बिहान सबेरै तलका बस्ती अझै अँध्यारोमै हुन्छन्, तर हिमालका टुप्पामा घाम परिसकेको हुन्छ। एकछिनमै चराहरू कराउन थाल्छन्, गाई रम्भाउँछन्, धाराको बाटो लाग्ने मान्छे देखिन्छन्। न कसैले घन्टी बजाएको हुन्छ, न कसैले बोलाएको हुन्छ; उज्यालो आउँदा सारा संसार आफैँ ब्युँझन्छ।
‘प्यारो प्रकृति’ प्रह्लाद पोखरेल को कविता हो। यसको सुरु यही बिहानबाट हुन्छ, र यसले एउटै कुरा सोध्छ: प्रकृतिले यति धेरै दिन्छ भने हामीले बदलामा के गर्ने?
यस एकाइमा कविता श्लोक श्लोक गरी बुझिन्छ, शार्दूलविक्रीडित छन्द को लय सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, करण र अकरण वाक्य, प्रेरणार्थक वाक्य र बाह्र प्रत्यय बुझिन्छ, र शिरबिन्दु कहाँ लेख्ने भन्ने थाहा पाइन्छ।
पूर्वपठन: प्रकृति र मानिस
पाठको सुरुको चित्रमा हिउँले ढाकेका चुचुरा छन्। तल हरियो उपत्यका र जङ्गल छ, तालमा माछा छन्, रुखमा धनेश छ, आकाशबाट एउटा चरा झम्टिँदै छ। हात्ती, गैँडा, मृग र बाघ पनि छन्, र तालको छेउमा चार जना मानिस उभिएका छन्। यो चित्रले एकै ठाउँमा नेपालका धेरै भूभाग देखाउँछ।
चित्रसँगै दिइएको अनुच्छेदले प्रकृति र मानिसको सम्बन्ध घनिष्ठ भएको बताउँछ। पहाड, तराई, वन, मरुभूमि, समुद्र र आकाशले मानिसलाई दुई किसिमले तान्छन्। कोही तिनको रहस्य खोतल्दै अन्वेषण, विज्ञान, भूगर्भ र खगोलमा नाम कमाउँछन्। कोही तिनले छोएर भावुक बन्छन् र लेखक बन्छन्। यसरी ज्ञान, विज्ञान, कला, साहित्य र सङ्गीत सबै प्रकृतिबाटै सिँगारिएका छन्।
दिइएको चित्र र विषयवस्तुका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
अनुच्छेदअनुसार प्रकृतिले मानिसलाई कुन कुन क्षेत्रमा लगेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कविता पढ्नुअघि
कवि र कविता
प्रह्लाद पोखरेल (जन्म वि.सं. २०१४) ‘प्यारो प्रकृति’ का कवि हुन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको शिक्षक निर्देशिकाले यसलाई प्रकृतिपरक कविता भनेको छ, अर्थात् प्रकृतिलाई नै विषय बनाएर लेखिएको कविता।
कवितामा छ श्लोक छन् र हरेक श्लोकमा चार चार पङ्क्ति छन्। यो गद्य कविता होइन: ‘फर्क आफ्नै देश’ जस्तो लामो छोटो पङ्क्ति यहाँ छैन। ‘सहिदहरूको सम्झनामा’ को लोकलय पनि होइन। यो संस्कृतबाट आएको वर्ण छन्द मा छ।
शार्दूलविक्रीडित छन्द
वर्ण छन्द मा हरेक पङ्क्तिका अक्षरको सङ्ख्या र लघु गुरुको क्रम तोकिएको हुन्छ। बोल्दा छिटो सकिने अक्षर लघु (।) हो; तन्किने वा पछि रोकिने अक्षर गुरु (ऽ) हो। ‘क’, ‘कि’, ‘कु’ लघु हुन्, ‘का’, ‘की’, ‘के’, ‘को’ गुरु हुन्। संयुक्त अक्षरअघिको अक्षर, हलन्त लागेको अक्षर, र शिरबिन्दु वा विसर्ग लागेको अक्षर पनि गुरु हुन्छ। पङ्क्तिको अन्तिम अक्षर भने ‘बादल’ को ‘ल’ जस्तो लघु देखिए पनि लयमा लामो पढिन्छ।
