी (अनुच्छेद ५)

त्यस बेला जापानमा पर्वतारोहणका थुप्रै अभ्यास हुन्थे, तर ताबेईले ससाना समूहमा मात्र ठाउँ पाइन्। ठुलो समूहमा जान धेरै ठाउँ कोसिस गरिन्, कतै अवसर पाइनन्। कतिपय मान्छेले उनको उत्साहलाई हाँसोमा उडाए। निकै प्रयासपछि ‘अल्पाइन क्लब’ की सदस्य बनिन्, तर त्यहाँ पनि सहज भएन। यसै बेला पर्वतारोही मसानोबुसँग चिनजान भयो, माया बस्यो, र सन् १९६७ मा उनीहरूको बिहे भयो (कतिपय पुस्तकमा सन् १९६५)। मसानोबुले ताबेईको उत्साह मर्न नदिन सधैँ साथ दिए।

यहाँ बिहे बाटोको अवरोध बनेको छैन; जीवनीमा ताबेईका लागि बिहे सहारा बनेको छ।

६. आफ्नै क्लब (अनुच्छेद ६)

अरूले ढोका थुनेपछि ताबेईले नयाँ ढोका आफैँ बनाइन्। सन् १९६९ मा केही महिला जुटाएर उनले ‘लेडिज क्लाइम्बिङ क्लब जापान’ खोलिन्। क्लबको नारा थियो: ‘आफैँ एक विदेश अभियानमा जुटौँ’। धेरैजसो सदस्य गृहिणी थिए। अभ्यासपछि उनीहरूले जापानको माउन्ट फुजी र स्विस आल्प्सको म्याटरहर्न चढे। अब ताबेईलाई विश्वास भयो: जापानी महिलाले एक दिन हिमाल पनि चढ्ने छन्।

‘अरूले क्लबमा नलिएपछि आफैँ क्लब खोलिन्’ भन्ने कुराले ताबेईको कस्तो स्वभाव देखाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

७. दुःखद समाचार र अनुमतिको पर्खाइ (अनुच्छेद ७)

जापानका पुरुष आरोहीको एउटा समूह सन् १९७० मा सगरमाथा पुग्यो, तर त्यस अभियानका कतिपयले ज्यान गुमाए। ताबेईलाई यो समाचार दुःखद त लाग्यो नै, सतर्क हुने पाठ पनि बन्यो। उनले आफ्नो समूहलाई थप होसियारी अपनाउन जोड दिइन्। त्यसपछि सन् १९७० मा नेपाल सरकारसँग आरोहणको अनुमति मागिन् (कतिपय स्रोतमा सन् १९७१)। लामो समय जवाफ नआएपछि सन् १९७२ मा फेरि निवेदन हालिन्। यतिन्जेल उनी जापानकी प्रसिद्ध पर्वतारोही भइसकेकी थिइन्।

८. स्वीकृति र पैसाको जोहो (अनुच्छेद ८)

अन्ततः सन् १९७५ का लागि स्वीकृति आयो। ताबेईलाई स्वीकृति पाउनु नै आधा हिमाल चढे जस्तो लाग्यो। तर अर्को हिमाल बाँकी थियो: खर्च। धेरैले अभियानलाई हाँसोमा उडाए। सहयोग मागेका निकायले दिएनन्। एउटा पत्रिका कम्पनीले रकम जुटाइदिने प्रतिबद्धता जनायो, तर त्यो पुगेन। त्यसपछि सबै सदस्य आआफ्नो जायजेथाबाट थप रकम हाल्न सहमत भए। खर्च घटाउन केही सामान आफैँ बनाउने र अरूले चलाइसकेका सामान फेरि प्रयोग गर्ने निधो भयो।

९. नेपाल र आधार शिविर (अनुच्छेद ९)

सगरमाथा चढ्ने उपयुक्त समय वसन्त ऋतु हो। त्यसैलाई आधार मानेर सन् १९७५ मा ताबेई आफ्नो समूहका साथ नेपाल आइन्। त्यति बेला उनी ३५ वर्षकी थिइन् र आमा भइसकेकी थिइन्। अभियानकी नेता एइको हिसानो थिइन्, र ताबेई उपनेता र आरोहणकी नेता थिइन् (कतिपय पुस्तकमा ताबेईलाई नै टोलीकी नेता भनिएको छ)। काठमाडौँ अवतरण गरेपछि पन्ध्र जना महिलाको टोली तयारीमा लाग्यो (कतिपय पुस्तकमा १३ महिला र दुई पुरुष)। सबैभन्दा पहिले खुम्बु क्षेत्रमा बेसक्याम्प (आधार शिविर) बन्यो, त्यसपछि अझ माथि थप शिविर बनाउँदै टोली बिस्तारै माथि चढ्यो।

हिमनदीमा भत्किएका बरफका ठुला ढिस्का र पछाडि हिउँले ढाकिएका पहाड
चित्र 12.3 खुम्बु आइसफल, काला पत्थरबाट। यो हिमनदीको भिरालो, छिटो सर्ने भाग हो, र सगरमाथाको दक्षिणी बाटोको सबैभन्दा खतरनाक ठाउँमध्ये एक मानिन्छ। फोटो: Goutam1962, CC BY-SA 4.0
डेथ जोन८,००० मिटरमाथिशिखर, ८,८४९ मिटर१६ मे, १२:३० बजेशिविर, ६,३०० मिटर४ मे: हिमस्खलनखुम्बु आइसफलआधार शिविर, करिब ५,३६० मिटर
चित्र 12.4 ताबेईको सगरमाथा यात्राका मुख्य ठाउँ। ठाडो नाप उचाइअनुसार छ; तेर्सो दुरी नापअनुसार छैन।

१०. डेथ जोन र हिमस्खलन (अनुच्छेद १०)

