तिस वर्षका एक जना मान्छे भारतको एउटा होटलमा काम गर्छन्। उनी ‘क’ चिन्दैनन्, आफ्नो नाम लेख्न जान्दैनन्। एक जना शिक्षिकाले उनलाई अक्षर चिनाउन थाल्छिन् र उमेर घटाएर एक कक्षामा भर्ना गरिदिन्छिन्। छब्बिस वर्षपछि तिनै मान्छे वेदान्तमा विद्यावारिधि गर्छन् र पछि चार दर्जनजति किताब लेख्छन्। तिस वर्षको उमेरमा उनी कक्षा ८ का विद्यार्थीभन्दा धेरै पछाडि थिए।
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ एउटा जीवनी हो। यसमा पाँचथरको राई परिवारमा जन्मेका काले राई अनेकौँ हन्डर खाँदै संस्कृत वाङ्मयका प्रकाण्ड विद्वान् कसरी बने भन्ने कथा छ। पाठको मूल कुरा एक वाक्यमा छ: पढाइलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन।
यस एकाइमा जीवनीको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, विपरीतार्थी शब्द र कठिन शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, लेख्य चिह्न र ह्रस्व उकारको नियम सिकिन्छ, अनि बुँदा टिपोट र सारांश, भाव विस्तार र बुँदाबाट जीवनी लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: नेपालका चार प्रतिभा
नेपालमा समय समयमा साहित्यकार, कलाकार, सङ्गीतकार, शिक्षक, चिकित्सक, वैज्ञानिक, कानुनविद्, खेलाडी, पर्वतारोही र समाजसेवी जन्मिएका छन्। आफ्नो क्षेत्रमा विशेष काम गरेर देशलाई चिनाउने यस्ता व्यक्तिलाई राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। पाठको सुरुमा यस्तै चार जनाका तस्बिर छन्।
यी चारै जनाको क्षेत्र फरक छ, तर सबैले आफ्नो काममा लगन लगाएका थिए। अब एउटा यस्तो व्यक्तिको जीवनी पढौँ, जसले पढाइ नै तिस वर्षको उमेरमा सुरु गरे।
जीवनी पढ्नुअघि
जीवनी भनेको के हो?
कुनै व्यक्तिको जन्मदेखिको जीवन, सङ्घर्ष र योगदान अर्को व्यक्तिले समयक्रमअनुसार लेखेको रचनालाई जीवनी भनिन्छ। जीवनी तथ्यमा आधारित हुन्छ: साल, ठाउँ र घटना सही हुनुपर्छ, बढाइचढाइ गरिँदैन। आफ्नो जीवन आफैँ लेखेको रचनालाई आत्मकथा भनिन्छ। प्रपन्नाचार्यको ‘सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा’ नामले नै आफ्नो कथा बताउँछ, तर हामीले पढ्ने पाठ अर्कैले लेखेको जीवनी हो, त्यसैले यसमा ‘उनी’ भनिएको छ।
जीवनरेखा
जीवनीमा धेरै साल आउँछन्। तलको रेखामा तिनलाई वर्षको नापअनुसार राखिएको छ।
जीवनी, अंश अंश गरी
१. पढाइलाई उमेरले छेक्दैन (अनुच्छेद १)
जीवनी सोझै जन्मबाट सुरु हुँदैन। लेखकले पहिले पाठको मूल विचार राखेका छन्: मान्छेले जीवन रहुन्जेल सिकिरहनुपर्छ, र पढाइलाई उमेरले कहिल्यै रोक्दैन। भित्री चाहना, अठोट (पक्का निधो) र लगनशीलता (काममा मन लगाइरहने बानी) भए अप्ठ्यारा आफैँ हट्छन्। यस्तै धेरै हन्डर (ठक्कर, दुःख) खाएर जीवन सार्थक बनाउने व्यक्ति थिए प्रपन्नाचार्य।
यो सुरुवात सोचेर गरिएको हो: पहिले विचार, त्यसपछि त्यसको प्रमाणका रूपमा एउटा पूरै जीवन। जीवनीको अन्तिम अनुच्छेद पनि यही विचारमा फर्कन्छ।
२. जन्म र परिवार (अनुच्छेद २–३)
जीवनीअनुसार उनको जन्म वि.सं. १९८० असोज ३ गते पाँचथरको फिदिम, बरडाँडामा भएको थियो। आमा दिलमाया र बुबा धर्मदास राईका उनी साहिँला सन्तान थिए। न्वारनको नाम गीतानन्द भए पनि सबैले काले राई भन्थे।
परिवार किरात धर्मको अनुयायी थियो र पारुहाङ र सुम्निमालाई इष्टदेव र देवी मान्थ्यो। साथै घरमा वैदिक धर्मसंस्कृति र जोसमनी सम्प्रदायको प्रभाव पनि थियो। घरमा सधैँ शुद्ध शाकाहारी खाना हुन्थ्यो। यसैले उनको मन सानैदेखि अध्यात्म (आत्मा र ईश्वरसम्बन्धी चिन्तन) तिर ढल्कियो।
घरको पेसा खेती थियो। हजुरआमादेखि नातिनातिनासम्म सबैले खेतीपाती र गाईवस्तुको काम गर्नैपर्थ्यो। त्यसैले उनले बाल्यकालमा लामो समय पढ्न पाएनन्। लेखकको यो वाक्य सम्झनलायक छ: उनीभित्र आध्यात्मिक ज्ञानको भोक मात्र जागिरह्यो। पेट होइन, मन भोकाएको अवस्था!
