Skip to content

← कक्षा ८ नेपाली

व्यावसायिक चिठी

एकाइ 4 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 36–46

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 11 खण्ड
  1. पूर्वपठन: अल्लोबाट कपडा
  2. चिठी पढ्नुअघि
  3. चिठी, भाग भाग गरी
  4. चिठीको विश्लेषण
  5. शब्दभण्डार
  6. बोध र अभिव्यक्ति
  7. भाषिक संरचना: वाक्य सङ्गति
  8. वर्णविन्यास: दीर्घ ऊकार
  9. सुनाइ र बोलाइ
  10. सिर्जना र परियोजना कार्य
  11. परीक्षामा

ललितपुरको एउटा पसलमा अल्लोका झोला र कोटको माग बढ्यो। उद्योग भने धेरै टाढा कालीकोटमा छ। पसलकी संस्थापकले त्यहाँसम्म धाउनुपर्दैन; एउटा राम्रो चिठीले काम गरिदिन्छ। कति थान के सामान चाहियो, पैसा कसरी तिरियो, बाँकी कहिले तिरिन्छ, सबै कुरा एउटै चिठीमा प्रस्ट भयो भने उद्योगले सोधखोज नगरी सामान पठाउन थाल्छ।

यस पाठमा ललितपुरको तयारी पोसाक पसलले कालीकोटको अल्लो कपडा उद्योगलाई लेखेको व्यावसायिक चिठी छ। व्यापार वा व्यवसायका काममा एउटा संस्थाले अर्को संस्थालाई लेख्ने चिठीलाई व्यावसायिक चिठी भनिन्छ। कक्षा ६ र ७ मा घरायसी चिठी पढियो; यहाँ त्यही लेखनको औपचारिक रूप सिकिन्छ।

यस एकाइमा अल्लोबाट कपडा बन्ने क्रम बुझिन्छ, चिठीका तीन भाग चिनिन्छन्, समूहवाची र उस्तै सुनिने फरक अर्थका शब्द सिकिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, वाक्य सङ्गति र दीर्घ ऊकार को प्रयोग सिकिन्छ।

पूर्वपठन: अल्लोबाट कपडा

मानिस जीविका चलाउन कुनै न कुनै व्यापार वा व्यवसाय गर्छन्। कसैले बाहिरबाट सामान ल्याउँछन्, जसलाई आयात भनिन्छ। कसैले देशको सामान बाहिर पठाउँछन्, जसलाई निर्यात भनिन्छ। आफ्नै देशमा बनेका वस्तुको उत्पादन बढाउने र तिनलाई बजारमा पुर्‍याउने व्यवसायलाई हरेक देशले प्राथमिकता दिन्छ, किनकि त्यसबाट यहीँ रोजगारी बन्छ र पैसा देशमै रहन्छ। नेपालमा अल्लो र सिस्नो जस्ता वनस्पतिबाट बन्ने सामानको व्यवसाय पनि यस्तै हो।

काँडा जस्ता रौँ भएका रातो डाँठ र दाँते किनारा भएका हरिया पात
चित्र 4.1 नेपालमा पाइने अल्लोको बोट। डाँठ र पातका काँडा जस्ता रौँले यो सिस्नाकै जातको हो भन्ने देखाउँछन्। फोटो: Krish Dulal, CC BY-SA 3.0

अल्लो सिस्नाकै जातको ठुलो बोट हो। यो पहाडमा करिब १,२०० देखि ३,००० मिटरको उचाइमा, ओसिलो माटोमा र रुखको छहारीमा हुर्कन्छ। यसको डाँठको बोक्रामा बलिया रेसा हुन्छन्। तिनै रेसाबाट धागो कातेर कपडा बुनिन्छ।

काट्नेअल्लोका डाँठताछ्नेडाँठको बोक्रासुकाउनेबोक्रा घाममाउमाल्नेखरानीसँगकुट्नेपखाल्दै, लट्ठीलेसुकाउनेरेसा घाममाकात्नेरेसाबाट धागोबुन्नेतानमा कपडासिउनेझोला, कोट, टोपी
चित्र 4.2 अल्लोको डाँठबाट कपडासम्म। ठाउँअनुसार क्रम अलि फरक पर्छ; कतै उमाल्ने र कुट्ने काम दोहोर्‍याइन्छ। उमाल्दा खरानीसँग कमेरो माटो पनि हालिन्छ।
घरको आँगनमा भुइँमा बसेर तानमा कपडा बुनिरहेकी राता फेटा बाँधेकी महिला
चित्र 4.3 सोलुखुम्बुमा एक राई महिला अल्लोको रेसाबाट कपडा बुन्दै। फोटो: Rachhenhang Rai, CC BY-SA 4.0