लेखक यहाँ जीवनीको सबैभन्दा चर्चित भनाइ राख्छन्: सगरमाथा आरोहण र जीवनयात्रा उस्तै हो। आरोहणमा जति जोखिम र आनन्द छ, जीवनमा पनि त्यति नै उतारचढाव छ। ८,००० मिटरभन्दा माथिको भागलाई अङ्ग्रेजीमा डेथ जोन (मृत्यु क्षेत्र) भनिन्छ। त्यहाँ बल र बुद्धि मात्र होइन, शारीरिक क्षमता र साहस पनि चाहिन्छ।

ताबेईको टोली बिस्तारै ६,३०० मिटरसम्म पुगेर शिविरमा आराम गर्दै थियो। सुतेकै बेला माथिबाट हिमस्खलन भयो: हिउँको ठुलो थुप्रो अचानक चिप्लिएर शिविरमाथि खस्यो, र ताबेईसहित अरू सदस्य हिउँमुनि पुरिए। साथमा रहेका नेपाली शेर्पाहरूको बहादुरी, चलाखी र मिहिनेतले सबैको उद्धार भयो। शिखर चढ्नुभन्दा केही दिनअघिको यो घटनाले टोलीलाई ठुलो पाठ सिकायो।

‘सगरमाथा आरोहण र जीवनयात्रा उस्तै हो’ भन्नुको अर्थ के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

११. एक जना मात्र माथि (अनुच्छेद ११)

शिखर नजिकिँदै थियो। ‘अल फिमेल क्लाइम्बिङ पार्टी’ का सदस्य क्र्याम्पोन (जुत्तामा बाँधिने काँडेदार फलामे साधन) लगाएर पाइला अगाडि बढाउँदै थिए। त्यत्तिकैमा अक्सिजन र खानेकुरा सकिन लागेको थाहा भयो। दुवै सकिए शिखरबाट फर्कन गाह्रो पर्थ्यो। जगेडा अक्सिजनले एक जना मात्र शिखर पुगेर फर्कन सक्ने देखियो। तुरुन्तै निर्णय गर्नुपर्‍यो। ताबेईलाई नै पठाउने टुङ्गो लाग्यो, र बाँकी सदस्य तल फर्किए।

उच्च मनोबलका साथ ताबेई आङ छिरिङ शेर्पासँग अगि बढिन्, र १६ मे १९७५ का दिन मध्याह्न १२:३० बजे सगरमाथाको शिखरमा पुगिन्। २९ मे १९५३ मा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारी शिखर पुगेको २२ वर्षपछि पहिलो पटक कुनै महिला त्यहाँ उभिइन्। जापानको राजपरिवारदेखि नेपालसहित संसारभरबाट उनलाई बधाई र सम्मान मिल्यो। त्यसपछि उनी ‘हिमालयन एडभेन्चर ट्रस्ट जापान’ की निर्देशक बनिन्।

१२. सात महादेशका शिखर (अनुच्छेद १२)

सगरमाथापछि पनि ताबेई रोकिइनन्। उनले धेरै देशका सबैभन्दा अग्ला शिखर चढिन्। सन् १९९२ मा उनी ‘सेभेन समिट्स’ (सात महादेशका सबैभन्दा अग्ला सात शिखर) पूरा गर्ने पहिलो महिला बनिन्।

शिखर महादेश उचाइ (मिटर) ताबेई चढेको वर्ष
सगरमाथा एसिया ८,८४९ १९७५
किलिमन्जारो अफ्रिका ५,८९५ १९८०
एकाङ्कागुआ दक्षिण अमेरिका ६,९६१ १९८७
डेनाली उत्तर अमेरिका ६,१९० १९८८
एल्ब्रस युरोप ५,६४२ १९८९
भिन्सन अन्टार्कटिका ४,८९२ १९९१
पुन्चाक जया ओसेनिया ४,८८४ १९९२

सन् २०१२ मा आफूलाई ‘पेरिटोनियल क्यान्सर’ (पेटको भित्री झिल्लीको क्यान्सर) भएको थाहा पाएपछि पनि उनले चढ्न छाडिनन्; जीवनकालमा उनी ७६ देशका सबैभन्दा अग्ला हिमाल चढिन्। उनी कुशल शिक्षक र लेखक पनि थिइन्, र उनका सातओटा कृति प्रकाशित छन्।

१३. अमर साहस (अनुच्छेद १३)

४ फिट ९ इन्च अग्ली ताबेईको सानो शरीर जीवनको अन्तिम भागसम्म थाकेन। तर मनमा काम गर्ने उत्साह छँदै क्यान्सरले स्वास्थ्य बिगार्‍यो। २० अक्टोबर २०१६ मा ७७ वर्षको उमेरमा जापानको सैतामाको एउटा अस्पतालमा उनको निधन भयो। संसारले श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्‍यो; गुगलले पनि डुडल बनाएर सम्मान गर्‍यो। उनको भौतिक शरीर नरहे पनि उनको साहस अमर छ। उनको सफलताले संसारका महिला र हरेक पर्वतारोहीलाई प्रेरणा दियो, र नेपाल र जापानको मित्रतालाई जनस्तरमै बलियो बनायो।

ताबेई सगरमाथा चढ्ने पहिलो महिला कहिले बनिन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

जीवनीको विश्लेषण

जीवनीका तत्त्व

तत्त्व यस जीवनीमा
चरित्र (व्यक्ति) जुन्को ताबेई: पर्वतारोही, शिक्षक, लेखक
समय र ठाउँ सन् १९३९ देखि २०१६; जापान, नेपाल, सात महादेश
घटनाक्रम जन्म → रोगी बाल्यकाल → पढाइ → नासु → अल्पाइन क्लब → बिहे → महिला क्लब → अनुमति → खर्चको जोहो → हिमस्खलन → शिखर → सात शिखर → क्यान्सर → निधन
योगदान महिलाका लागि हिमालको बाटो खोलेको; महिला क्लब; लेखन र शिक्षण
उद्देश्य र सन्देश अभाव र रोगले होइन, इच्छाशक्तिको कमीले मान्छेलाई रोक्छ
भाषा आदरपूर्ण, सालसहित; ‘सिँगौरी खेल्नु’, ‘शिखर चुम्नु’ जस्ता लाक्षणिक भनाइ