‘प्यारो प्रकृति’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा छ। यसका नियम यस्ता छन्:
| कुरा | नियम |
|---|---|
| एक पङ्क्तिमा अक्षर | उन्नाइस |
| एक श्लोकमा पङ्क्ति | चार |
| गणको क्रम | म स ज स त त ग |
| लघु गुरुको क्रम | ऽऽऽ ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽ |
| अर्धविश्राम | बाह्रौँ अक्षरमा |
| पूर्णविश्राम | उन्नाइसौँ अक्षरमा |
तीन तीन अक्षरको एउटा समूहलाई गण भनिन्छ। यहाँ छ गण र अन्त्यमा एउटा गुरु (ग) गरी उन्नाइस अक्षर पुग्छन्।
तलका दुई पङ्क्ति कविताका होइनन्, यही छन्दमा यसै पुस्तकका लागि बनाइएका हुन्। शब्द बदलिँदा पनि लघु गुरुको क्रम नबदलिएको हेर्नुहोस्।
शार्दूलविक्रीडित छन्दको पङ्क्ति वाचन गर्दा अर्धविश्राम कहाँ लिइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कविता, श्लोक श्लोक गरी
छ श्लोकको यात्रा बिहानबाट सुरु हुन्छ र सुरक्षित, बलियो जीवनको कामनामा टुङ्गिन्छ। हरेक श्लोक प्रकृतिको कुनै दृश्यबाट सुरु हुन्छ र मानिसका लागि एउटा सिकाइमा पुग्छ।
श्लोक १: बिहान र चेतना
बिहान हिमाल आफ्नो अस्तित्व फैलाउँदै हाँसेझैँ देखिन्छ। त्यो देखेर चेतनशील जगत् अर्थात् चेतना भएका सबै प्राणी ब्युँझन्छन्।
कविले यो ब्युँझाइलाई बिहानको घटनामा मात्र छोड्दैनन्। जसरी जगत् जाग्छ, त्यसरी नै हामीले पनि सिर्जनमुखी चेतना फैलाउँदै जीवनमुखी साहित्य लेख्न सक्नुपर्छ। जीवनमुखी साहित्य भनेको जीवनलाई नै पहिलो स्थान दिने साहित्य हो।
हिमाल न त हाँस्छ न त बोल्छ; मान्छेको जस्तो काम प्रकृतिलाई दिनु मानवीकरण हो।
पहिलो श्लोकमा हिमाल हाँस्नुले के बुझाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक २: प्रकृति गुरु हो
प्रकृतिको खुला कला नै सृष्टि को आधार हो। तर यो कला आफैँ सधैँ सन्तुलित रहन्छ भन्ने छैन: त्यसको सन्तुलन मा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ। ‘किन्तु’ शब्दले नै कविको मूल कुरा खोल्छ। जङ्गल, नदी र माटो छन्, तर तिनको प्रयोग कति गर्ने र कसरी जोगाउने भन्ने बुझाइ मान्छेसँग हुनुपर्छ।
दृश्य जस्तोसुकै होस्, प्रकृति पारदर्शी भएर, अर्थात् केही नलुकाई, गुरु झैँ सम्झाएर आदर्श जीवन सिकाउँछ; हेर्न जान्नेले सिक्छ। प्रकृति पारदर्शी भएझैँ मानिसका भाव, विचार र काम पनि पारदर्शी हुनुपर्छ भन्ने अर्थ पनि यहाँबाट निस्कन्छ।