चिठी पढ्नुअघि

तल्ला कक्षामा पढिएका घरायसी चिठी र निवेदनभन्दा व्यावसायिक चिठी कसरी फरक छ, हेरौँ:

कुरा घरायसी चिठी निवेदन व्यावसायिक चिठी
कसले कसलाई आफन्त वा साथीलाई व्यक्तिले कार्यालय वा पदाधिकारीलाई पसल, उद्योग वा संस्थाले अर्को यस्तै संस्थालाई
उद्देश्य हालखबर, माया, सल्लाह केही माग्न, अनुमति लिन सामान माग्न, मूल्य सोध्न, भुक्तानी गर्न
सम्बोधन प्यारो भाइ, पूज्य बुबा श्री अध्यक्षज्यू श्री व्यवस्थापकज्यू
विषय पङ्क्ति हुँदैन हुन्छ हुन्छ
भाषा आत्मीय विनम्र औपचारिक, छोटो, प्रस्ट
टुङ्ग्याउने शब्द तिम्रो दाइ, तिम्री दिदी निवेदक भवदीय

तलकामध्ये व्यावसायिक चिठीको उदाहरण कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

चिठी, भाग भाग गरी

हरेक व्यावसायिक चिठीका तीन भाग हुन्छन्: प्रारम्भ भाग, मध्य भाग र अन्त्य भाग। पाठको चिठी यही क्रममा हेरौँ।

प्रारम्भमध्यअन्त्यपठाउने संस्था र ठेगानामितिसम्बोधन, पाउने संस्था र ठेगानाविषय: … सम्बन्धमाके चाहियो, किन चाहियोतपसिल: वस्तु र थानभुक्तानी कसरी गर्नेभवदीयदस्तखत, नाम, पदसंस्था र ठेगाना
चित्र 4.4 व्यावसायिक चिठीका तीन भाग र पानामा तिनको ठाउँ। खैरा धर्साले लेखाइ जनाउँछन्।

प्रारम्भ भाग

प्रारम्भ भागले चार प्रश्नको उत्तर दिन्छ: कसले लेख्यो, कहिले लेख्यो, कसलाई लेख्यो र के बारेमा लेख्यो।

पठाउने संस्था र ठेगाना: पानाको माथि बिचमा पसलको नाम र ठेगाना छ: हाम्रो तयारी पोसाक बिक्री केन्द्र, ललितपुर महानगरपालिका ३, बागमती प्रदेश। उत्तर कहाँ पठाउने भन्ने कुरा यसैले बताउँछ।

मिति: दायाँतिर २०८०/०३/१५ लेखिएको छ। पछि कुनै विवाद आए कुन दिन माग गरिएको हो भन्ने यसैबाट थाहा हुन्छ।

सम्बोधन र पाउने संस्था: बायाँतिर ‘श्री व्यवस्थापकज्यू’ लेखेर आदर देखाइएको छ। त्यसपछि सौगात अल्लो कपडा उद्योग, खाँडाचक्र नगरपालिका २, कालीकोट, कर्णाली प्रदेश लेखिएको छ। व्यक्तिको नाम नजाने पनि पद लेखेर चिठी ठिक मान्छेकहाँ पुर्‍याउन सकिन्छ।

विषय: बिचमा एक पङ्क्तिमा चिठीको सार छ: अल्लोबाट बनेका तयारी वस्तु पठाइदिने सम्बन्धमा। चिठी खोल्नेले यही पङ्क्ति पढेर के काम हो भन्ने थाहा पाउँछ। विषय प्रायः ‘…सम्बन्धमा’ मा टुङ्गिन्छ।

व्यावसायिक चिठीको ‘विषय’ कहाँ लेखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

मध्य भाग

मध्य भाग चिठीको मुख्य विषयवस्तु हो। यस चिठीमा यो भाग चार चरणमा अघि बढ्छ।

पहिलो चरण, चिठी लेख्नुको कारण: ‘उपर्युक्त सम्बन्धमा’ बाट चिठी सुरु हुन्छ। ‘उपर्युक्त’ भनेको माथि भनिएको हो, त्यसैले विषय फेरि दोहोर्‍याउनु पर्दैन। लेखकले उद्योगको परिचय पुस्तिका पढेको बताउँछिन्। अल्लोका मुन्टा, पात, बोक्रा र जरा सबै उपयोगी छन्। यसको धागोबाट झोला, गलबन्दी, कोट, पाइन्ट र बर्को बन्छन्, र तिनको उत्पादन, उपभोग र निर्यात बढ्दो छ। यसबाट आम्दानी हुन्छ र गाउँमै स्वरोजगार बन्छ। यस्ता उद्योगलाई बढावा दिने उद्देश्यले आफ्नो संस्था खोलिएको पनि उनी बताउँछिन्।