ताबेईको व्यक्तित्व

गुण जीवनीमा प्रमाण
दृढ इच्छाशक्ति रोगले सताउँदा पनि पढाइ र आरोहण छाडिनन्।
नेतृत्व महिला जुटाएर आफैँ क्लब खोलिन्।
धैर्य सन् १९७० मा मागेको अनुमति सन् १९७५ का लागि मात्र पाइन्; बिचमा फेरि निवेदन हालिन्।
सतर्कता पुरुष समूहको दुर्घटनाबाट पाठ सिकिन्।
साहस हिमस्खलनमा परेको केही दिनमै शिखर चुमिन्।
मितव्ययिता सामान आफैँ बनाउन र पुराना सामान चलाउन भनिन्।

भाषाका रङ

भनाइ अर्थ
सिँगौरी खेल्नु जुध्नु, डटेर सामना गर्नु
शिखर चुम्नु टुप्पोमा पुग्नु; सफलता पाउनु
चपेटामा पर्नु कुनै रोग वा दबाबले समातिनु
होस्टेमा हैँसे गर्नु कसैको कुरामा साथ दिनु
हाँसोमा उडाउनु कुरालाई नगन्ने गरी खिसी गर्नु
विवाह बन्धनमा बाँधिनु बिहे गर्नु
ज्यान गुमाउनु मर्नु
देहत्याग गर्नु मृत्यु हुनु (आदरपूर्वक)

शब्दभण्डार

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।

शब्द अर्थ
आरोही माथि चढ्ने व्यक्ति
आरोहण उच्च स्थानमा चढ्ने काम
गृहिणी घरको काम सम्हाल्ने महिला, घरकी मालिकनी
निमोनिया फोक्सोमा सङ्क्रमण भएर लाग्ने एक प्रकारको रोग
कीर्तिमान कुनै क्षेत्रमा स्थापित सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि, रेकर्ड
अभियान लक्ष्य पूरा गर्न सामूहिक रूपमा गरिने प्रयास
अवधि तोकिएको समय, म्याद
धनराशि धनको थुप्रो, रकम
प्रतिबद्धता वचनबद्ध हुनुको अवस्था
जायजेथा धनसम्पत्ति
अवतरण ओर्लने काम
बेसक्याम्प आधार शिविर
खुम्बुफल सगरमाथाको बाटोमा पर्ने खुम्बु हिमनदीको भत्किरहने भाग, खुम्बु आइसफल
शिविर पाल टाँगेर बनाइएको अस्थायी बास
हिमस्खलन हिउँको थुप्रो अचानक चिप्लेर तल खस्ने घटना, हिउँपहिरो
जगेडा पछिका लागि बचाइएको रकम वा वस्तु
सम्राट् बादशाह, महाराजाधिराज
डुडल गुगलले विशेष अवसरमा आफ्नो नामलाई सजाएर बनाउने चित्र
धीरता नआत्तिने गुण, धैर्य
अनुकरणीय सिको गर्न लायक
लगनशीलता काममा मन लगाइरहने बानी
मध्याह्न दिनको बिचको समय
अद्वितीय तुलना गर्न अर्को नभएको

पारिभाषिक शब्द

कुनै विषय वा पेसामा ठ्याक्कै एउटै अर्थ दिने गरी प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। यिनलाई प्राविधिक शब्द पनि भनिन्छ। साधारण बोलीमा ‘रगतको दबाब’ भनिन्छ; चिकित्सामा यसलाई रक्तचाप भनिन्छ। भूगोलमा अक्षांश, साहित्यमा समालोचना, अर्थशास्त्रमा अवमूल्यन यस्ता शब्द हुन्। यस पाठमा बेसक्याम्प, शिविर, आरोहण, हिमस्खलन पर्वतारोहणका पारिभाषिक शब्द हुन्।

क्षेत्र पारिभाषिक शब्द
स्वास्थ्य रक्तचाप, अर्बुद, प्रसूति, प्रत्यारोपण, निमोनिया
साहित्य र भाषा समालोचना, उपसंहार, भाषिका
भूगोल अक्षांश, हिमस्खलन
अर्थ र व्यापार अवमूल्यन, आपूर्ति, बोलपत्र
निर्माण र प्रशासन शिलान्यास, प्रतिवेदन

अभ्यास: शब्दभण्डार

१.

दिइएका पारिभाषिक शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: अक्षांश, उपसंहार, दर्शन, प्रत्यारोपण, समालोचना, भाषिका, आपूर्ति, अवमूल्यन
अर्थ: जीवन र जगत्लाई हेर्ने दृष्टिकोण; कुनै रचनाका विभिन्न पक्ष केलाएर हेर्ने काम; लेखको निष्कर्ष; रुपियाँको मूल्य घट्ने अवस्था; भूमध्य रेखासँग समानान्तर भएका रेखा; अङ्ग सार्ने काम; सिक्ने काम; ठाउँअनुसार हुने भाषाको फरक रूप; अन्तबाट सामान ल्याएर अभाव पूरा गर्ने काम

उत्तर
२.

