दसैँ आउन लागेको छ। गाउँकी एउटी किशोरीले भाडामा बस्ने मान्छेलाई सानो अनुरोध गर्छिन्: बजारबाट एकजोर जुत्ता ल्याइदिनुहोस् न। नापका लागि एउटा धागो दिन्छिन्। जुत्ता आउँछ, ठ्याक्कै मिल्छ, र उनी खुसीले फक्रिन्छिन्। तर केही दिनमै त्यही जुत्ताले सिङ्गो घरको शान्ति खलबल्याउँछ। एकजोर जुत्ताले यति ठुलो हलचल कसरी ल्यायो?
‘एकजोर जुत्ता’ महेशविक्रम शाहको मनोवैज्ञानिक कथा हो। यसमा ठुलो घटना केही छैन, कसैले कसैलाई पिट्दैन, कोही मर्दैन। कथाको सारा घटना मानिसका मनमा हुन्छ: रहर, ईर्ष्या, शङ्का र लाज। गरिबीले कसरी सानो रहरलाई पनि ठुलो समस्या बनाउँछ, कथाले त्यही देखाउँछ।
यस एकाइमा कथाको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र अनेकार्थी शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, लिङ्ग र वचन, समास र विग्रह तथा हलन्त र अजन्त सिकिन्छ र बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: एउटै घर, फरक फरक मन
पाठको सुरुको चित्रमा एउटा परिवार घरमा छ। बुबा मुढामा बसेका छन्, र उनको हातमा कागज छ। छोरी र छोरो टेबलअगाडि बसेका छन्, टेबलमा किताब र कापी खुला छन्। आमा भान्साको ढोकाबाट चियाएर हेर्दै छिन्। सबैको नजर अगाडिको टेलिभिजनतिर छ। दृश्य एउटै छ, तर चारै जनाको उमेर, काम र चिन्ता फरक छन्।
पूर्वपठनको अनुच्छेदले मनोविज्ञानको कुरा गर्छ। मनोविज्ञान भनेको मान्छेको मन कसरी चल्छ भन्ने अध्ययन हो। अनुच्छेदका मुख्य कुरा यी हुन्:
- हरेक मान्छेको आफ्नै किसिमको मनोविज्ञान हुन्छ, र समाजको परिवेशले त्यसलाई प्रभाव पार्छ।
- बालबालिका, युवा, प्रौढ र वृद्धवृद्धाको सोच एकै किसिमको नहुन सक्छ।
- एउटै कुरा कसैलाई चाहिन्छ, कसैलाई चाहिँदैन।
- कसैको चाहना भए पनि त्यस बेलाको सामाजिक र आर्थिक अवस्थाले पूरा गर्न नदिन सक्छ।
कथामा यो अन्तिम कुरा नै मूल समस्या बन्छ।
कथा पढ्नुअघि
लेखक: महेशविक्रम शाह
महेशविक्रम शाह (जन्म वि.सं. २०२२) नेपाली आख्यानकार हुन्। उनी प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाएका व्यक्ति हुन्। उनको कृति छापामारको छोरो ले मदन पुरस्कार पाएको छ, र सिपाहीकी स्वास्नी पनि उनकै कृति हो। यहाँ पढ्ने कथाको विषय भने युद्ध वा प्रहरी होइन, गाउँको एउटा सानो घर हो।
कथाका पात्र
| पात्र | को हुन् |
|---|---|
| म | कथा भन्ने पात्र; हर्कबहादुरको नयाँ घरमा भाडामा बस्ने मान्छे। गाउँलेले उनलाई ‘हाकिमसाब’ भन्छन्। |
| गुलाफी | हर्कबहादुरकी जेठी छोरी; ‘म’ को घरधन्दा गर्ने, विद्यालय जाने किशोरी; मुख्य पात्र। |
| हर्कबहादुर | घरबेटी; गुलाफीका बुबा। |
| गुलाफीकी आमा | हर्कबहादुरकी पत्नी; कथामा उनको नाम छैन। |
| गङ्गा, उमा, गोविन्द | गुलाफीका दुई बहिनी र भाइ। |
| गौरी मिस | विद्यालयकी शिक्षिका; कथामा आफैँ देखिँदिनन्, उनको जुत्ताको मात्र कुरा आउँछ। |
‘मिस’ भनेको यहाँ विद्यालयकी शिक्षिका हो। गुलाफीले चाहेको जुत्ता पनि शिक्षिकाको जस्तो हो। अर्थात् उनको रहर केवल जुत्ताको होइन, शिक्षिका जस्तै सुन्दर र सम्मानित देखिने पनि हो।
कथा, अंश अंश गरी
बुझ्न सजिलो होस् भनेर कथालाई तल आठ अंशमा बाँडेर हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. भान्साबाट आएको अनुरोध
कथा आवाजबाट सुरु हुन्छ। गुलाफी भान्सामा भाँडा माझिरहेकी छन्, र भाँडाको ठ्याङठुङ र पानीको आवाज ‘म’ का कानमा परिरहेको छ। यो कुनै दिनको सामान्य बिहान वा बेलुकी जस्तो छ।
त्यसपछि कथाकारले घरको अवस्था बताउँछन्। हर्कबहादुरका जोडिएका दुई कच्ची घर छन्। पुरानो घरमा परिवार बस्छ, नयाँ घरमा ‘म’ भाडामा बस्छन्। परिवारमा छ जना छन्: बाआमा, गुलाफी, गङ्गा, उमा र गोविन्द। यहाँ एउटा कुरा याद राख्नुहोस्: हर्कबहादुरले आफ्नी जेठी छोरीलाई भाडावालको घरधन्दामा खटाएका छन्। घरको गरिबी यसैमा देखिन्छ। तैपनि गुलाफी विद्यालय जान्छिन्, र काममा इमानदार, व्यवहारमा शिष्ट र सभ्य छिन्।