‘सन्तुलन’ मा कसको नयाँ दृष्टि चाहिन्छ भनिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ३: पानी र लगानी
यो श्लोकमा दुई कुरा दाँजिएका छन्। बिरुवाले पर्याप्त पानी पाए अग्लो बोट बन्छ। त्यस्तै समयमै राम्रो लगानी गरे उद्यमशीलता फल्छ। अर्थात् मिहिनेतले फल दिन पनि सुरुमा केही राख्नुपर्छ।
यहाँ ‘पानी’ र ‘लगानी’ को लय मात्र मिलेको होइन, अर्थ पनि मिलेको छ। बिरुवाका लागि पानी नै लगानी हो। त्यसैले कवि आग्रह गर्छन्: सग्लो र स्वस्थ राख्ने अठोट गरेर पानीको लगानी गरौँ, र लटरम्म फूलफलले अस्तित्वको माधुरी चम्काऔँ। प्रकृतिबाट लिनेले प्रकृतिमा हाल्न पनि जान्नुपर्छ भन्ने कुरा यहाँ लुकेको छ।
श्लोक ४: बादल र निर्मलता
आकाशमा कालो घना बादल मडारिएर पानी पर्छ। त्यो शीतलता पाएर चराचर जगत् निर्मल बन्छ। चर भनेको हिँड्डुल गर्ने र अचर भनेको नहिँड्ने: मान्छे र जनावरदेखि रुख र ढुङ्गासम्म सबै यसमा पर्छन्।
त्यसपछि कवि फेरि बाहिरको दृश्यबाट भित्रको मनमा जान्छन्। पानीले धुलो पखाल्छ; त्यस्तै निर्मल भाव मनमा राखे जीवन धानिन्छ। कवि जीवनभर न्यानो निर्मलता र शीतलपना बर्सियोस् भन्ने कामना गर्छन्। ‘न्यानो’ र ‘शीतल’ उल्टा शब्द भए पनि यहाँ दुवै राम्रा छन्: न्यानो माया र शान्त मन।
चौथो श्लोकमा पानीले बाहिर जे गर्छ, मनमा त्यो कुन भावले गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ५: आनन्दको दोहन
सबै प्राणी ले हरियो प्रकृतिको आनन्दको आस्वादन गर्छन्। तर मान्छे अरू प्राणीभन्दा फरक छ: ऊ कर्मठ भएर, मिहिनेत गरेर, आह्लाद को दोहन गर्छ।
‘दोहन’ को शाब्दिक अर्थ दुहुने काम हो। यहाँको विम्ब राम्ररी हेर्नुपर्छ। गाई मारेर होइन, स्याहारेर दुहिन्छ; दुहुनेले गाई पनि बचाउँछ, दुध पनि पाउँछ। प्रकृतिबाट आनन्द लिने तरिका पनि त्यस्तै हुनुपर्छ।
त्यो आह्लाद समेटेर जो प्रकृतिमा रमाउँछ, उसले काव्यानन्द जस्तै जीवनसुधा पाउँछ र वन्दित बन्छ, अर्थात् सबैबाट आदर पाउँछ।
श्लोक ६: निर्भय जीवनको कामना
स्वच्छ र हराभरा प्रकृतिको आत्मीयता पाउँदा संसार भित्रैदेखि रमाउँछ। आत्मीयता भनेको आफ्नै जस्तो लाग्ने निकटता हो: मानौँ प्रकृति साथी वा परिवार हो।
कवि अन्त्यमा दुई कामना गर्छन्। यो आनन्द सदाबहार भएर सबै प्राणीमा फिँजियोस्, र जीवन सधैँ ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बनोस्। कविता बिहानको जागरणबाट सुरु भएको थियो, बल र निडरताको कामनामा सकिन्छ।
कविताको अन्त्यमा कवि कस्तो जीवनको कामना गर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कविताको विश्लेषण
मूल भाव