दिइएका अर्थ दिने शब्द ‘जुन्को ताबेई’ जीवनीबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस्:

  • क.विश्वविद्यालयले प्रदान गर्ने स्नातक उपाधिको स्तर
  • ख.दुःख वा कष्ट दिने
  • ग.कुनै सङ्घसंस्थामा नियमअनुसार रहेको व्यक्ति
  • घ.दिनको बिचको समय
  • ङ.तुलना गर्न वा भिडाउन सुहाउने अर्को व्यक्ति नभएको
उत्तर
३.

दिइएको अनुच्छेदबाट कुनै १० ओटा पारिभाषिक / प्राविधिक शब्द टिपोट गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
सुकुम्बासी टोलमा अस्पतालको शिलान्यास भएको छ। त्यहाँ नजिकै प्रशस्त मात्रामा पर्ती जग्गा रहेको छ। उच्च रक्तचाप भएका बिरामीदेखि अर्बुद रोग लागेसम्मका बिरामीले सेवा पाउने भएका छन्। प्रसूतिका लागि छुट्टै व्यवस्था हुने छ। स्त्री रोगसम्बन्धी समस्या हुनेहरूका लागि पनि व्यवस्था गरिने छ। प्रतिवेदन आएपछि अस्पतालमा थप के के गर्ने भन्ने कुरा सार्वजनिक हुने छ। अस्पताल बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जबाट थोरै टाढा मात्र बनाउन लागिएको हो। यसभित्र एक्सरे मेसिनदेखि ल्याब आदिको विशेष सुविधा हुने छ। औषधी र उपकरणको आपूर्तिका लागि बोलपत्र आह्वान गरिसकिएको छ। अस्पतालबाट स्थानीय व्यक्तिलाई रोजगारी दिने सम्भावनासमेत बढेको छ।

उत्तर
४.

दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: आरोहण, महादेश, निधन, सम्राट्, लगनशीलता, चुनौती, उद्धार, भौतिक

उत्तर

बोध र अभिव्यक्ति

१.

दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: लक्ष्य, कीर्तिमान, पर्वतारोहण, स्नातक, हिमस्खलन, निर्देशक, क्यान्सर, अद्वितीय

उच्चारण गर्ने तरिका
२.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।

वाचन गर्दा
३.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:

  • क.जुन्को ताबेईको जन्म कहाँ भएको थियो?
  • ख.जुन्को ताबेईले कुन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गरिन्?
  • ग.जुन्को ताबेईले नेपाल सरकारसँग कहिले सगरमाथा आरोहणको अनुमति मागिन्?
  • घ.जुन्को ताबेईले कतिओटा देशका अग्ला हिमाल आरोहण गरिन्?
  • ङ.पाठको सातौँ अनुच्छेदबाट सबैभन्दा लामो वाक्य पहिचान गरी भन्नुहोस्।
उत्तर
४.

‘जुन्को ताबेईको समयमा जापानभित्र …’ बाट सुरु भएर ‘… सतर्कता अपनाइरहे।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेद मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.जुन्को ताबेई के चाहन्थिन्?
  • ख.जुन्को ताबेईले धेरै ठाउँमा पुग्दा पनि किन अवसर पाइनन्?
  • ग.जुन्को ताबेईले कुन क्लबमा सदस्य बन्ने अवसर पाएकी थिइन्?
  • घ.जुन्को ताबेईको विवाह कहिले भयो?
उत्तर
५.

‘वास्तवमा जुन्को ताबेईले …’ बाट सुरु भएर ‘… प्रकाशित भएका पाइन्छन्।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेद अनुलेखन गर्नुहोस्।

लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
६.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनीका आधारमा दिइएका घटनासँग सम्बन्धित समय सन्मा उल्लेख गर्नुहोस्:

  • क.जुन्को ताबेईको जन्म
  • ख.लेडिज क्लाइम्बिङ क्लब जापानको स्थापना
  • ग.नेपाल सरकारका तर्फबाट हिमाल आरोहणसम्बन्धी निवेदन स्वीकृत
  • घ.सगरमाथा शिखरको सफल आरोहण
  • ङ.ताबेईलाई पेरिटोनियल क्यान्सर लागेको जानकारी
  • च.जुन्को ताबेईको निधन
उत्तर
७.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.जुन्को ताबेईको शैक्षिक यात्रा कस्तो थियो?
  • ख.जुन्को ताबेई पर्वतारोहणका लागि कसरी आकर्षित भइन्?
  • ग.जुन्को ताबेईलाई विश्वभरबाट किन बधाई तथा सम्मानभाव प्रकट गरियो?
  • घ.जुन्को ताबेईको जीवनीबाट के सन्देश पाइन्छ?
उत्तर

व्याख्या, समीक्षा र सारांश

व्याख्या गर्दा तीन भाग बनाउनुहोस्: आदिमा पङ्क्ति कहाँबाट लिइएको हो र त्यसको सिधा अर्थ, मध्यमा उदाहरणसहित खोलिएको अर्थ, अन्त्यमा निष्कर्ष। समीक्षात्मक उत्तर मा पनि यही ढाँचा लाग्छ: आदिमा परिचय र मूल कुरा, मध्यमा पाठका घटना प्रमाणका रूपमा, अन्त्यमा निष्कर्ष।

८.

व्याख्या गर्नुहोस्: सगरमाथा आरोहण र जीवनयात्रा उस्तै हो।

नमुना उत्तर
९.

जुन्को ताबेईले पर्वतारोहणका क्रममा बेहोर्नुपरेका समस्याको वर्णन गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर
१०.