‘म’ भोलि सदरमुकाम जान लागेको सुनेर गुलाफीको स्वर मलिन हुन्छ: आफू त कहिले हो कहिले बजार जाने? ठट्टा गर्दै उनी भन्छिन्, घरको काम कसले गर्ने, सेती बाख्रीले? दसैँ मुखमै छ, घर कमेरोले पोत्नु छ। कथाकारले उनको स्वरमा ‘दसैँका सप्तरङ्गी सपनाको सङ्गीत’ सुनेका छन्। अर्थात् दसैँको कुरा गर्दा गुलाफीका मनमा रङ्गीचङ्गी सपना नाचेका छन्।
अनि सङ्कोच मान्दै उनले भन्छिन्: दसैँमा लाउने जुत्तै छैन, एकजोर ल्याइदिनुहोस्। कस्तो जुत्ता? गौरी मिसले लगाएको जस्तो कालो जुत्ता। ‘म’ अनुमान गर्छन्: अलिकति हिल भएको, खुट्टा घुसाउनुपर्ने जुत्ता।
२. धागाको नाप
‘जुत्ताको नम्बर कति हो नि?’ भन्ने प्रश्नमा गुलाफी घोरिन्छिन्। उनलाई आफ्नो नम्बर थाहा छैन, किनभने उनले यस्तो जुत्ता अहिलेसम्म लगाएकी छैनन्। एकैछिनमा उनी घर दौडिन्छिन् र हुर्रिँदै आएर ‘म’ को हातमा एउटा धागो राखिदिन्छिन्: यति लामो जुत्ता ल्याइदिनुहोला। ‘म’ को अनुमानमा उनले धागाले आफ्ना खुट्टा नापेर ल्याएकी हुन्।
यो कथाको सबैभन्दा सुन्दर दृश्यमध्ये एक हो। एउटा धागाले गुलाफीको लगन, चलाखी र गरिबी तीनै कुरा बताउँछ।
३. बजारमा दोमन
सदरमुकामको बजारमा सबै सामान पाइन्छ, तर भाउ चर्को छ। आफ्ना सामान किनेपछि ‘म’ जुत्ता हेर्न थाल्छन्। यहीँ उनको मन दोमन हुन्छ। दोमन भनेको यसो गरूँ कि उसो गरूँ भन्ने अवस्था हो। त्यो घरमा गुलाफी मात्र छैनन्: माथि बाआमा छन्, तल दुई बहिनी र एक भाइ छन्। सबैलाई पुर्याउन खोज्दा रकम पुग्दैन।
उनले एउटा समाधान निकाल्छन्: धागाको नापमा गुलाफीलाई जुत्ता, अरूलाई एक प्याकेट चकलेट। ‘चित्त बुझाएँ’ भन्ने शब्द हेर्नुहोस्। यसले देखाउँछ: उनलाई पनि यो पूरा न्याय होइन भन्ने थाहा छ। कथाको सारा समस्याको बिउ यही निर्णयमा छ।
बजारमा कथाकारको मन किन दोमन भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
४. खुसीको साँझ
‘म’ फर्कँदा आँगनमै चारै बालबालिका दौडिँदै आउँछन्, र आशालाग्दो नजरले झोला हेर्छन्। चकलेट गुलाफीको हातमा राखेर उनी ‘सबैले बाँडेर खाओ’ भन्छन्। यहाँसम्म जुत्ताको कुरा कसैलाई थाहा छैन।
साँझ खाना पकाउन आएकी गुलाफीलाई उनले जुत्ताको प्याकेट दिन्छन्। गुलाफीको अनुहार पुलकित हुन्छ। त्यहीँ पोको खोलेर खुट्टा छिराउँछिन्, अगाडि पछाडि हेर्छिन्: ठ्याक्कै मिल्यो, सोचेको जस्तै! धागाको नाप काम लाग्यो। गुलाफी र कथाकार दुवै खुसी छन्। कथामा खुसी यहीँ सबैभन्दा माथि पुग्छ, र त्यसपछि ओरालो लाग्छ।
५. फेरिएको व्यवहार
त्यही दिनदेखि गुलाफीबाहेक घरका अरूको व्यवहार फेरिन्छ। कथाकार अनुमान गर्छन्: गुलाफीलाई मात्र जुत्ता ल्याइदिएकाले उनीहरूको मन खिन्न र ईर्ष्यालु भएको होला। गङ्गा राम्रोसँग बोल्दिनन्, उमाले नदेखे जस्तो गर्छिन्, र गोविन्द त सामु नै पर्दैनन्।
हिजो खुसीले ‘फक्रेको’ अनुहार आज मुर्झाएको छ। लेखकले गुलाफीको अनुहारलाई फूल जस्तै बनाएका छन्: फक्रिने र ओइलाउने। ‘गुलाफी’ नाम पनि गुलाफ फूलसँगै मिल्छ।
जुत्ता सबैले देखे, ‘सबैले राम्रो छ भने’। तर कथाकारको प्रश्नमा गुलाफीको उत्तर छोटो छ, र उनी काममा व्यस्त हुन्छिन्। मान्छेले नभनेको कुरा पनि कथाले यसरी भन्छ।
६. हर्कबहादुरको बिहान
भोलिपल्ट बिहानै हर्कबहादुर ढोका ढकढक्याउन आउँछन्। उनी सिधा कुरा गर्न सक्दैनन्। लेखकका शब्द हेर्नुहोस्: ‘कुराको गाँठो फुकाउन अकमकाए’, ‘कुराको छेउ समाते’, ‘शब्द चपाई चपाई भने’, ‘समस्याको पेटारो खोले’। एउटा गरिब घरबेटीका लागि भाडावाल ‘हाकिमसाब’ लाई यो कुरा भन्नु कति गाह्रो छ, यी भनाइले देखाउँछन्।
उनका तर्क तीन तहमा आउँछन्:
- गुलाफी अहिले सानी छिन्, उपहार लिने उमेर भएको छैन।
- गुलाफीभन्दा माथि आमा छिन्, मुनि तीन जना छन्; अरूसँग त्यस्तो जुत्ता छैन। दसैँमा गुलाफीले मात्र लाउँदा बाबुले अरू छोराछोरीलाई नकिनिदिएको देखिन्छ।
- ‘मैले किनिदिएको’ भन्यो भने गाउँलेले नानाभाँती कुरा उठाउँछन्: गुलाफीलाई मात्र किन?