प्रपन्नाचार्यले बाल्यकालमा किन पढ्न पाएनन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. आश्रमदेखि बनारससम्म (अनुच्छेद ४)
वि.सं. १९९४ तिर किरातवंशका महागुरु फाल्गुनन्दको प्रत्यक्ष प्रभाव थियो। आमाबुबासँग आश्रम पुगेका १४ वर्षका उनले त्यहीँ बस्ने निधो गरे। त्यहाँ कडा अनुशासनमा बस्दै उनी मुन्धुमको महत्त्व बुझ्दै गए।
वि.सं. २००५ चैतमा फाल्गुनन्दको निधन भएपछि उनको मनमा वैराग्य जाग्यो, अर्थात् संसारका कुराप्रति मोह हराउन थाल्यो। त्यसपछि उनका पाइला एकै ठाउँ टिकेनन्:
- गाउँमा सीतारामदिल नामबाट केही समय बिजुवा बने, तर त्यसमा अडिग रहन सकेनन्।
- काम खोज्दै दार्जिलिङ गए, चियाकमानमा कहीँ काम पाएनन् र नेपाल फर्किए।
- पण्डित दामोदर खतिवडाको समूहसँग तीर्थाटन (तीर्थ घुम्ने यात्रा) मा लागेर वि.सं. २०१० मा बनारस पुगे।
ध्यान दिनुहोस्: उनी पढ्ने योजना बनाएर बनारस गएका होइनन्; तीर्थयात्रीको साथ लागेर पुगेका हुन्। जीवनका ठुला मोड कहिलेकाहीँ यसरी नै आउँछन्।
४. तिस वर्षमा ‘क’ (अनुच्छेद ५)
जीवनीको सबैभन्दा छुने भाग यही हो। ३० वर्षको उमेरमा उनले भारतका ठाउँ ठाउँमा पढ्नका लागि आश्रम खोजे, तर कुनै आश्रमले राख्न मानेन। बाध्य भएर होटलमा काम गर्न थाले।
त्यहीँ उनको भेट गोरखा रेजिमेन्टबाट अवकाश पाएका हिरावल्लभ थपलियाकी छोरी सरस्वतीसँग भयो। उनी शिक्षक थिइन्। उनले घरमा काम लगाउँदै अक्षर चिनाउन थालिन्। एक महिनामा स्वर, तीन महिनामा व्यञ्जन सिकेको देखेपछि उनले उमेर घटाएर आफ्नै विद्यालयको एक कक्षामा भर्ना गरिदिइन्। एक जना शिक्षकको विश्वासले एउटा जीवन नै बदलियो।
उनले त्यहाँ पाँच कक्षासम्म पढे। त्यसपछिको बाटो यस्तो छ:
| साल | उमेर | के भयो |
|---|---|---|
| २०१६ तिर | ३६ | गढवालको रुद्रप्रयाग पुगेर पढ्न थाले; हरिद्वार र बनारसमा पनि सङ्घर्ष गरे |
| २०२१ | ४१ | संस्कृतमा पूर्वमध्यमा उत्तीर्ण (एसईई सरह) |
| २०३० | ५० | सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयबाट आचार्य (स्नातकोत्तर सरह) |
| २०३६ | ५६ | भारतको राष्ट्रिय संस्कृत संस्थानबाट वेदान्तमा विद्यावारिधि |
काले राई यसरी ५६ वर्षको उमेरमा डा. स्वामी प्रपन्नाचार्य बने।
प्रपन्नाचार्यलाई अक्षर चिनाउने व्यक्ति को थिइन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. विचार र काम (अनुच्छेद ६–७)
वि.सं. २०३७ पछि उनी प्रायः नेपालमै बसे। २०४५ देखि पशुपतिक्षेत्र विकास कोषले चन्द्रेश्वर सत्तलमा बस्ने व्यवस्था गर्यो। त्यहाँ उनी वेद, वेदान्त, धर्मदर्शन र इतिहास युगसापेक्ष ढङ्गले, अर्थात् आजको समयसँग मिल्ने गरी, सर्वसाधारणसम्म पुर्याउन लागे। उनका मुख्य विचार यी थिए:
- जीवन समतामूलक हुनुपर्छ; मानिस मानिसबिच भेदभाव छैन र हुनुहुँदैन।
- वेद सबैले पढ्न र बुझ्न पाउनुपर्छ।
- किरात नेपालको प्राचीनतम वंश हो र हिन्दु समाजबाट अलग छैन।
- सबैले सादा जीवन र उच्च विचारका लागि प्रयास गर्नुपर्छ; साधुसन्त शिक्षा र साधनामा लाग्नुपर्छ।
- नैतिकता, इमानदारिता, जिम्मेवारीपन र असल चरित्र हरेक मान्छेलाई चाहिन्छ।
- सबैले असल राष्ट्रभक्त भएर बाँच्नुपर्छ; नेपालको प्राचीन इतिहास बिर्सनु हुँदैन।
उनले संस्कृत, नेपाली, हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा झन्डै चार दर्जन किताब लेखे। चर्चित किताब यस्ता छन्:
| साल | कृति |
|---|---|
| २०३३ | सम्मार्ग दर्शन |
| २०३६ | प्राचीन हिन्दु विज्ञान |
| २०३७ | वेदमा के छ? |
| २०४७ | किरात मङ्गोलियाबाट आएका शरणार्थी होइनन् |
| २०५० | काले राईका क्वाँटी कविता |
| २०५१ | प्राचीन किरात इतिहास; मानव अधिकार हनन के हो? |
| २०५४ | महागुरु फाल्गुनन्द सरस्वती सत्यहाङ्माको जीवनी |
| २०५९ | सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा |
ध्यान दिनुहोस्: उनले ‘क्वाँटी कविता’ को किताबमा ‘काले राई’ नाम नै राखे। डा. स्वामी बनेपछि पनि आफ्नो बाल्यकालको नाम लुकाएनन्।
६. कस्ता मान्छे थिए? (अनुच्छेद ८–९)
लेखकले उनलाई बहुभाषी (नेपाली, राई, संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी जान्ने), सिर्जनशील, विनम्र, सन्त र प्रकाण्ड विद्वान् भनेका छन्। उनी मानवतावादी चिन्तनका धरोहर थिए र सङ्गीतमा पनि रुचि राख्थे।
मान्छे पढेर जति सिक्छ, भ्रमण र प्रयोगले त्यति नै बढाउँछ भन्ने कुरा यहाँ आउँछ। उनले युरोप, इङल्यान्ड, फ्रान्स, बेल्जियम, हल्यान्ड, स्विजरल्यान्ड, इटाली, अस्ट्रेलिया, जर्मनी र अरबलगायत ठाउँ घुमे र जहाँ पुगे त्यहीँ पूर्वीय दर्शनबारे प्रवचन दिए। उनको प्रवचन किन रुचाइन्थ्यो? कठिन ग्रन्थलाई सबैले बुझ्ने गरी बताउँथे।
७. सम्मान र अन्तिम दिन (अनुच्छेद १०–११)
उनले आदिकवि भानुभक्त, गुणराज, पाणिनि र शङ्कराचार्य आदि पुरस्कार पाए। राजपरिषद् स्थायी समितिको सदस्य भए। वि.सं. २०७१ मा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयले महाविद्यावारिधिको मानार्थ (सम्मानका लागि दिइने) उपाधि दियो।
जीवनको उत्तरार्धमा नेपाल सरकार, पशुपतिक्षेत्र विकास कोष, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान र अन्य समूहबाट मासिक सहयोग पाइरहेका थिए। पिसाब र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगबाट पीडित उनको देहावसान वि.सं. २०७२ भदौ ४ बिहीवार राति ३:३० बजे पशुपति मृगस्थलीको आश्रममा भयो।
८. जीवनीको निचोड (अनुच्छेद १२)