दोस्रो चरण, सम्बन्धको सम्झना: पसलले लामो समयदेखि यही उद्योगको सामान बेच्दै आएको छ। बजारमा अल्लोको कपडाको माग बढेको छ। यो कुरा आदेश होइन, मागको कारण हो।

तेस्रो चरण, माग: अनि चिठीको मुख्य वाक्य आउँछ: तपसिलका वस्तु ढिला नगरी पठाइदिनुहुन अनुरोध छ। ‘अविलम्ब’ शब्दले हतार जनाउँछ, तर ‘अनुरोध’ ले शिष्टता राख्छ।

तपसिल भनेको तल लेखिएको विवरण हो। लामो सूची वाक्यमा लेख्दा गन्न गाह्रो हुन्छ, त्यसैले तालिकामा राखिन्छ:

क्र.स. वस्तु थान
१. झोला २५०
२. दरी १५०
३. नाम्लो १७५
४. डोरी ३००
५. कोट १५०
६. ज्वारीकोट १२५
७. गलबन्दी ३५०
८. बर्को २२५
९. टोपी ५५५
जम्मा २,२८०

दरी ओछ्याउने बाक्लो कपडा हो; नाम्लो भारी बोक्न निधारमा अड्काइने पट्टा हो; ज्वारीकोट बाउला नभएको, कम्मरसम्म आउने कोट हो; बर्को ओढ्ने पातलो कपडा हो। अन्तिम पङ्क्तिको जम्माले लेखक र पाउने दुवैलाई गणना जाँच्न सघाउँछ।

चौथो चरण, भुक्तानी: अन्तिम अनुच्छेदले पैसाको कुरा भन्छ। पेस्कीका रूपमा रु. ५०,००० उद्योगको नाममा रहेको नेपाल बैङ्क लिमिटेडको चल्ती हिसाबमा अनलाइनबाट जम्मा गरिएको छ। त्यसको प्रमाण बैङ्क भौचर चिठीसँगै पठाइएको छ। बाँकी रकम सामान पाएपछि जतिसक्दो चाँडो तिरिने छ।

पेस्की भनेको काम वा सामान पाउनुअघि दिइने अग्रिम रकम हो, जसलाई बैना पनि भनिन्छ। यसले ‘हामी साँच्चै किन्दै छौँ’ भन्ने भरोसा दिन्छ। चल्ती हिसाब भनेको व्यापारका कारोबारका लागि खोलिएको बैङ्क खाता हो। भौचर पैसा बुझाएको प्रमाणको कागज हो, र संलग्न भनेको सँगै जोडिएको हो।

अन्त्य भाग

चिठीको अन्त्य दायाँतिर हुन्छ। सबैभन्दा माथि भवदीय लेखिन्छ, जसको अर्थ ‘तपाईँको’ हो। त्यसपछि दस्तखत गर्ने ठाउँ, व्यापारिक संस्थाको प्रतिनिधिको नाम र पद: सजना गुरुङ (संस्थापक)। अनि संस्थाको नाम र ठेगाना आउँछ। दस्तखतले ‘यो चिठीको जिम्मा मेरो हो’ भन्छ।

चिठी खाममा राखेर पठाइन्छ, त्यसैले खामको नमुना पनि चिठी लेखाइकै भाग मानिन्छ।

टिकटपठाउनेपाउने
चित्र 4.5 खामको ढाँचा। बायाँतिर माथि पठाउने र दायाँतिर तल पाउनेको नाम र ठेगाना लेखिन्छ; माथि दायाँ कुनामा हुलाक टिकट टाँसिन्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

चिठीलाई क्रममा मिलाऔँ

भक्तपुरको एउटा पसलले पाल्पाको ढाका उद्योगलाई लेखेको सानो चिठी यहाँ छरिएको छ। पहिलो पङ्क्तिदेखि अन्तिमसम्म क्रमैसँग थिच्नुहोस्।

क्रम दिइएका
० / ९
ठिक ठाउँमा
–

चिठीमा पहिले आउने कार्ड पहिले थिच्नुहोस्। नम्बर लागेको कार्ड फेरि थिचे त्यो र त्यसपछिका नम्बर हट्छन्।

चिठीमा ‘रु. ५०,००० (अक्षरेपि पचास हजार रुपियाँ मात्र)’ किन लेखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

चिठीको विश्लेषण

चिठीको भाषा

व्यावसायिक चिठीको भाषा औपचारिक हुन्छ। घरमा बोलिने कुरा र चिठीमा लेखिने कुरा दाँजेर हेरौँ:

घरमा बोल्दा चिठीमा लेख्दा
तल लेखेको सामान तपसिलमा प्रस्तुत वस्तु
छिटो पठाइदिनुस् न अविलम्ब पठाइदिनुहुन अनुरोध छ
तपाईँलाई थाहै छ यहाँलाई अवगत नै छ
सँगै राखेर पठाएको छु यसैसाथ संलग्न गरी पठाइएको छ
पैसा चाँडै तिरिहाल्छु शीघ्रातिशीघ्र भुक्तानी गरिने छ

पढ्ने व्यक्तिलाई आदर गर्न यहाँ, त्यस उद्योग जस्ता शब्द प्रयोग हुन्छन्। ‘त्यस’ ले चिठी पाउने संस्थालाई र ‘यस’ ले लेख्ने संस्थालाई जनाउँछ।

राम्रो व्यावसायिक चिठीका गुण

  • प्रस्ट: के, कति र कहिले भन्ने कुरा अड्कल गर्नु नपरोस्।
  • छोटो: काम नलाग्ने कुरा नपरोस्, तर आवश्यक कुरा नछुटोस्।
  • शिष्ट: ‘पठाउनुस्’ भनेर आदेश होइन, ‘अनुरोध छ’ भनेर माग।
  • प्रमाणसहित: रकम अङ्क र अक्षरमा, भौचर संलग्न।
  • शुद्ध: एउटा शून्य वा नाम गलत भयो भने सामान वा पैसा अर्कै ठाउँ पुग्न सक्छ।

शब्दभण्डार

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।

शब्द अर्थ
अवगत थाहा पाएको
तपसिल तल लेखिएको विवरण
अविलम्ब ढिला नगरी
पेस्की काम वा सामान पाउनुअघि दिइने रकम, बैना
अक्षरेपि लेनदेनका कागजमा रकम अक्षरमा जनाउने शब्द
शीघ्रातिशीघ्र जतिसक्दो चाँडो
भवदीय तपाईँको; औपचारिक चिठीको अन्त्यमा लेखिने शब्द
उपभोग्य प्रयोग गर्न मिल्ने
स्वरोजगार आफैँले सिर्जना गरेको काम
प्रवर्धन बढाउने र फैलाउने काम
संवर्धन जोगाएर बढाउने काम
उपार्जन मिहिनेतले कमाउने काम
बेचबिखन बेच्ने काम
मुन्टा बिरुवाको कलिलो टुप्पो
चल्ती चलनमा रहेको
भुक्तानी तिर्नुपर्ने पैसा तिर्ने काम

समूहवाची शब्द

धेरै जना वा धेरै थोकको समूहलाई एकै शब्दले जनाउने शब्द समूहवाची शब्द हो। यो शब्द जुन समूहको हो, त्यससँगै मिल्छ: भेडाको बथान भनिन्छ, भेडाको फौज भनिँदैन।

समूहवाची शब्द कसको समूह उदाहरण
फौज सैनिकको सैनिकको फौज
लस्कर लाम लागेर हिँड्ने मान्छे वा जीवको जन्तीको लस्कर
ताँती लहरै हिँड्ने जीव वा मान्छेको कमिलाको ताँती
भिड एकै ठाउँमा जम्मा भएका मान्छेको मान्छेको भिड
बथान गाईवस्तु, भेडाबाख्राको गाईवस्तुको बथान
काँगियो एकै लहरका केराको केराको काँगियो
झुप्पा एकै ठाउँमा गुजुमुज्ज फल्ने दानाको अङ्गुरको झुप्पा

उस्तै सुनिने फरक अर्थका शब्द

केही शब्द बोल्दा उस्तै सुनिन्छन्, तर लेखाइ र अर्थ फरक हुन्छन्। यस्ता शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ। ‘श्रुति’ भनेको सुनाइ, ‘सम’ भनेको उस्तै र ‘भिन्नार्थी’ भनेको फरक अर्थ भएको हो। बोल्दा प्रसङ्गले अर्थ छुट्याउँछ; लेख्दा हिज्जेले छुट्याउँछ। त्यसैले एउटा मात्राको गल्तीले वाक्यको अर्थ बदलिन्छ।

जोडा पहिलो शब्दको अर्थ दोस्रो शब्दको अर्थ
सीता / सिता रामकी पत्नी; मान्छेको नाम भातको एउटा दाना
जाति / जाती मान्छेको समुदाय, किसिम असल
दिन / दीन बार, दिउँसो गरिब, लाचार
फूल / फुल बोटमा फुल्ने कुखुराले पार्ने अन्डा
खाली / खालि रित्तो मात्र, केवल
विष / बिस ज्यान लिने पदार्थ २० सङ्ख्या
तिर / तीर दिशा जनाउने शब्द नदीको किनार; धनुको काँड
जुन / जून ‘जो’ को रूप; छैटौँ अङ्ग्रेजी महिना चन्द्रमा, चन्द्रमाको किरण
शीत / सित पातमा देखिने पानीका थोपा सँग
यस / यश ‘यो’ को रूप इज्जत, कीर्ति
गर्व / गर्भ आफ्नो कुरामा लाग्ने गौरव पेटभित्र बच्चा रहने ठाउँ