व्यक्तिमा दृढ इच्छाशक्ति भए जतिसुकै चुनौतीपूर्ण काम पनि पूरा गरेरै छाड्छ भन्ने कुरालाई ‘जुन्को ताबेई’ जीवनीका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर
११.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनीको चौथो अनुच्छेद पढी चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् र सारांशसमेत लेख्नुहोस्।

उत्तर

भाषिक प्रकार्य: इच्छा बताउने

पाठ्यपुस्तकले यहाँ ताबेईको इच्छाको सानो कथा दिन्छ: १० वर्षमा माउन्ट नासु चढेपछि उनमा पर्वतारोहणको इच्छा जाग्यो, त्यही इच्छाले उनलाई सन् १९७५ मे १६ मा सगरमाथाको चुचुरोमा पुर्‍यायो, र पछि ७६ देशका अग्ला हिमाल चढाएर कीर्तिमान बनायो।

आफ्नो इच्छा बताउँदा ‘म ठुलो मान्छे बन्छु’ मात्र भनेर पुग्दैन। ताबेईको इच्छाको पछाडि योजना थियो। कक्षामा इच्छा प्रस्तुत गर्दा यी कुरा भन्नुहोस्:

  • के चाहनुहुन्छ? सकेसम्म ठ्याक्कै भन्ने।
  • इच्छा कहाँबाट जाग्यो? कुनै घटना, व्यक्ति वा अनुभव।
  • त्यहाँ पुग्न के गर्नुपर्छ? पढाइ, अभ्यास, सिप।
  • अहिले नै के सुरु गर्न सकिन्छ? एउटा सानो काम।

इच्छा भन्दा मेरो इच्छा … हो, म … बन्न चाहन्छु, … गर्ने मेरो सपना छ जस्ता वाक्य प्रयोग गर्नुहोस्।

१२.

जुन्को ताबेईमा बाल्यकालदेखि नै पर्वतारोहणको इच्छा भए जस्तै तपाईँलाई पनि कुनै क्षेत्रमा सफल हुने इच्छा होला। आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने आधार कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

नमुना

भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

चौथो पाठमा वाक्यभित्र लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्नुपर्छ भन्ने सिकियो। यहाँ एक कदम अगाडि जाऔँ: वाक्यको पुरुष वा आदर बदल्न सिकौँ, वाक्यका दुई मूल भाग चिनौँ, अनि उपसर्ग र चन्द्रविन्दु हेरौँ।

पुरुष सङ्गति

बोल्ने, सुन्ने र अरू तीन पक्ष हुन्छन्। व्याकरणमा यसैलाई पुरुष भनिन्छ। कर्ताको पुरुषअनुसार क्रियापद बदलिनु पुरुष सङ्गति हो।

पुरुष कसलाई बुझाउँछ कर्ता उदाहरण
प्रथम बोल्ने आफैँ म, हामी म हिँड्छु। हामी हिँड्छौँ।
द्वितीय सुन्ने तँ, तिमी, तपाईँ तँ हिँड्छस्। तिमी हिँड्छौ। तपाईँ हिँड्नुहुन्छ।
तृतीय अरू कसैको कुरा ऊ, उनी, उहाँ, नाम ऊ हिँड्छ। उनी हिँड्छन्। उहाँ हिँड्नुहुन्छ।

‘ताबेई’, ‘शेर्पा’, ‘आमा’ जस्ता नाम पनि तृतीय पुरुषका कर्ता हुन्। ‘तपाईँ’ र ‘उहाँ’ को क्रियापद उस्तै सुनिन्छ, तर पुरुष फरक छ: तपाईँ सुन्ने हो, उहाँ अरू कोही हो।

गरेर हेर्नुहोस्

कर्ता बदल्दा क्रियापद बदलिन्छ

कर्ता थिच्नुहोस्, र काल पनि बदलेर हेर्नुहोस्: कुन कर्तामा लिङ्गअनुसार क्रियापद बदलिन्छ, कुनमा बदलिँदैन?

पुलिङ्ग कर्ता

उनी हिमाल चढ्छन्।

स्त्रीलिङ्ग कर्ता

उनी हिमाल चढ्छिन्।

पुरुष
तृतीय
वचन
एकवचन
आदर
मध्यम

यस कर्ता र कालमा लिङ्गअनुसार क्रियापद बदलिन्छ।

१.

दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनमा पाइने पुरुष सङ्गतिबारे छलफल गर्नुहोस्:

  • क.मैले कथा पढेकी छु। मैले कथा पढेको छु। हामीले कथा पढेका छौँ।
  • ख.तैँले कथा पढेकी छस्। तैँले कथा पढेको छस्। तिमीहरूले कथा पढेका छौ। तपाईँले कथा पढ्नुभएको छ।
  • ग.उसले कथा पढेकी छ। उसले कथा पढेको छ। उनले कथा पढेका छन्। उनीहरूले कथा पढेका छन्। उहाँले कथा पढ्नुभएको छ।
छलफलका बुँदा

वाक्यको पुरुष बदल्ने तरिका: पहिले कर्ताको ठाउँमा दिइएको पुरुषको सर्वनाम राख्नुहोस्, अनि क्रियापदको अन्त्य मिलाउनुहोस्। काल, लिङ्ग र वाक्यका बाँकी शब्द उही रहन्छन्।

२.

दिइएका वाक्यलाई कोष्ठकका निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:

  • क.तिमीले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहयोग गरेछौ। (तृतीय पुरुष)
  • ख.म जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्छु। (द्वितीय पुरुष)
  • ग.उसले परीक्षामा राम्रो नतिजा ल्याउने छ। (प्रथम पुरुष)
  • घ.हामीलाई खेल्न मन लागेको छ। (द्वितीय पुरुष)
  • ङ.तैँले कलम बोकेकी छस्। (तृतीय पुरुष)
उत्तर
३.