पछिल्लो तर्कमा मथिङ्गल मच्चिन्छ। कथाकार ‘हिउँ झैँ जम्दै’ जान्छन्। अब कुरा जुत्ताको मात्र रहेन: गाउँले के भन्लान् भन्ने डर, अर्थात् घरको इज्जतको कुरा भयो। यहाँबाट कथाकारले बुझ्छन्, उनको सानो राम्रो काममा अर्कै अर्थ लाग्न सक्छ।
हर्कबहादुरको सबैभन्दा ठुलो डर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. झ्यालबाट देखिएको दृश्य
दुई दिन घर चुपचाप हुन्छ। दसैँको चहलपहल सुरु भएको छ, विद्यालय बिदा भएको छ। तर एक साँझ गुलाफी खाना पकाउन आउँदिनन्। अँध्यारो गाढा हुँदै जाँदा बाआमाको चर्को स्वर सुनिन्छ। उनीहरूबिच मतमतान्तर भएको प्रतीत हुन्छ।
‘म’ बिस्तारै झ्यालतिर जान्छन्। मधुरो प्रकाशमा दृश्य देखिन्छ: सबै जना गुन्द्रीमा बसेका छन्, र बिचमा जुत्ताको पोको छ। ध्यान दिनुहोस्: लेखकले जुत्तालाई अदालतको प्रमाण जस्तै बिचमा राखेका छन्। हर्कबहादुर औँलो उचालेर भन्छन्: यसको मनमा पक्का केही खोट छ, एक दिन भाँडो फुट्छ। (भाँडो फुट्नु भनेको लुकेको कुरा बाहिर आउनु हो।) आमा पनि थप्छिन्: छोरीमाथि उसको आँखा लागे जस्तो छ।
अब कुरा स्पष्ट हुन्छ। बाआमालाई डर छ: एउटा वयस्क मान्छेले सानी छोरीलाई किन उपहार दियो? गुलाफी बोल्दिनन्। एक पटक आमातिर हेर्छिन्, शिर झुकाएर नङ कोतर्न थाल्छिन्, र आँखामा आँसु टिलपिलाउँछन्। यो मौन दृश्य कथाको सबैभन्दा पीडादायी ठाउँ हो।
यही दृश्यमा कथाको सबैभन्दा प्रसिद्ध वाक्य आउँछ: जुत्ताका कारण ‘एउटा शान्त घरको तलाउमा तनावरूपी तरङ्ग’ सिर्जना भयो। शान्त पानीमा ढुङ्गा खसाल्दा तरङ्ग घेरा घेरा गरी फैलिए जस्तै, जुत्ताको असर पनि एक जनाबाट अर्कोमा फैलिएको छ।
८. फिर्ता आएको जुत्ता
भोलिपल्ट गुलाफी अबेर आउँछिन्। रातभर नसुतेको जस्तो अनुहार छ, स्वर शुष्क छ। ढोकामै उभिएर दुवै हात अगाडि बढाउँछिन्: लिनुहोस् यो जुत्ता। ‘म’ भित्रभित्रै आशङ्काले काँप्छन्।
किन? ‘अलि ठुलो भयो मलाई!’ तर उनले त मेरै अगाडि लगाएकी थिइन्! यो बहाना हो, र दुवैलाई यो थाहा छ। अनि गुलाफी बाआमाको भनाइ सुनाउँछिन्: म सानै छु, यो जुत्ता ठुलो छ रे, मेरा खुट्टामा सुहाउँदैन रे। ‘रे’ शब्द यहाँ निकै ठुलो छ: यो कुरा गुलाफीको आफ्नो होइन।
‘ठ्याक्कै मिल्यो’ बाट ‘अलि ठुलो भयो’ सम्मको यात्रा नै कथा हो। खुट्टा ठुलो वा सानो भएको होइन; घरको परिस्थितिले जुत्ता ‘नमिल्ने’ बनाएको हो।
पोको भुइँमा राखेर उनी ओझेल हुन्छिन्। जानुअघि व्यथित नजरले एक पटक हेर्छिन्, र बाटुला आँखाबाट दुई थोपा आँसु गालातिर चुहिन्छन्। लेखकले यहीँ कथा सकाएका छन्। न कसैले माफी माग्छ, न केही बुझाउँछ।
‘अलि ठुलो भयो मलाई’ भन्दा गुलाफीले साँचो के भन्न खोजेकी हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कथाको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
कथाको विषयवस्तु एउटी किशोरीको एकजोर जुत्ताको रहर र त्यसले गरिब परिवारमा ल्याएको तनाव हो। यसको मुख्य सन्देश हो: राम्रै मनले गरेको काम पनि परिवार र समाजको अवस्था नबुझी गर्दा पीडा बन्न सक्छ। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- गरिबीले बालबालिकाका साना रहर पनि थिच्छ।
- परिवारमा सबैलाई समान व्यवहार गर्नु जरुरी हुन्छ।
- ‘गाउँले के भन्लान्’ भन्ने डरले मान्छेको निर्णय बदलिदिन्छ।
- सोधेर बुझ्नुभन्दा अनुमान गर्दा शङ्का बढ्छ।
कथाका तत्त्व
| तत्त्व | यस कथामा |
|---|---|