प्रकृति मानिसको जीवनको आधार हो, गुरु हो र आनन्दको स्रोत हो। तर त्यो आफैँ सधैँ जोगिँदैन: मानिसले सन्तुलन राखेर, लगानी गरेर र निर्मल मन राखेर त्यसको स्याहार गर्नुपर्छ, र स्वच्छ हराभरा प्रकृतिको दोहन हुन दिनु हुँदैन। त्यसो गरे जीवन ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बन्छ।
कविताका विशेषता
| विशेषता | कवितामा कहाँ |
|---|---|
| छन्द | शार्दूलविक्रीडित: हरेक पङ्क्तिमा उन्नाइस अक्षर, बाह्रौँमा अर्धविश्राम |
| अनुप्रास | दुई दुई पङ्क्तिको अन्त्य मिलेको छ: फैलाउँदै र हुँदै, बादल र निर्मल, जीवन र आजीवन |
| मानवीकरण | हिमाल हाँस्छ, प्रकृति गुरु बनेर सिकाउँछ |
| दाँजेर भन्ने | पानी र लगानी, बादलको पानी र मनको निर्मलता, दुध र आनन्द |
| भाषा | संस्कृतका शब्द धेरै छन् (चराचर, आह्लाद, जीवनसुधा), साथै लटरम्म जस्ता ठेट नेपाली शब्द पनि छन् |
हरेक श्लोकको बनोट पनि उस्तै छ: पहिले प्रकृतिको कुरा, पछि मान्छेका लागि सिकाइ।
शीर्षकको सार्थकता
‘प्यारो’ शब्दले नै कविको सम्बन्ध देखाउँछ। प्रकृति यहाँ अध्ययनको विषय वा स्रोत मात्र होइन; आत्मीय साथी हो। छओटै श्लोकमा प्रकृतिको कुनै रूप र त्यसप्रतिको माया छ, त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
कवितामा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अस्तित्व | सत्ता, आफू हुनुको अवस्था |
| चेतनशील | चेतना भएको, क्रियाशील |
| सिर्जनमुखी | सिर्जनालाई प्राथमिकता दिने |
| जीवनमुखी | जीवनलाई प्राथमिकता दिने |
| सृष्टि | संसार, रचना |
| सन्तुलन | कुनै पनि पक्ष बढी वा घटी नभएको अवस्था |
| परिदृश्य | चारैतिर देखिने दृश्य |
| पारदर्शी | छ्याङ्ग देखिने, केही नलुकाउने |
| आदर्श | उत्तमताको नमुना |
| उद्यमशीलता | मिहिनेतीपन, काममा लागिरहने बानी |
| लगानी | उत्पादनका लागि पहिले गरिएको खर्च |
| लटरम्म | फल वा फूलले भरिएर झुलेको |
| माधुरी | मिठास |
| नभ | आकाश |
| मडारिनु | घुम्दै जम्मा हुनु |
| चराचर | चल्ने र नचल्ने सबै, विश्व |
| निर्मलता | पवित्रता, स्वच्छता |
| आस्वादन | रस लिने काम |
| कर्मठ | काममा जुटिरहने |
| आह्लाद | आनन्द, प्रसन्नता |
| दोहन | दुहुने काम |
| काव्यानन्द | काव्यबाट पाइने आनन्द |
| जीवनसुधा | जीवनरूपी अमृत |
| वन्दित | नमस्कार गरिएको, आदर पाएको |
| आत्मीयता | आफ्नोपन, निकटता |
| सदाबहार | सधैँ हराभरा रहने |
| ऊर्जायुक्त | शक्तिले भरिएको |
| निर्भय | निडर, सुरक्षित |
सिङ्गो शब्द