हिमाल आरोहण गर्दा कस्तो अनुभव हुन्छ होला, फरक फरक पुरुष सङ्गति प्रयोग गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।

नमुना अनुच्छेद

आदर

सुन्ने वा अरू व्यक्तिलाई कति सम्मान दिने भन्ने कुराअनुसार सर्वनाम र क्रियापद बदलिनु आदर हो। कक्षा ८ मा आदरका तीन तह सिकिन्छन्।

आदर द्वितीय पुरुष तृतीय पुरुष कहिले
सामान्य तँ पढ्छस् ऊ पढ्छ, ऊ पढ्छे साना, निकै नजिकका साथी
मध्यम तिमी पढ्छौ उनी पढ्छन्, उनी पढ्छिन् बराबरीका, जीवनीमा उल्लेख हुने व्यक्ति
उच्च तपाईँ पढ्नुहुन्छ उहाँ पढ्नुहुन्छ ठुला, गुरु, आमाबुबा, नचिनेका मान्छे

‘जुन्को ताबेई’ जीवनीमा उनी जन्मिएकी थिइन्, उनले गरिन् भनिएको छ: मध्यम आदर। यसले उनको सम्मान घटाएको होइन; जीवनी र समाचारमा यस्तो लेख्ने चलन छ।

आदर बदल्दा तीन कुरा मिलाउनुहोस्: कर्ता, कर्तामा लागेको ले, र क्रियापद। उच्च आदरमा लिङ्ग छुट्टिँदैन, त्यसैले पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्गका कर्ता दुवैमा गर्नुभयो नै लाग्छ। नामको आदर क्रियापदबाटै देखिन्छ: रोशन पढ्छ सामान्य, रोशन पढ्छन् मध्यम, रोशन पढ्नुहुन्छ उच्च।

४.

दिइएका वाक्यलाई कोष्ठकका निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:

  • क.रोशन पत्रिका पढ्छ। (मध्यम आदर)
  • ख.उहाँले सरसफाइ गर्नुभयो। (सामान्य आदर)
  • ग.उनी कृषक हुन्। (उच्च आदर)
  • घ.तपाईँ समाजसेवा गर्नुहुन्छ। (मध्यम आदर)
  • ङ.तिमी किन गम्भीर भएर सोचिरहेकी छ्यौ? (सामान्य आदर)
  • च.पूजा वादविवाद प्रतियोगितामा प्रथम भइन्। (सामान्य आदर)
उत्तर

‘उनी कक्षामा प्रथम भइन्।’ को उच्च आदर कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

उद्देश्य र विधेय

वाक्यमा जसको बारेमा केही भनिन्छ, त्यसलाई उद्देश्य भनिन्छ। त्यसको बारेमा जे भनिन्छ, त्यसलाई विधेय भनिन्छ। ‘ताबेई हाँसिन्।’ मा कुरा ताबेईको हो, त्यसैले ताबेई उद्देश्य हो; उनले के गरिन् भन्ने हाँसिन् विधेय हो। वाक्य पूरा हुन दुवै चाहिन्छन्: ‘ताबेई’ मात्र भन्दा के भयो थाहा हुँदैन, ‘हाँसिन्’ मात्र भन्दा को हाँस्यो थाहा हुँदैन।

कक्षा ८ मा उद्देश्य भन्नाले कर्ता र विधेय भन्नाले क्रियापद चिने पुग्छ।

वाक्य उद्देश्य (कर्ता) विधेय (क्रियापद)
रुख ढल्यो। रुख ढल्यो
शेर्पाहरूले उद्धार गरे। शेर्पाहरूले गरे
ताबेई शिखरमा पुगिन्। ताबेई पुगिन्
टोली तल फर्कँदै छ। टोली फर्कँदै छ
भोलि विद्यालयमा खेलकुद हुने छ। खेलकुद हुने छ

खोज्ने सजिलो तरिका:

  1. पहिले वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद खोज्नुहोस्; त्यो विधेय हो। फर्कँदै छ, हुने छ जस्ता दुई शब्द मिलेर एउटै विधेय बन्छ।
  2. अनि क्रियापदलाई ‘को?’, ‘कसले?’ वा ‘के?’ सोध्नुहोस्; उत्तर उद्देश्य हो।
  3. उद्देश्य वाक्यको सुरुमै हुन्छ भन्ने छैन: ‘भोलि विद्यालयमा खेलकुद हुने छ।’

गरेर हेर्नुहोस्

पहिले विधेय, अनि उद्देश्य

पहिले वाक्यको विधेयमा थिच्नुहोस्। त्यसपछि आउने प्रश्नको उत्तर दिने शब्द, अर्थात् उद्देश्यमा थिच्नुहोस्।

उद्देश्य
…
विधेय
…

वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापदमा थिच्नुहोस्: त्यो विधेय हो।

५.

दिइएको अनुच्छेद पढी उद्देश्य र विधेय वा कर्ता र क्रियाको पहिचान गर्नुहोस्:
सम्झनाको भाइ आफ्ना कपडा आफैँ धुन्छ। ऊ अहिले ठुलो भइसकेको छ। सम्झना पनि घरका कामधन्दा गर्ने भइसकिन्। उनी आठ कक्षाकी जेहेनदार छात्रा हुन्। उनीहरूले आमाबुबाबाट धेरै कुरा सिक्न पाएका छन्। उनीहरूका बुबा कानुन व्यवसायी हुनुहुन्छ। आमा गायक हुनुहुन्छ। तपाईँहरूका आमाबुबा चाहिँ कुन कुन पेसामा आबद्ध हुनुहुन्छ नि?