| कथानक | जुत्ताको अनुरोधबाट सुरु हुन्छ; जुत्ता आएपछि खुसी, ईर्ष्या र शङ्का बढ्दै झ्यालको दृश्यमा चरम उत्कर्षमा पुग्छ; जुत्ता फिर्ता भएपछि टुङ्गिन्छ। |
| पात्र | गुलाफी मुख्य; ‘म’ कथा भन्ने; हर्कबहादुर र पत्नी, गङ्गा, उमा, गोविन्द सहायक। |
| परिवेश | गाउँको कच्ची घर, भान्सा, आँगन र सदरमुकामको बजार; दसैँ आउन लागेको बेला; गरिबी र लोकलाजको वातावरण। |
| संवाद | छोटा र स्वाभाविक: ‘हजुर, देखाएँ।’, ‘के भने?’, ‘सबैले राम्रो छ भने।’ |
| द्वन्द्व | ‘म’ को मनको दोमन; गुलाफीको रहर र परिवारको अवस्था; बाआमाको शङ्का र ‘म’ को राम्रो नियत। |
| दृष्टिविन्दु | प्रथम पुरुष: ‘म’ ले आफ्नै आँखाले देखेको र अनुमान गरेको कुरा भन्छ। |
| भाषाशैली | सरल; ठ्याङठुङ, ढकढक्याउनु, टिलपिलाउनु, तरक्क जस्ता अनुकरणात्मक शब्द; हिउँ झैँ जम्दै जस्ता उपमा। |
| उद्देश्य | गरिबी र सामाजिक डरले किशोरीको मनमा पारेको असर देखाउनु। |
शीर्षकको सार्थकता
‘एकजोर जुत्ता’ शीर्षक सार्थक छ। कथाको सुरु जुत्ताको अनुरोधबाट हुन्छ, बिचमा जुत्ताकै कारण ईर्ष्या र शङ्का जन्मन्छन्, र अन्त्य जुत्ता फिर्ता हुँदा हुन्छ। झ्यालको दृश्यमा पनि जुत्ता परिवारको ठिक बिचमा छ। ‘एकजोर’ शब्दले नै कथाको पीडा बोकेको छ: घरमा छ जना छन्, जुत्ता एकजोर मात्र आयो।
लेखकका तरिका
| तरिका | कथामा | किन |
|---|---|---|
| उपमा र रूपक | ‘घरको तलाउमा तनावरूपी तरङ्ग’, ‘हिउँ झैँ जम्दै’ | मनको अवस्था आँखाले देखे जस्तो बनाउन |
| हाउभाउ | नङ कोतर्नु, शिर झुकाउनु, निधार खुम्च्याउनु | नभनेको कुरा देखाउन |
| कुराको रूपक | ‘कुराको गाँठो’, ‘समस्याको पेटारो’ | भन्न गाह्रो भएको कुरा देखाउन |
| उल्टो भनाइ | ‘ठ्याक्कै मिल्यो’ पछि ‘अलि ठुलो भयो’ | पहिले र पछिको फरक देखाउन |
| खुला अन्त्य | आँसुमै कथा सकिन्छ | पाठकलाई सोच्न छाड्न |
कथाका भनाइ
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| दसैँ मुखमै हुनु | दसैँ नजिकै आउनु |
| चित्त बुझाउनु | नपुगे पनि सन्तोष मान्नु |
| कुराको छेउ समाउनु | भन्न खोजेको कुराको सुरु गर्नु |
| शब्द चपाई चपाई भन्नु | अप्ठ्यारो मान्दै बिस्तारै बोल्नु |
| मथिङ्गल मच्चिनु | दिमाग खलबलिनु |
| भाँडो फुट्नु | लुकेको कुरा बाहिर आउनु |
| आँखा लाग्नु | नराम्रो नियतले हेर्नु |
| ओझेल हुनु | आँखाबाट हराउनु |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ध्वनि | आवाज |
| शिष्ट | शान्त र नम्र स्वभावको |
| सभ्य | भद्र, राम्रो व्यवहार भएको |
| घरबेटी | भाडामा बस्नेले घरधनीलाई भन्ने शब्द |
| कच्ची | माटो आदिले बनेको, पक्की नभएको |
| सदरमुकाम | प्रशासनिक रूपमा प्रमुख स्थान |
| खित्रिङमित्रिङ | घरमा नभई नहुने साना सामान |
| मलिन | ओइलाएको, उदास |
| कमेरो | घर पोत्न प्रयोग गरिने सेतो माटो |
| सप्तरङ्गी | सात रङको |
| घोरिनु | गहिरोसँग सोच्नु |
| हुर्रिनु | वेगसित दौडनु |
| दोमन | यसो गरूँ कि उसो गरूँको अवस्था, दोधार |
| पुलकित | ज्यादै खुसी भएको अवस्था |
| परिवर्तित | परिवर्तन भएको, फेरिएको |
| खिन्न | उदास, दिक्क |
| मुर्झाउनु | ओइलाउनु |
| अकमकाउनु | यसो भनूँ कि उसो भनूँ भएर अलमलिनु |
| तीक्ष्ण | तिखो, धारिलो |
| मथिङ्गल | मस्तिष्क |
| प्रतीत | आभास भएको, भान भएको |
| मतमतान्तर | फरक फरक विचार |
| गुन्द्री | पराल, पाट आदिले बुनेको ओछ्याउने |
| खोट | दोष, नराम्रो कुरा |
| शुष्क | सुकेको, खस्रो |
| निन्याउरो | अँध्यारो अनुहार लगाएको |