धेरै शब्दले भन्नुपर्ने अर्थ एउटै शब्दले दिन्छ भने त्यस्तो शब्दलाई सिङ्गो शब्द भनिन्छ। ‘जान्न चाहने मान्छे’ नभनी जिज्ञासु भने पुग्छ; ‘हजार वर्षको अवधि’ नभनी सहस्राब्दी भने पुग्छ।
‘कसैको पक्ष नलिने’ का लागि सिङ्गो शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘प्यारो प्रकृति’ कविताबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.सधैँ हराभरा रहने
- ख.छ्याङ्ग देखिने, दूरदर्शी
- ग.रस लिने काम, आत्मिक तृप्ति
- घ.सिर्जनालाई प्राथमिकता दिने
- ङ.कुनै उद्योगका लागि वा उत्पादनका निम्ति पहिले गरिएको खर्च
उत्तर
पाठको अनुच्छेदका रेखाङ्कित सिङ्गो शब्दका अर्थबारे शिक्षकसँग छलफल गर्नुहोस्: जैविक, अनुपम, संरक्षण, लिपिबद्ध, प्राङ्गारिक, रासायनिक, जनचेतना, प्राकृतिक, अलौकिक, असामान्य, जिज्ञासु, तटस्थ, सहस्राब्दी, क्षितिज।
छलफलका बुँदा
दिइएका शब्दको अर्थ शब्दकोश हेरेर लेख्नुहोस्: अकाट्य, गृहस्थ, मृदुभाषी, उपकारी, अमर, नास्तिक, नासो, पर्म
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: प्रकृति, लटरम्म, निर्मल, दोहन, आत्मीयता, ऊर्जायुक्त, अस्तित्व, चराचर
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: प्रातःकाल, फैलाउँदै, सृष्टि, पर्याप्त, चम्काऊँ, आह्लाद, ऊर्जा, निर्भय, दुनियाँ
उच्चारण गर्दा
‘प्यारो प्रकृति’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.‘प्यारो प्रकृति’ कविता वाचन गर्दा कतिऔँ अक्षरमा पूर्णविश्राम लिनुपर्छ?
- ख.हामीले कस्ता साहित्यको सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ?
- ग.कुन कुरामा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ?
- घ.‘ऊर्जायुक्त सशक्त निर्भय बनोस् यो जिन्दगी सर्वदा।’ कवितांशको तात्पर्य के हो?
- ङ.कविताका श्लोकमा कतिओटा पङ्क्ति छन्?
उत्तर
छैटौँ श्लोक शिक्षकबाट सुनेर छुटेका शब्द भरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्। पाठ्यपुस्तकमा पहिलो पङ्क्तिमा दुई, दोस्रोमा एक, तेस्रोमा एक र चौथोमा एक ठाउँ खाली छ।
उत्तर
पाँचौँ श्लोक पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.यस कवितांशमा मानिसले प्रकृतिबाट के पाउँछ भनिएको छ?
- ख.कवितांशमा कस्तो व्यक्तिले सबैभन्दा बढी आनन्द पाउने कुरा बताइएको छ?
उत्तर
‘प्यारो प्रकृति’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कवितामा सूर्योदयसँगै हुने परिवर्तनलाई कसरी देखाइएको छ?
- ख.पानीको सही सदुपयोगबाट प्रकृति र मानवमा कस्तो प्रभाव पर्छ?
- ग.हराभरा प्रकृतिको महत्त्व किन छ?
- घ.कवितामा प्रकृतिसँग गाँसिएका के के कुरा आएका छन्?