उत्तर

‘हिमालमा हिउँ पर्‍यो।’ वाक्यको उद्देश्य कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

‘आङ छिरिङ शेर्पाले ताबेईलाई शिखरसम्म साथ दिए।’ वाक्यको विधेय कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

उपसर्ग

उपसर्ग शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने अंश हो। यो एक्लै प्रयोग हुँदैन, तर जोडिएपछि अर्थ बदल्छ: योग (मेल) बाट उपयोग, प्रयोग, वियोग, सहयोग बन्छन्। यसरी उपसर्ग वा प्रत्यय जोडेर बनेको शब्दलाई व्युत्पन्न शब्द भनिन्छ। शब्दलाई ‘उपसर्ग + मूल शब्द’ गरी छुट्याउनु निर्माण प्रक्रिया देखाउनु हो: अनु + वाद = अनुवाद।

उपसर्ग प्रायः दिने अर्थ उदाहरण
अ नभएको, उल्टो अभाव, अमर, अभद्र, अज्ञान
अन नभएको अनपढ, अनजान, अनकन्टार
अनु पछि, अनुसार अनुवाद, अनुसरण, अनुशासन, अनुलेखन
अभि तर्फ, सामुन्ने अभियान, अभिनय, अभिभावक, अभिरुचि
उप नजिक, सहायक उपकार, उपदेश, उपहार, उपयोग
प्र अगाडि, धेरै प्रगति, प्रभाव, प्रयोग, प्रयास
अव तल, कम अवरोध, अवसर, अवगुण
उत् माथि उत्प्रेरणा, उत्सर्ग, उन्नति (उत् + नति)
बे बिना बेकार, बेकाम, बेघर, बेरोजगार
वि विशेष, फरक, उल्टो विकास, विदेश, विरोध
बि नराम्रो, बिना बिछोड, बिजोर
सह सँगै सहयोग, सहकार्य, सहमति, सहअस्तित्व
गैर नभएको गैरकानुनी, गैरजिम्मेवार

गरेर हेर्नुहोस्

एउटै मूल, धेरै शब्द

एउटा मूल शब्द छान्नुहोस्, अनि अगाडि एउटा उपसर्ग थिचेर हेर्नुहोस्: कुन जोडबाट चल्ने शब्द बन्छ?

उपसर्ग + योग + प्रत्यय = योग
मूल शब्द:
उपसर्ग:
प्रत्यय:
‘योग’ बाट भेटिएका शब्द
० / १३

योग: जोड, मेल। अब अगाडि उपसर्ग, पछाडि प्रत्यय वा दुवै थिचेर नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।

६.

दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
अजयले अनजानमै पनि कुनै अभद्र र अमर्यादित काम गरेका छैनन्। उनी अनपढ पनि छैनन् र उनीसँग अन्धविश्वासका साथ अनुचित व्यवहार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि छैन। उनले जीवनको बढी समय अनुशासित भई अध्ययन, अनुसन्धान, अनुवाद र अनुलेखनमा बिताएका छन्। उनी अभिभावकलाई सम्मान गर्छन्। हरेक राम्रा कुरामा अभिरुचिका साथ चासो राख्छन्। उनी कहिल्यै अभिमान वा घमन्ड गर्दैनन्। अझ नाटकमा अभिनय गर्ने कुराले त उनलाई अभिनेता जस्तै बनाएको पाइन्छ। अरूको उपकार गर्नु, अरूलाई सरसल्लाह र उपदेश दिनु, समयको उपयोग गर्नु र अप्ठ्यारो परिस्थितिमा अरूलाई समेत उपाय देखाउनु उनका विशेषता नै हुन्। जीवनको प्रारम्भदेखि नै प्रगतिको मार्गमा लागेकाले उनका हरेक प्रयास सफल भएका छन्। उनको प्रभावपूर्ण काममा अवरोध आएको छैन। उनी कुनै पनि अवसरलाई खेर फाल्दैनन्। उनी बेकारमा समय खेर फाल्दैनन्। अजयको यो विशेषताबाट अरूले उत्प्रेरणा पाएका छन्। उनका कुरा अनुसरण गरेमा हामी सबैको भविष्य उज्ज्वल र उन्नतितर्फ लाग्ने छ। हामीले त उनका कुरालाई बेकाममै विरोध गरेछौँ। गैरजिम्मेवार कुरा गरेर बस्नुभन्दा सहअस्तित्वका साथ अजयसँगै हामीले सहकार्य गर्ने हो भने हामी सबैको उन्नति हुने नै छ। सबैसँग सहमति गरौँ, विरोध र बिछोडको कुरा कोही कसैसँग नगरौँ।

उत्तर
७.

जुन्को ताबेई जीवनीको पहिलो र दोस्रो अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका शब्द पहिचान गरी कापीमा टिप्नुहोस् र शिक्षकको सहायताले तिनको निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस्।

उत्तर

तलकामध्ये कुन शब्दमा उपसर्ग लागेको छैन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

चन्द्रविन्दु

स्वर नाकबाट बोलिँदा त्यसमाथि चन्द्रविन्दु (ँ) लाग्छ। गाउँ र गाउ भनेर हेर्नुहोस्: गाउँ भन्दा हावा नाकबाट पनि निस्कन्छ।

कहाँ लाग्छ उदाहरण
नाकबाट बोलिने शब्दमा गाउँ, आँप, आँखा, हिउँ, बाँस, गुँड, भँवरो
प्रथम पुरुषका क्रियापदमा म गएँ, म थिएँ, हामी गयौँ, म उखेल्दिनँ
‘-उँदै’, ‘-इँदै’, ‘-उँछ’ मा हुँदै, आउँदै, चिच्याउँदै, दौडिँदै, आउँछ
सर्वनाम र ठाउँ बुझाउने शब्दमा तपाईँ, उहाँ, यहाँ, त्यहाँ, कहाँ
केही अव्ययमा चाहिँ, सँग, झैँ, सधैँ

माथि मात्रा भए पनि चन्द्रविन्दु नै लेखिन्छ: सधैँ, हिँड्नु। कक्षा ९ मा चन्द्रविन्दु र शिरबिन्दुको भिन्नता आउँछ।

गरेर हेर्नुहोस्

चन्द्रविन्दु राखौँ

जुन शब्दमा चन्द्रविन्दु चाहिन्छ, त्यसमा थिच्नुहोस्; फेरि थिचे हट्छ। होसियार: सबै थिचिने शब्दमा चाहिँदैन। त्यसपछि जाँच्नुहोस्।

म हिजो ।

शब्द थिच्दा चन्द्रविन्दु लाग्छ, फेरि थिच्दा हट्छ। सकेपछि जाँच्नुहोस्।

वाक्य
१ / ८
पहिलो पटकमै ठिक
०
८.