| व्यथित | व्यथा वा वेदनाले भरिएको |
| पुलुक्क | एक पटक आँखाले हेरेर |
| तरक्क | आँसु चुहिने किसिमले |
अनेकार्थी शब्द
एउटै रूप भएर धेरै अर्थ दिने शब्दलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ। यस्तो शब्दको अर्थ एक्लै थाहा हुँदैन; वरिपरिका शब्दले अर्थ बताउँछन्। असार लाग्यो भन्दा महिना, असार कुरा भन्दा सार नभएको कुरा।
कक्षा ८ को परीक्षाको शब्द पहिचानमा अनेकार्थी शब्द पनि सोधिन्छ, त्यसैले वाक्यसहित सम्झनु राम्रो हुन्छ। सातौँ पाठमा यसबारे पढिएको छ: अनेकार्थी शब्द।
‘बाटोमा हुस्सु लागेकाले गाडी बिस्तारै चले।’ मा बाक्लो शब्दको अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
आगन्तुक शब्द
कक्षा ८ को परीक्षामा शब्दार्थको प्रश्नमा एउटा आगन्तुक शब्द पनि राखिन्छ। यो कथामा चकलेट, प्याकेट, नम्बर, मिस, हिल अङ्ग्रेजीबाट आएका छन्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबारे छलफल गर्नुहोस्:
| शब्द | एउटा अर्थ | अर्को अर्थ |
|---|---|---|
| असार | सार नभएको | आषाढ महिना |
| खोटो | नचल्ने पैसा | सल्लाको चोप |
| वर | दुलहा | नजिक |
| पक्ष | विवादको एक पाटो | पन्ध्र दिन |
| फल | परिणाम | फलफूल |
| जाल | पासो | झेल |
| नगर | सहर | निषेध |
| जग | पानी खाने भाँडो | घरको आधार |
| नाल | बन्दुकको नली | फोहोर बग्ने बाटो |
| हुस्सु | कुहिरो | मूर्ख |
छलफलका उदाहरण
दिइएका शब्द पढ्नुहोस् र शिक्षकसँग छलफल गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस्: सभ्य, मलिन, दोमन, खिन्न, जिज्ञासु, आश्चर्यपूर्ण, गम्भीर, खुलस्त, अचानक, तरङ्ग, निवास
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट अनेकार्थी शब्द टिपोट गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस्:
पोहोर साल दाइको बिहे भयो। हामीले सालको टपरीमा सेल, कसार खायौँ। बिहेको लठारो सकियो। आमाबुबा हाम्रो भविष्यका बारेमा ताप लिइरहनुहुन्थ्यो। हामी भने घामका तापमा मस्त हुन्थ्यौँ। सानो भाइ पिङको लठारोमा झुन्डिरहन्थ्यो। सानी बहिनी, पिठिउँमा खेलौना पुतली बोकेर हिँड्थी। घरी घरी बगैँचामा पुगेर पुतली समाउन खोज्थी। हामी खल्तीमा सुन्तलाका दाना बोकेर तालमा माछा हेर्न पुग्थ्यौँ। हाम्रो ताल देखेर आमाबुबा छक्क पर्नुहुन्थ्यो। कुखुरालाई दाना दिने कामसमेत आमाबुबाले नै गर्नुपर्थ्यो।
उत्तर
दिइएका अनेकार्थी शब्दलाई फरक फरक अर्थ आउने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: उत्तर, कल, गोल, तर, मास, हार
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: किनमेल, सप्तरङ्गी, पुलकित, अचानक, शङ्कालु, खुलस्त, संवाद, निन्याउरो
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: तीक्ष्ण, आशङ्का, काँपिरहेको, नानाभाँती, शङ्कालु, टिलपिलाउनु, मतमतान्तर, परिस्थिति
उच्चारण गर्ने तरिका
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कथा कुन घटनाबाट प्रारम्भ भएको छ?
- ख.हर्कबहादुरको परिवारमा कति जना सदस्य छन्?
- ग.गुलाफीले बजारबाट के ल्याइदिन अनुरोध गरिन्?
- घ.जुत्ताको रङ कस्तो थियो?
- ङ.कथामा कति जना पात्र छन्?
उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको ‘एक दिन गुलाफी … एक दिन भाँडो फुट्छ।’ कथांश मौन पठन गरी दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कथांशमा कस्तो परिवेश देखाइएको छ?