गरेर हेर्नुहोस्

मिल्ने शब्द छान्नुहोस्

हरेक वाक्यमा मिल्ने एउटा शब्द छान्नुहोस्। समूहवाची र उस्तै सुनिने दुवै किसिमका शब्द छन्।

बजारबाट केराको एउटा ___ किनेर ल्याएँ।

समूहवाची शब्द

वाक्यको अर्थ सोच्नुहोस्; अनि मिल्ने शब्द थिच्नुहोस्।

प्रश्न
१ / १२
पहिलो पटकमै ठिक
०

अभ्यास: शब्दभण्डार

१.

दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: व्यवस्थापक, बहुउपयोगी, उद्योग, निर्मित, भौचर, संलग्न, अनुरोध

उत्तर
२.

पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद एउटी नर्स दिदीको बिहेबारे छ: सैनिक जन्ती, हेर्न जम्मा भएका मान्छे, बाजा सुनेर भागेका गाईवस्तु र सगुनका रूपमा दिइएका फलफूलको कुरा छ। त्यसमा प्रयोग भएका समूहवाची शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।

उत्तर
३.

दिइएका वाक्यमा भएका उस्तै सुनिने तर फरक अर्थ दिने शब्द टिपोट गर्नुहोस्:

  • क.सीताले छोरालाई भनिन्, भातका सिता नपोखी खाऊ।
  • ख.कक्षामा विभिन्न जातिका विद्यार्थी छन् तर सबै जना जाती छन्।
  • ग.श्याम दिनभरि ज्यालामा काम गर्छ र त्यसबाट आएको पैसाले दीनदुःखीको सेवा गर्छ।
  • घ.दोर्जेले बगैँचाबाट फूल टिपेर बजारमा बेच्यो र कुखुराका फुल किनेर ल्यायो।
  • ङ.घरमा गाग्री खाली छ, खालि कुरा मात्र गरेर पानी कहाँ आउँछ र?
उत्तर
४.

दिइएका उस्तै सुनिने तर फरक अर्थ दिने शब्दजोडीलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: विष / बिस, तिर / तीर, जुन / जून, शीत / सित, यस / यश, गर्व / गर्भ

उत्तर

बोध र अभिव्यक्ति

१.

दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: वनस्पति, उपभोग्य, स्वरोजगार, उद्देश्य, प्रवर्धन, प्रकाशित, उत्पादन, बैङ्क, शीघ्रातिशीघ्र, सङ्घर्ष, कल्याण

उच्चारण गर्दा ध्यान दिने कुरा
३.

‘व्यावसायिक चिठी’ को संरचना पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्:

  • क.प्रारम्भ भाग: मिति, पठाउने संस्था, पठाउनेको ठेगाना, सम्बोधन, चिठी पाउने संस्थाको नाम र ठेगाना, विषय
  • ख.मध्य भाग: चिठीको मुख्य विषयवस्तु
  • ग.अन्त्य भाग: चिठी पठाउने व्यापारिक संस्थाको प्रतिनिधि, संस्थाको नाम, ठेगाना र खामको नमुना
पाठको चिठीमा यी भाग
४.

‘व्यावसायिक चिठी’ पाठ पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:

  • क.चिठी लेख्ने संस्थाको नाम के हो?
  • ख.सौगात अल्लो कपडा उद्योग कहाँ छ?
  • ग.हाम्रो तयारी पोसाक बिक्री केन्द्रका संस्थापक को हुन्?
  • घ.चिठीमा पेस्की रकम कसरी भुक्तानी गरिएको कुरा उल्लेख छ?
उत्तर
५.

घरेलु उद्योगको प्रवर्धनका लागि के गर्नुपर्ला, प्रतिक्रिया दिनुहोस्।

नमुना प्रतिक्रिया
६.

सौगात अल्लो कपडा उद्योगका तर्फबाट हाम्रो तयारी पोसाक बिक्री केन्द्रलाई प्रत्युत्तर लेख्नुहोस्।

नमुना प्रत्युत्तर
कसरी बनाइयो?
७.

धूम्रपानले घाँटी, फोक्सो र मुटुमा समस्या ल्याउँछ, क्यान्सर र उच्च रक्तचाप जस्ता रोग निम्त्याउन सक्छ, र यसले बर्सेनि लाखौँ मानिसको ज्यान लिन्छ। यस तथ्यमा ध्यान दिँदै ‘धूम्रपानले लिन्छ ज्यान’ शीर्षकमा सन्देशमूलक लेख तयार पार्नुहोस्।

नमुना लेख
लेख कसरी लेख्ने
८.