उत्तर
‘प्यारो प्रकृति’ कविताबाट पाँचओटा प्रश्न निर्माण गर्नुहोस् र तिनका उत्तर साथीलाई भन्न लगाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
चौथो श्लोकलाई गद्य ढाँचामा लेख्नुहोस्।
उत्तर
भाव विस्तार गर्नुहोस्:
जे जस्तो छ कला खुला प्रकृतिको आधार हो सृष्टिको
खाँचो पर्दछ किन्तु सन्तुलनमा हाम्रो नयाँ दृष्टिको।
उत्तर
‘प्यारो प्रकृति’ कविताको मूल भाव लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘प्यारो प्रकृति’ कवितामा कविले मानव र प्रकृतिबिच कस्तो सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठमा दिइएका ‘मेरो घर’ (प्रभा भट्टराई) र ‘आमाबुबा’ (अनिता लामा) कविता कक्षामा सस्वरवाचन गर्नुहोस् र लयगत अन्तरका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
भाषिक प्रकार्य: विनयशीलता
कागको स्वरभन्दा कोइलीको स्वर सबैलाई मन पर्छ, र यही कुरा मान्छेको बोलीमा पनि लागु हुन्छ। पाठको सन्दर्भले भन्छ: ठाडो बोल्ने मान्छेलाई कसैले मन पराउँदैन, नरम बोल्ने मान्छे सबैको प्रिय हुन्छ। राम्रो बोल्दा कोही सानो हुँदैन।
‘फूलको सुवास डाँडावारि, मान्छेको सुवास डाँडापारि’ भन्ने उखानले राम्रो मान्छेको नाम फूलको बास्नाभन्दा टाढा पुग्छ भन्छ। फलेको रुखको हाँगा भुइँतिर नुहेझैँ गुणी मान्छे नम्र हुन्छ।
विनयशीलता शब्दमा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिन्छ:
| ठाडो | नम्र |
|---|---|
| किताब देऊ। | किताब एकछिन दिनुहोस् न। |
| तिमीले गलत भन्यौ। | मलाई त अलि फरक लाग्छ। |
| म व्यस्त छु, जाऊ। | माफ गर्नुहोला, अहिले अलि व्यस्त छु। |
पाठको सन्दर्भ पढेर तपाईँ अरूसँग नम्र वा विनयशील भएर व्यवहार कसरी देखाउने गर्नुभएको छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: करण, अकरण, प्रेरणार्थक र प्रत्यय
करण र अकरण वाक्य
काम भएको वा हुने कुरा भन्ने वाक्य करण वाक्य हो। काम नभएको वा नहुने कुरा भन्ने वाक्य अकरण वाक्य हो। ‘बिरुवा बढ्छ’ करण हो; ‘बिरुवा बढ्दैन’ अकरण हो।
अकरण बनाउन ‘न’ थपिन्छ, तर त्यो क्रियाको रूपअनुसार फरक ठाउँमा बस्छ। तल रूप बदलेर हेर्नुहोस्।
चिन्ने सजिलो तरिका यही हो:
| ‘न’ कहाँ | करण | अकरण |
|---|---|---|
| अन्त्यमा | बोट बढ्छ। | बोट बढ्दैन। |
| बिचमा | खोला सुकेछ। | खोला सुकेनछ। |
| सुरुमा | पानी हाल्नुहोस्। | पानी नहाल्नुहोस्। |
| छुट्टै शब्द | यो रुख हो। / रुख छ। | यो रुख होइन। / रुख छैन। |
तलकामध्ये अकरण वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रेरणार्थक र अप्रेरणार्थक वाक्य
दोस्रो एकाइमा प्रेरणार्थक धातु देखियो: लेख् बाट लेखाउ। अब त्यही कुरा वाक्यमा हेरिन्छ।
कर्ता आफैँ काम गर्छ भने त्यो अप्रेरणार्थक वाक्य हो। कर्ताले अरूलाई काम गर्न लगाउँछ भने त्यो प्रेरणार्थक वाक्य हो। प्रेरणार्थक वाक्यमा दुई जना हुन्छन्: काम गराउने र काम गर्ने।
तल अप्रेरणार्थक र प्रेरणार्थक बदलेर हेर्नुहोस्। काम गर्ने मान्छे दुवै वाक्यमा उही छ कि छैन, हेर्नुहोस्।
अप्रेरणार्थकबाट प्रेरणार्थक बनाउँदा:
- क. काम गराउने नयाँ कर्ता थपिन्छ।
- ख. पहिलेको कर्तामा लाई लाग्छ।