- ख.गुलाफीको परिवारमा किन हलचल आयो?
उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.हर्कबहादुरको पारिवारिक अवस्था कस्तो छ?
- ख.गुलाफीलाई मात्र किन जुत्ता किनिएको रहेछ?
- ग.हर्कबहादुरको घरमा कसरी तनावको वातावरण सिर्जना भयो?
- घ.‘एकजोर जुत्ता’ कथाबाट पाइने सन्देश के हो?
उत्तर
भाव विस्तार गर्नुहोस्: एउटा शान्त घरको तलाउमा तनावरूपी तरङ्ग सिर्जना भएको थियो।
नमुना उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको सुरु, बिच र अन्तिममा के के घटना घटेका छन्, मुख्य मुख्य घटनाको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
‘एकजोर जुत्ता’ कथाकी गुलाफीको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथामा कस्तो परिवेशको वर्णन गरिएको छ, एक अनुच्छेदमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
गुलाफीले म पात्रलाई जुत्ता फिर्ता दिनु उपयुक्त थियो कि थिएन, ‘एकजोर जुत्ता’ कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भाषिक प्रकार्य: सोधपुछ गर्ने
नजानेको कुरा जान्न अरूसँग प्रश्न गर्ने कामलाई सोधपुछ भनिन्छ। कथाका ‘म’ र हर्कबहादुर दुवैले प्रस्ट सोधेको भए धेरै पीडा नै हुँदैनथ्यो। सोधपुछ गर्दा यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
- नम्र बोली र उचित शब्द प्रयोग गर्ने: ‘हजुर’, ‘कृपया’, ‘भनिदिनुहुन्छ कि?’
- आफूलाई के जान्नु छ, पहिल्यै टिप्ने र प्रस्ट सोध्ने।
- बोल्ने मान्छेलाई बिचमा नरोकी सुन्ने, र टिप्ने।
- नबुझेको कुरा फेरि सोध्न नडराउने।
- सकिएपछि धन्यवाद दिने।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
स्वरूप र प्रसन्ना कक्षा आठमा पढ्छन्। शिक्षकले उनीहरूलाई नापतौलका नामबारे परियोजना कार्य दिनुभयो। उनीहरू कापी र कलम लिएर घरनजिकैको पसलमा गए र पसलेसँग सोधपुछ गरे। माना, पाथी, मुरी, केजी, क्विन्टल त उनीहरूलाई थाहा थियो; कुरुवा, बिसौली, धार्नीबारे चाहिँ त्यही दिन थाहा पाए। घर फर्केर उनीहरूले नाम चार्टपेपरमा लेखे।
स्वरूप र प्रसन्ना जस्तै तपाईँलाई जान्न मन लागेका कुनै नयाँ विषयका सन्दर्भमा जानकार व्यक्तिसँग कसरी सोधपुछ गर्नुहुन्छ, कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: लिङ्ग, वचन र समास
लिङ्ग: पुरुष कि स्त्री
पुरुष जनाउने शब्द पुलिङ्ग र स्त्री जनाउने शब्द स्त्रीलिङ्ग हुन्। कथामा हर्कबहादुर दाइ र गुलाफी आउँदा क्रियापद फरक छन्: हर्कबहादुर आइपुगे, गुलाफी आइपुगिन्। यो भेद नाममा मात्र नभई अरू पदमा पनि देखिन्छ।
| कहाँ देखिन्छ | पुलिङ्ग | स्त्रीलिङ्ग |
|---|---|---|
| नाम | भान्जा, गोरु, फुपाजु | भान्जी, गाई, फुपू |
| क्रियापद | भान्जा प्रथम भए। | भान्जी प्रथम भइन्। |
| पूर्ण पक्षको रूप | उनले चलचित्र हेरेका छन्। | उनले चलचित्र हेरेकी छन्। |
तर सबै ठाउँमा क्रियापद बदलिँदैन:
- उच्च आदरमा: गुरुले कविता सुनाउनुभयो, गुरुआमाले कविता सुनाउनुभयो। यहाँ नाम मात्र बदलिन्छ।
- पशुपक्षीमा: गोरु चउरमा चर्दै छ, गाई चउरमा चर्दै छ। भाले होस् वा पोथी, क्रियापद पुलिङ्गमै रहन्छ।
- ‘म’ र ‘हामी’ को सामान्य रूपमा: फुपाजु र म मनकामना गयौँ, फुपू र म मनकामना गयौँ। लिङ्ग नाममा मात्र देखिन्छ।
वचन: एक कि धेरै
एउटा जनाउने रूप एकवचन र धेरै जनाउने रूप बहुवचन हो।
| एकवचन | बहुवचन | के बदलियो? |
|---|---|---|
| मैले चेस खेल जितेँ। | हामीले चेस खेल जित्यौँ। | सर्वनाम र क्रियापद |
| तिम्रा भाइबहिनी ज्ञानी छन्। | तिमीहरूका भाइबहिनी ज्ञानी छन्। | भेदक |
| चराले रुखमा गुँड बनायो। | चराले रुखमा गुँड बनाए। | क्रियापद मात्र |
| परेवाले बिस्कुन खाएछ। | परेवाले बिस्कुन खाएछन्। | क्रियापद मात्र |
| यो नानी अग्ली छे। | यी नानीहरू अग्ला छन्। | सङ्केत, नाम, विशेषण र क्रियापद |