पाठ्यपुस्तकमा दुधपोखरी गाउँपालिकाले नव वर्षका अवसरमा प्रकाशित गरेको शुभकामना पत्रको नमुना छ। त्यही ढाँचामा महान् पर्व दसैँका अवसरमा आफ्नो विद्यालयका तर्फबाट लेखिने शुभकामना पत्र तयार पार्नुहोस्।

नमुना शुभकामना पत्र
श्री … ज्यू, (पाउने)शुभकामनाअवसर: … को उपलक्ष्यमाकामना: सुख, शान्ति, समृद्धि …हार्दिक शुभकामनाव्यक्त गर्छौँ।पठाउने: नाम एवम् परिवार
चित्र 4.6 शुभकामना पत्रको ढाँचा। अवसर, कामना र पठाउने क्रमैसँग आउँछन्। पत्र कसैलाई नाम तोकेर नलेखेको भए माथिको ‘श्री …’ छोडिन्छ।
९.

पाठ्यपुस्तकमा विद्यालयको अध्यक्षले प्रकाशित गरेको श्रद्धाञ्जली र समवेदनाको ढाँचा छ: शीर्षक, बिचमा तस्बिर, दुवैतिर जन्म र मृत्युको मिति, स्वर्गीय व्यक्तिको नाम, बेहोरा र तल पठाउने। यो ढाँचा अध्ययन गरी एउटा नमुना तयार पार्नुहोस्।

नमुना
शब्द बुझौँ
जन्ममृत्युवि.सं. मितिवि.सं. मितिश्रद्धाञ्जली तथा समवेदनाको, कहिले, कति वर्षको उमेरमानिधनले परेको असरदिवङ्गतप्रति श्रद्धाञ्जली,परिवारप्रति समवेदनापठाउने
चित्र 4.7 श्रद्धाञ्जली तथा समवेदनाको ढाँचा। यसमा सादा किनारा राखिन्छ, रङ्गीन बुट्टा हुँदैन।
१०.

पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद मौन पठन गर्नुहोस्। त्यसको सार यस्तो छ: सरकारी कार्यालयले आम्दानी र खर्चको आर्थिक अभिलेख राख्छन् र त्यसैका आधारमा प्रतिवेदन बनाउँछन्; यी दुवैलाई सरकारी लेखाप्रणाली भनिन्छ। यसबाट वर्षभरिका लागि छुट्याइएको रकम खर्च भयो कि भएन, थाहा हुन्छ। व्यापारमा पनि लेनदेन, बिक्री, नाफा र नोक्सान पारदर्शी राख्न लेखाप्रणाली चाहिन्छ। सरकारी प्रणाली जनताप्रति र व्यावसायिक प्रणाली लगानीकर्ताप्रति उत्तरदायी हुन्छ। दुवै दोहोरो लेखाप्रणालीमा आधारित हुन्छन्। अब प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.सरकारी लेखाप्रणाली भन्नाले के बुझिन्छ?
  • ख.आर्थिक प्रतिवेदन किन तयार पारिन्छ?
  • ग.जनताप्रति कुन लेखाप्रणाली उत्तरदायी हुन्छ?
  • घ.व्यावसायिक लेखाप्रणाली कोप्रति उत्तरदायी हुन्छ?
उत्तर
११.

पाठ्यपुस्तकको संवादमा बुबा र छोरी शिवरात्रिका दिन काठमाडौँको टुँडिखेलमा सैनिक दिवस हेर्दै छन्। छोरी धेरै सैनिक देखेर छक्क पर्छे, हेलिकोप्टरबाट खसेको रङ्गीचङ्गी ‘छाता’ के हो भनेर सोध्छे र त्यो प्यारासुटबाट झर्दै गरेका सैनिक रहेछन् भन्ने थाहा पाउँछे। यस्तै तपाईँलाई आश्चर्य लागेको कुनै घटना कक्षामा सुनाउनुहोस्।

नमुना प्रस्तुति
आश्चर्य कसरी व्यक्त गर्ने

भाषिक संरचना: वाक्य सङ्गति

वाक्य सङ्गति भनेको के हो?