- ग. धातुमा आउ थपिन्छ (रोप्: रोपाउ), धातु बदलिन्छ (खा: खुवाउ, पुग्: पुर्याउ), वा -न लगाउनु आउँछ (भर्: भर्न लगाउ)।
- घ. क्रियापद नयाँ कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरसँग मिल्छ; काल भने बदलिँदैन।
प्रेरणार्थकबाट अप्रेरणार्थक बनाउँदा उल्टो गरिन्छ: काम गराउने हट्छ, ‘लाई’ लागेको मान्छे कर्ता बन्छ र धातु मूल रूपमा फर्किन्छ। सबै वाक्य भने प्रेरणार्थक बन्न सक्दैनन्: ‘आज आइतबार हो।’ जस्तो वाक्यमा गर्ने वा गराउने काम नै हुँदैन।
‘पेमाले बिरुवामा पानी हाल्यो।’ को प्रेरणार्थक रूप कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रत्यय
बाह्रौँ एकाइमा शब्दको अगाडि लाग्ने उपसर्ग देखियो। प्रत्यय शब्द वा धातुको पछाडि लागेर नयाँ शब्द बनाउने अंश हो। यो एक्लै प्रयोग हुँदैन।
पाठमा बाह्र प्रत्यय आएका छन्। तिनले दिने अर्थ यस्ता छन्:
| प्रत्यय | कहाँ लाग्छ | कस्तो अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| अक्कड | धातुमा | त्यस्तो बानी भएको | घुमक्कड, भुलक्कड, बुझक्कड |
| अत | धातुमा | काम वा त्यसको परिणाम | बचत, खपत |
| अक | धातुमा | काम गर्ने | लेखक, पाठक, दर्शक |
| आलु | शब्दमा | त्यो गुण भएको | दयालु, कृपालु, श्रद्धालु |
| ईय | शब्दमा | सम्बन्धी | स्वर्गीय, आत्मीय |
| इलो | शब्दमा | त्यो गुण भएको | रसिलो, स्वादिलो, पोसिलो |
| इक | शब्दमा | सम्बन्धी | सामाजिक, शैक्षिक, बौद्धिक |
| औना | धातुमा | त्यो काममा आउने वस्तु | खेलौना, बिछ्यौना |
| आवट | धातुमा | काम वा अवस्था | रोकावट, बोलावट |
| एली | शब्दमा | त्यहाँको, त्यससँग सम्बन्धित | पोखरेली, पुर्बेली, जुनेली |
| ता | शब्दमा | गुण वा भाव | मानवता, स्वतन्त्रता, आत्मीयता |
| आहा | धातु वा शब्दमा | त्यस्तो बानी भएको | हेपाहा, मिचाहा, रिसाहा |
जोडिँदा आधार अलिकति बदलिन सक्छ। इक लाग्दा पहिलो स्वर बदलिन्छ: बुद्धि बाट बौद्धिक, समाज बाट सामाजिक।
अभ्यास: भाषिक संरचना
पाठको ‘धीर र लगनशील व्यक्ति…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट करण र अकरण वाक्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका वाक्यलाई निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छैन। (करण)
- ख.सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाइछन्। (अकरण)
- ग.कुन्साङको घरनजिकै सामुदायिक वन छ। (अकरण)
- घ.यो काम अरूलाई गराउनुहोस्। (अकरण)
- ङ.कोही पनि यहाँ आएका थिएनन्। (करण)
उत्तर
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्:
| अप्रेरणार्थक वाक्य | प्रेरणार्थक वाक्य |
|---|---|
| क.भाइले खाजा खायो। | क.आमाले भाइलाई खाजा खुवाउनुभयो। |
| ख.तिमी मादल बजाउन सिक्छौ। | ख.उहाँ तिमीलाई मादल बजाउन सिकाउनुहुन्छ। |
| ग.दिदी धारामा पानी भर्नुहुन्छ। | ग.बुबा दिदीलाई धारामा पानी भर्न लगाउनुहुन्छ। |
| घ.बहिनीले चित्र बनाइन्। | घ.दिदीले बहिनीलाई चित्र बनाउन लगाउनुभयो। |
छलफलका बुँदा
दिइएका वाक्यलाई निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.मालीले फूल रोप्यो। (प्रेरणार्थक)
- ख.बालक राम्ररी हिँडेछ। (प्रेरणार्थक)
- ग.साथीले तरकारी किन्यो। (प्रेरणार्थक)