‘चराले … बनायो’ र ‘चराले … बनाए’ मा ‘चरा’ शब्द उही छ। एउटा चरो हो कि धेरै, क्रियापदले मात्र बताएको छ। त्यसैले हरू नलागे पनि बहुवचन हुन सक्छ।
‘मेरो सानो भाइ खेल्न गयो।’ लाई स्त्रीलिङ्गमा लेख्दा कुन शुद्ध हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समास र विग्रह
कथामा घरबेटी, घरधन्दा, सदरमुकाम, भाइबहिनी जस्ता शब्द छन्। हरेकभित्र दुई शब्द छन्: भाइबहिनी भित्र भाइ र बहिनी। दुई वा बढी शब्दका बिचका विभक्ति, संयोजक वा अरू जोड्ने शब्द हटाएर एउटै शब्द बनाउने कामलाई समास भनिन्छ। यसरी बनेको शब्द समस्त शब्द हो। समस्त शब्दलाई फेरि खोलेर हटेका शब्द फर्काउनु विग्रह हो।
समास र विग्रह एउटै बाटोका दुई दिशा हुन्:
- भाइ र बहिनी → भाइबहिनी (समास)
- भाइबहिनी → भाइ र बहिनी (विग्रह)
विग्रह गर्दा के फर्कन्छ भन्ने कुरा शब्दको अर्थले बताउँछ:
| के फर्कन्छ | समस्त शब्द | विग्रह |
|---|---|---|
| र, वा | नाफानोक्सान | नाफा वा नोक्सान |
| विभक्ति | श्रमजीवी | श्रमले जिउने |
| विशेषणको पूरा रूप | ठुल्दाइ | ठुलो दाइ |
| सङ्ख्या र समूह | दशनङ्ग्रा | दश नङ्ग्राको समूह |
‘आमाबुबा’ को ठिक विग्रह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनका भिन्नताबारे छलफल गर्नुहोस्:
| पुलिङ्ग | स्त्रीलिङ्ग |
|---|---|
| क.भान्जा चित्रकलामा प्रथम भए। | क.भान्जी चित्रकलामा प्रथम भइन्। |
| ख.उनले चलचित्र हेरेका छन्। | ख.उनले चलचित्र हेरेकी छन्। |
| ग.गुरुले कविता सुनाउनुभयो। | ग.गुरुआमाले कविता सुनाउनुभयो। |
| घ.गोरु चउरमा चर्दै छ। | घ.गाई चउरमा चर्दै छ। |
| ङ.फुपाजु र म मनकामना गयौँ। | ङ.फुपू र म मनकामना गयौँ। |
छलफलका बुँदा
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनका भिन्नताबारे छलफल गर्नुहोस्:
| एकवचन | बहुवचन |
|---|---|
| क.मैले चेस खेल जितेँ। | क.हामीले चेस खेल जित्यौँ। |
| ख.तिम्रा भाइबहिनी ज्ञानी छन्। | ख.तिमीहरूका भाइबहिनी ज्ञानी छन्। |
| ग.चराले रुखमा गुँड बनायो। | ग.चराले रुखमा गुँड बनाए। |
| घ.परेवाले बिस्कुन खाएछ। | घ.परेवाले बिस्कुन खाएछन्। |
| ङ.यो नानी अग्ली छे। | ङ.यी नानीहरू अग्ला छन्। |
छलफलका बुँदा
कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.दाजुले राम्रो घर बनाउनुभयो। (स्त्रीलिङ्ग)
- ख.मैले आफ्नो काम पूरा गरेकी छु। (पुलिङ्ग)
- ग.यो कुकुरले टोक्न सक्छ। (बहुवचन)
- घ.हामी असल विद्यार्थी हौँ। (एकवचन)
- ङ.सानिमा मसँगै आउनुभयो। (पुलिङ्ग)
- च.मेरो भाइ विद्यालय गयो। (स्त्रीलिङ्ग)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई पुलिङ्गमा बदली पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
आमा र काकी मेला हेर्न जानुभएछ। उहाँहरूले मेलामा माइजूलाई भेट्नुभएछ। तीनै जनालाई सँगसँगै देखेर बहिनी छक्क परिछन्। मलाई यो कुरा साथीले सुनाएकी थिइन्। अब भोलि चाहिँ ठुलाबुबा र दिदी मेलामा जाने सल्लाह भएको छ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र बाक्ला अक्षरका समस्त शब्द र तिनका विग्रहबारे छलफल गर्नुहोस्:
ठुल्दाइ हिजोआज व्यापारमा व्यस्त हुनुहुन्छ। साँझबिहान पसलमा निकै भिड हुन्छ। उहाँले नुनतेल, तरकारी र खाद्यान्न बेच्नुहुन्छ। व्यापारमा नाफानोक्सान हुन सक्छ तर इमानदारिता गुमाउनुहुँदैन भन्ने उहाँको विचार छ। ‘वास्तवमा दशनङ्ग्रा खियाएर काम गर्ने श्रमजीवी समाजका गहना हुन्।’ मैले गुरुआमाको यो सन्देशलाई झलक्क सम्झिएँ।
छलफलका बुँदा
दिइएका शब्द समास भए विग्रह र विग्रह भए समास गर्नुहोस्: पूजालाई सामग्री, त्रिभुज, गहुँ झैँ गोरो, प्रतिवर्ष, माना र पाथी, सयपत्री, दशगजा, डाँडादेखि पारि, न फेद न टुप्पो, लामा कान छन् जसका
उत्तर
वर्णविन्यास: हलन्त र अजन्त
व्यञ्जनमा टुङ्गिएर लेखिने शब्द हलन्त हुन्: अन्त्यको अक्षरमुनि हलन्त चिह्न (्) लाग्छ। स्वरमा टुङ्गिएर लेखिने शब्द अजन्त हुन्।