‘पूर्णकलाले चुट्किला सुनायो।’ यो वाक्य सुन्नेबित्तिकै कानमा बिझाउँछ। पूर्णकला महिला भएकाले ‘सुनाइन्’ हुनुपर्छ। वाक्यमा कर्ता र क्रियापद एकअर्कासँग मिल्नुलाई वाक्य सङ्गति भनिन्छ। एकाइ १ मा नाम, सर्वनाम र क्रियापदको सङ्गति पढियो; यहाँ त्यसैलाई चार कोटिमा हेरौँ।

कोटि के मिल्नुपर्छ नमिलेको मिलेको
लिङ्ग पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग पूर्णकलाले चुट्किला सुनायो। पूर्णकलाले चुट्किला सुनाइन्।
लिङ्ग पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग बाख्रो पाखामा चर्दै छे। बाख्रो पाखामा चर्दै छ।
पुरुष प्रथम, द्वितीय, तृतीय हामी क्रिकेट खेल्न जान्छु। हामी क्रिकेट खेल्न जान्छौँ।
वचन एकवचन र बहुवचन परेवाहरू आकाशमा उड्यो। परेवाहरू आकाशमा उडे।
आदर सामान्य, मध्यम, उच्च तपाईँ कुन गीत गाउँछ? तपाईँ कुन गीत गाउनुहुन्छ?

वाक्य मिलाउँदा यी चार प्रश्न कर्तालाई सोध्नुहोस्:

  • १.लिङ्ग: कर्ता महिला हो कि पुरुष?
  • २.वचन: एक जना हो कि धेरै? ‘र’ ले जोडिएका दुई कर्ता बहुवचन हुन्: सुनिता र गोपाल जान्छन्।
  • ३.पुरुष: बोल्ने (म, हामी), सुन्ने (तँ, तिमी, तपाईँ) कि अरू कसैको कुरा (ऊ, उनी, उहाँ, नाम)?
  • ४.आदर: सामान्य, मध्यम कि उच्च?
कर्ता पुलिङ्ग स्त्रीलिङ्ग
म पढ्छु पढ्छु
हामी पढ्छौँ पढ्छौँ
तँ पढ्छस् पढ्छेस्
तिमी पढ्छौ पढ्छ्यौ
तपाईँ पढ्नुहुन्छ पढ्नुहुन्छ
ऊ पढ्छ पढ्छे
उनी पढ्छन् पढ्छिन्
उहाँ पढ्नुहुन्छ पढ्नुहुन्छ
उनीहरू पढ्छन् पढ्छन्

गरेर हेर्नुहोस्

क्रियापद मिलाऔँ

हरेक वाक्यमा कर्ता हेरेर मिल्ने क्रियापद छान्नुहोस्। छानेपछि कुन सङ्गतिको कुरा हो, देखिन्छ।

अञ्जु अल्लोको झोला ___।

लिङ्ग सङ्गति

पहिले कर्ता हेर्नुहोस्: को हो, कति जना हो, आदर कस्तो छ? अनि थिच्नुहोस्।

प्रश्न
१ / १०
पहिलो पटकमै ठिक
०

तलकामध्ये सङ्गति मिलेको वाक्य कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

‘तपाईँ कहिले घर जान्छ?’ वाक्यमा कुन सङ्गति बिग्रिएको छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अभ्यास: भाषिक संरचना

१.

तालिकामा दिइएका पाँच जोडी वाक्य पढ्नुहोस् र हरेकमा कुन कोटिको सङ्गति बिग्रिएको थियो, छलफल गर्नुहोस्।

उत्तर
२.

दिइएका वाक्यलाई सङ्गति मिलाएर लेख्नुहोस्:

  • क.प्रभा कथाका किताब पढ्छ।
  • ख.भाइ बहिनीलाई पढाउँछिन्।
  • ग.दिदी र दाइ घर आयो।
  • घ.सुनिता र गोपाल काठमाडौँ जान्छ।
  • ङ.गोठमा गाई कराउनुभयो।
  • च.आमाले कसौँडीमा भात पकायो।
  • छ.तिमी साथीलाई चिठी लेख्छस्।
  • ज.हामी बिदामा घुम्न जान्छु।
उत्तर
३.

पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदमा एक जना बुबा पुस्तक पसल गएर छोराछोरीका लागि किताब किन्ने कुरा छ। यी वाक्यलाई सङ्गति मिलाई पुनर्लेखन गर्नुहोस्: उहाँले पुस्तक पसल गएर छोराछोरीका लागि कथा र कविताका किताब किन्यो। छोरीले कथाको किताब मन परायो। छोराले कविताको किताब मन पराउनुभयो। छोराछोरी दुबै जनाले बुबालाई चित्रकलाका सामान ल्याइदिन आग्रह गर्‍यो। उनीहरू अहिले आठ कक्षामा पढ्छ।

उत्तर

वर्णविन्यास: दीर्घ ऊकार

ऊ स्वर र अक्षरमुनि लाग्ने ू मात्रालाई दीर्घ ऊकार भनिन्छ: ऊर्जा मा स्वर आफैँ छ, सूर्य मा मात्रा छ। यो शब्दको सुरु, बिच र अन्त्य तीनै ठाउँमा आउँछ:

ठाउँ उदाहरण
सुरुमा ऊर्जा, सूर्य, पूजा, भूमिका, मूल, शून्य, सूची, सूचना
बिचमा समूह, अनुकूल, अपूर्व, त्रिशूल, मयूर, अपूर्ण, निर्मूल
अन्त्यमा वधू, आफू, भाउजू, माइजू, फुपू, लिम्बू, उनीहरू, जाऊ

नेपालीका धेरै शब्दमा ह्रस्व उ लाग्छ, त्यसैले दीर्घ ऊ कहाँ रहन्छ भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ:

  • तत्सम शब्द: संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका शब्दले संस्कृतकै दीर्घ ऊ राख्छन्: सूर्य, मूल, शून्य, समूह।
  • सम्झनुपर्ने शब्द: आफू, भाउजू, माइजू, फुपू, लिम्बू।
  • हरू र आदेश: बहुवचनको -हरू र तिमी जाऊ, खाऊ जस्ता क्रियापदमा पनि दीर्घ ऊ लाग्छ।
  • नेपालीकै तद्भव शब्द: प्रायः ह्रस्व उ: दुध, रुख, धुलो, मुला।

गरेर हेर्नुहोस्

दीर्घ ऊकार: कुन शुद्ध?

चारमध्ये शुद्ध हिज्जे छान्नुहोस्। सबैमा दीर्घ ऊकार छैन: नेपालीकै शब्द पनि मिसिएका छन्।

कुन शब्द शुद्ध छ?

तत्सम शब्द: दीर्घ ऊ रहन्छ

शब्द संस्कृतबाट आएको हो कि नेपालीकै हो, सोच्नुहोस्; अनि थिच्नुहोस्।

प्रश्न
१ / १०
पहिलो पटकमै ठिक
०
४.

पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदमा सौर्य ऊर्जाको कुरा गर्दै हिँडेका पूजा, भूमिका र अपूर्व मन्दिर परिसर पुग्छन्, जहाँ भक्तजन कीर्तन गाउँदै छन्। अनुच्छेद पढी शब्दका सुरु, बिच र अन्तिममा दीर्घ ऊकार प्रयोग भएका शब्द पहिचान गरी टिपोट गर्नुहोस्।

उत्तर
५.

दिइएका शब्द शुद्ध गरी लेख्नुहोस्: शुन्य, मयुर, मुल, वधु, आफु, सुची, अपुर्ण, सुचना, भुमिका

उत्तर

सुनाइ र बोलाइ

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ४ एटिएम कार्ड बारे हो। बैङ्कमा लाइन नबसी मेसिनबाट पैसा निकाल्न मिल्ने यो कार्ड कहाँबाट पाइन्छ, कसरी चलाइन्छ र किन होसियार हुनुपर्छ भन्ने कुरा सुन्नुहोस्। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि दुई पटकसम्म सुन्नुहोस्।

सुन्नुहोस्

कक्षा ८ नेपाली सुनाइ पाठ ४

अडियो: पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (CDC), नेपाल

१.

सुनाइ पाठ ४ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:

  • क.एटिएम कार्ड कार्यालय समयमा मात्र प्रयोग गर्न सकिन्छ।
  • ख.एटिएम कार्ड प्राप्त गर्न निश्चित प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।
  • ग.ग्राहकले आफ्नो पिन नम्बर गोप्य राख्नुपर्छ।
  • घ.एटिएम कार्ड तीन किसिमका हुन्छन्।
उत्तर
२.

सुनाइ पाठ ४ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:

  • क.एटिएम कार्ड कस्तो साधन हो?
  • ख.एटिएम कार्ड कहाँबाट उपलब्ध हुन्छ?
  • ग.एटिएमबाट रकम निकाल्न के के गर्नुपर्छ?
  • घ.एटिएम कार्डको प्रयोग किन सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ?
उत्तर
कार्डका किसिम

सिर्जना र परियोजना कार्य

सिर्जना १.

आफ्नो पुस्तक पसलका लागि देहायबमोजिमका पुस्तकको माग गर्दै जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेडलाई व्यापारिक चिठी लेख्नुहोस्। सबै पुस्तकका लेखक वा प्रकाशक पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी, भक्तपुर हुन्:

क्र.स. पुस्तकको नाम कक्षा आवश्यक थान
१. नेपाली ६ १७५
२. अङ्ग्रेजी ७ १५०
३. विज्ञान तथा प्रविधि ८ १५०
४. गणित ९ २००
५. सामाजिक अध्ययन १० १२५
६. स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला ८ १००
७. गणित (ऐच्छिक) १० १००
नमुना चिठी
खामको नमुना

परीक्षामा

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।