- घ.दाजु उसलाई हिसाब सिकाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक)
- ङ.शिक्षक विद्यार्थीलाई चुट्किला सुनाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक)
उत्तर
पाठको ‘घुमक्कडले घुमेर दिन बिताउँछन्…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट प्रत्यय लागेका शब्द पहिचान गर्नुहोस् र फरक फरक प्रत्यय लागेका १२ ओटा शब्दको निर्माण प्रक्रिया लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका प्रत्यय लगाई दुई दुईओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: अक्कड, अत, अक, आलु, ईय, इलो, इक, औना, आवट, एली, ता, आहा
उत्तर
वर्णविन्यास: शिरबिन्दु
अक्षरको शिरमा राखिने थोप्लो (ं) शिरबिन्दु हो। यसले नाकबाट निस्कने आवाज दिन्छ, तर चन्द्रविन्दु (ँ) जस्तो स्वरलाई नै नाकबाट बोलाउँदैन। ‘गाउँ’ मा चन्द्रविन्दु छ; ‘संसार’ मा शिरबिन्दु छ।
शिरबिन्दु प्रायः य, र, ल, व, श, ष, स, ह अघि आउँछ। संज्ञा मा ज्ञ अघि पनि आउँछ। क देखि म सम्मका वर्णअघि भने पञ्चम वर्ण लेखिन्छ: सङ्ग्रह, सञ्चार, सन्तान, सम्बन्ध।
| शुद्ध | अशुद्ध |
|---|---|
| अंशु | अम्शु |
| संसार | सम्सार |
| संयोग | सम्योग |
| संरक्षण | सम्रक्षण |
| संवाद | सम्वाद |
| वंश | वन्श |
कुन वाक्यमा सबै शब्द शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
पाठको ‘अंशु, संज्ञा र संयोग…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद पढी शिरबिन्दु लागेका शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
शिरबिन्दु लागेका १० ओटा शब्द शब्दकोशबाट खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
यस पाठको सुनाइ सिद्धिचरण श्रेष्ठ को ‘वसन्त’ हो। सिद्धिचरण (सन् १९१२–१९९२) नेपाली र नेपाल भाषाका कवि हुन्, जसको जन्म ओखलढुङ्गामा भएको थियो; ‘मेरो प्यारो ओखलढुङ्गा’ उनको चर्चित कविता हो।
सुनाइ पाठ १३ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.लेखकलाई कसले स्वागत गरेको छ?
- ख.वसन्तको नवीनता कहाँ नाच्छ?
- ग.वसन्तले केलाई बिछ्यौना बनाउँछ?
- घ.वसन्तले विश्वमा सौन्दर्य कसरी छर्छ?
उत्तर
वसन्त ऋतुको वर्णन कसरी गरिएको छ, सुनाइ पाठ १३ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
कविता लेख्ने तरिका
कविता लेख्दा पहिले ठुलो विषयबाट एउटा सानो दृश्य रोज्नुहोस्। ‘संस्कृति’ भनेर मात्र कविता बन्दैन; दसैँको टीका, देउसी भैलो, साँझको मादल वा हजुरआमाको कथा चाहिँ बन्छ।
- क. विषयसँग जोडिएका चार पाँच दृश्य वा आवाज टिप्नुहोस्।
- ख. कुन लय राख्ने, छान्नुहोस्: पङ्क्तिको अन्त्य मिलाउने कि गद्य कविता।
- ग. हरेक श्लोकमा एउटा दृश्य राख्नुहोस्।
- घ. अन्त्यको पङ्क्तिमा आफ्नो भाव वा कामना राख्नुहोस्।
- ङ. ठुलो स्वरले पढेर अड्किएको ठाउँ सच्याउनुहोस्।
‘हाम्रो संस्कृति’ शीर्षकमा एउटा कविता रचना गर्नुहोस्।
नमुना कविता
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
परीक्षामा ‘जनचेतना जगाउँछन्’ लाई अकरणमा बदल्न भनियो भने उत्तर कुन हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘रसिलो’ शब्दमा कुन प्रत्यय लागेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