‘जुन्को ताबेई’ जीवनीबाट चन्द्रविन्दु प्रयोग भएका १० ओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्।

उत्तर
९.

उपयुक्त ठाउँमा चन्द्रविन्दु राखी दिइएको अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
गाउ गाउमा बाटो विस्तार हुदै थियो। म चाहि टाढैबाट हेरिरहेको थिए। बाटानजिकै रहेको आपको रुख उखेलिन्छ कि जस्तो लाग्यो। मैले चिच्याउदै आप नउखेलौ है भने। म दौडिदै त्यहा पुगे। आपका रुखमा चरा चिरबिराउदै रहेछन्। तिनका गुडबाट बच्चाका आवाजसमेत सुनियो। म अझै नजिक पुगे। त्यहाँ आपको फूलमा भवरासमेत बसेका रहेछन्। मैले सडक विस्तारकर्तालाई भने, “तपाईले यता फुटपाथमा पर्ने आप जोगाइदिनू ल।” उहाले मुस्कुराउदै भन्नुभयो, “यहा तपाईले भनेको जस्तै हुन्छ। यो आप म पनि उखेल्दिन।”

उत्तर

सुनाइ र बोलाइ

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १२ राष्ट्रिय विभूति अरनिको को छोटो जीवनी हो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। ठाउँका नाम र अरनिकोले पाएका जिम्मेवारी टिप्दै जानुहोस्।

सुन्नुहोस्

कक्षा ८ नेपाली सुनाइ पाठ १२

अडियो: पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (CDC), नेपाल

१.

सुनाइ पाठ १२ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:

  • क.अरनिकोको वास्तविक नाम बलबाहु हो।
  • ख.अरनिको चित्रकारका टोलीनेता बनेर भारत पुगे।
  • ग.चिनियाँ सम्राट्ले कला प्रतियोगिता आयोजना गरे।
  • घ.अरनिकोको कलाकारिता चीनमा मात्र लोकप्रिय भयो।
उत्तर
२.

सुनाइ पाठ १२ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:

  • क.अरनिको कसरी कुशल मूर्तिकार बन्न पुगे?
  • ख.अरनिकोले तिब्बतमा कुन शैलीको चैत्य निर्माण गरे?
  • ग.चिनियाँ सम्राट्ले किन कला प्रतियोगिता आयोजना गरे?
  • घ.अरनिकोलाई राष्ट्रले कसरी सम्मान गरेको छ?
उत्तर
निलो आकाशमुनि सेतो रङको ठुलो स्तूप
चित्र 12.5 बेइजिङको मियाओइङ मन्दिरको सेतो चैत्य। फोटो: smartneddy, CC BY-SA 2.5

सिर्जना र परियोजना कार्य

बुँदाबाट जीवनी

तेस्रो पाठमा जीवनीका आदि, मध्य र अन्त्य भाग सिकियो। जीवनी लेख्नुअघि यी बुँदा जम्मा गर्नुहोस्:

भाग बुँदा
आदि नाम, जन्म मिति र ठाउँ, आमाबुबा, बाल्यकाल, शिक्षा, रुचि
मध्य पेसा, मुख्य काम र योगदान, कृति, विशेषता, संलग्नता
अन्त्य सम्मान र पुरस्कार, निधन भएको भए मिति, आफ्नो विचार

बुँदाका साल क्रमैसँग राख्नुहोस्। बुँदा जस्ताका तस्तै नसार्नुहोस्; त्यसपछि, यसै क्रममा, साथै जस्ता शब्दले जोड्नुहोस्। जीवित व्यक्तिका बारेमा लेख्दा अहिलेको काम वर्तमान कालमा लेख्नुहोस्: उनी … गर्छन्।

१.

दिइएका बुँदाका आधारमा मार्क जुकरबर्गको जीवनी लेख्नुहोस्:

नाम: मार्क जुकरबर्ग

जन्म: सन् १९८४ मे १४

जन्मस्थान: ह्वाइट प्लेन्स, न्युयोर्क, अमेरिका

आमाबुबा: करेन केम्पनर, एडवर्ड जुकरबर्ग

शिक्षा तथा तालिम: बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासु स्वभावका; सर्वप्रथम जुकनेट नामको सफ्टवेयर बनाएका; जुकनेट सफ्टवेयरले घर र बुबाको कार्यालयका कम्प्युटर जोडेका; सुरुमा आफू अध्ययनरत हार्वर्ड विश्वविद्यालयका विद्यार्थीले आपसमा सम्पर्क गर्न सक्ने सामाजिक सञ्जाल निर्माण गरेका; सन् २००४ फेब्रुअरी ४ मा सामाजिक सञ्जाल सुरुआत गरेका; सन् २००५ मा उक्त सञ्जाल ‘फेसबुक’ का रूपमा स्थापित भएको; कलिलो उमेरमा अरबपति बन्न सफल; सन् २०१० मा टाइम पत्रिकाको ‘पर्सन अफ द इयर’ बनेका; फेसबुकका संस्थापक अध्यक्ष; कम्प्युटरका नयाँ सफ्टवेयर र डिजाइनिङको खोजीमा तल्लीन

नमुना जीवनी
२.

गाउँसमाजमा सबैले आदर गर्ने गाउँका एक जना शिक्षकको जीवनी तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

कसरी गर्ने

परीक्षामा

तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

‘रोशन पत्रिका पढ्छ।’ को उच्च आदर कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।