नेपाली बोल्दा धेरैजसो शब्द व्यञ्जनमा टुङ्गिए जस्ता सुनिन्छन्: बजार लाई बजार् जस्तो बोलिन्छ। तर बोली हेरेर हलन्त लगाउनु हुँदैन। लेख्दा यी नियम हेर्नुपर्छ:
- व्यञ्जनमा टुङ्गिने तत्सम शब्दमा हलन्त लाग्छ: भगवान्, जगत्, विद्युत्, दण्डवत्, श्रीमान्, साक्षात्, यावत्, आशिष्।
- क्रियापदका केही रूपमा हलन्त लाग्छ: बहुवचन वा मध्यम आदर (जान्छन्, लेख्छन्, पढ्छिन्), ‘तँ’ सँग (गर्छस्, गर्छेस्), ‘तँ’ लाई आज्ञा (पढ्)।
- विस्मयादिबोधकका केही शब्दमा पनि आउँछ: उफ्, धत्।
- बाँकी धेरैजसो शब्द अजन्त हुन्छन्: तद्भव र आगन्तुक शब्द (बतास, गरिब, बजार, सिकार, अखबार, बादल) र संस्कृतमै अकारान्त शब्द (सूचना, केवल, सहित, वर्णन, आकाश)।
- अनुकरणात्मक शब्द पनि अजन्त लेखिन्छन्: झलमल, खुसखुस।
तलकामध्ये सबै शुद्ध भएको समूह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका शब्द पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
| हलन्त | अजन्त |
|---|---|
| दण्डवत्, भगवान्, जगत्, विद्युत्, स्वागतम्, जान्छन्, पढ्, गर्छेस् | सूचना, बजार, गरिब, बतास, केवल, सहित, झलमल, खुसखुस, स्याबास |
छलफलका बुँदा
दिइएका हलन्त र अजन्त शब्द छुट्याएर तालिकामा लेख्नुहोस्। प्रत्येक तालिकाका चार चारओटा शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
क्याबात्, लेख्छन्, पुरस्कार, पाश्चात्य, विराट, यावत्, सम्बोधन, आशिष्, शैक्षिक, उफ्, कृतज्ञ, साक्षात्, वर्णन, सिकार, वातावरण, श्रीमान्, प्रकार, जलन, आकाश, बादल, अखबार
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ११ डाक्टर हो। अस्पतालको इमर्जेन्सी वार्डमा एक जना बच्चा घाइते भएर आएको छ, र डाक्टर ढिलो आएकामा मान्छेहरू रिसाएका छन्। कथा जस्तै यहाँ पनि मान्छेले नबुझी अनुमान गरेका छन्, र पछि साँचो कुरा खुल्छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ११ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.डाक्टरको विरोधमा नाराबाजी चलेको थियो।
- ख.बिरामीको बाबुले डाक्टरको कान समाते।
- ग.बच्चाको टाउकाको शल्यक्रिया गर्नुपर्ने भयो।
- घ.डाक्टरलाई मातृशोक परेको थियो।
उत्तर
सुनाइ पाठ ११ का आधारमा दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.बच्चा किन बेहोस भएको थियो?
- ख.डाक्टरले कस्तो कोट लगाएका थिए?
- ग.नर्सले कोसँग कुरा गरिन्?
- घ.डाक्टरले बिरामीका बाबुलाई के भने?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका
बुँदा दिएर कथा लेख्न लगाइँदा ती बुँदा कथाको ढाँचा मात्र हुन्। तिनलाई यसरी जीवित बनाउनुहोस्:
| लेख्ने कुरा | ध्यान दिनुपर्ने |
|---|---|
| नाम र ठाउँ | पात्रको नाम, गाउँ र समय दिने |
| क्रम | बुँदाको क्रम नबिगार्ने, कुनै बुँदा नछुटाउने |
| काल | भूत कालमा लेख्ने: ‘गयो’, ‘देख्यो’ |
| संवाद | कम्तीमा एक दुई ठाउँमा पात्रलाई बोलाउने |
| शीर्षक र शिक्षा | कथाको सारमा मिल्ने शीर्षक र अन्त्यमा सन्देश दिने |
दिइएका बुँदाका आधारमा कथा लेख्नुहोस्:
- क.एक जना युवक दुध बेच्न बजारतिर लाग्नु
- ख.दुध बेचेर आएको पैसाले कुखुरो किन्ने योजना बनाउनु
- ग.कुखुरा धेरै भएपछि तिनलाई पनि बेचेर बाख्रा किन्ने योजना बनाउनु
- घ.त्यसपछि बाख्रापालन व्यवसाय सुरु गरी केही वर्षमा नै धनी बनेको सपना देख्नु
- ङ.आफू सम्पन्न भएपछि महँगा महँगा जुत्ता, कपडा, मोबाइल आदि किन्ने कल्पनामा डुब्नु
- च.कल्पना गर्दै हिँड्दा ढुङ्गामा ठेस लाग्नु र भाँडाको सबै दुध पोखिनु
- छ.काम एकातिर मन चाहिँ अर्कैतिर हुँदा आफूसँग भएको पनि गुमाउनु
नमुना कथा
तपाईँलाई मन परेको कथाबाट मुख्य मुख्य कथावस्तु टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना: ‘खरायो र कछुवा’
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