अन्तिम अनुच्छेद पहिलोमा फर्कन्छ। प्रपन्नाचार्य अध्ययनलाई उमेरले नछेक्ने विचारका दृष्टान्त (उदाहरण) हुन्। बितेको समयमा पछुतो गर्नुभन्दा बाँकी समय राम्ररी प्रयोग गर्नुपर्छ। उनले जातजातिबिच आत्मीयता र समानता फैलाए। लेखक उनलाई महान् सन्त, संस्कृत वाङ्मयका अनुसन्धाता र व्याख्याताका रूपमा अमर ठान्छन्।
जीवनीको विश्लेषण
जीवनीका तत्त्व
| तत्त्व | यस जीवनीमा |
|---|---|
| चरित्र (व्यक्ति) | स्वामी प्रपन्नाचार्य: सन्त, विद्वान्, लेखक, प्रवचनकर्ता |
| समय र ठाउँ | वि.सं. १९८० देखि २०७२; पाँचथर, दार्जिलिङ, बनारस, रुद्रप्रयाग, हरिद्वार, काठमाडौँ र विदेश |
| घटनाक्रम | जन्म → बाल्यकाल → आश्रम → बिजुवा र काम खोजी → बनारस → अक्षर र पढाइ → विद्यावारिधि → नेपाल फर्की लेखन र प्रवचन → सम्मान → देहावसान |
| योगदान | वेद र वेदान्तको सरल व्याख्या, चार दर्जनजति किताब, किरात इतिहासको खोज, समानताको सन्देश |
| उद्देश्य र सन्देश | पढाइलाई उमेरले छेक्दैन; बाँकी समयको सदुपयोग गर्नुपर्छ |
| भाषा | आदरपूर्ण र सालसहित; धेरै तत्सम शब्द (वाङ्मय, प्रकाण्ड, युगसापेक्ष, शास्त्रार्थ) |
प्रपन्नाचार्यको व्यक्तित्व
| गुण | जीवनीमा प्रमाण |
|---|---|
| अठोट र लगन | कुनै आश्रमले नराख्दा पनि हार नखाई तिस वर्षमा अक्षर चिन्न थाले। |
| सिक्ने छिटो क्षमता | एक महिनामा स्वर र तीन महिनामा व्यञ्जन सिके। |
| विनम्रता | डा. स्वामी बनेपछि पनि ‘काले राई’ नाम बिर्सेनन्। |
| समानताको सोच | मानिस मानिसबिच भेदभाव हुनुहुँदैन र वेद सबैले पढ्न पाउनुपर्छ भने। |
| सरल शिक्षक | कठिन ग्रन्थलाई सबैले बुझ्ने गरी बताए। |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आर्जन | कमाउने वा सिक्ने काम |
| हन्डर | ठक्कर, जीवनमा खानुपरेको दुःख |
| लगनशीलता | काममा मन लगाइरहने गुण |
| अठोट | गर्छु भनेर गरिएको पक्का निधो |
| इष्टदेव | आफूले पुज्ने मुख्य देवता |
| जोसमनी | सन्त शशिधरले स्थापना गरेको भनिएको नेपाली धार्मिक मान्यता |
| उन्मुख | कुनै कुरातिर लागेको |
| मुन्धुम | किरातहरूको धर्मशास्त्र; लिम्बूहरू मुन्धुम र राईहरू मुन्दुम भन्छन् |
| वैराग्य | संसारका कुराप्रति मोह नरहने अवस्था |
| बिजुवा | किरात समुदायको पुरोहित |
| तीर्थाटन | तीर्थ घुम्दै गरिने यात्रा |
| कखरा | अक्षर चिन्ने सुरुको पढाइ |
| पूर्वमध्यमा | एसईई वा त्यस्तै तहको संस्कृत परीक्षा |
| आचार्य | संस्कृतको स्नातकोत्तर तहको उपाधि |
| विद्यावारिधि | पढाइको सबैभन्दा माथिल्लो उपाधि, पिएचडी |
| सत्तल | यात्रु वा साधु बस्ने धर्मशाला |
| युगसापेक्ष | आजको समयसँग मिल्ने |
| समतामूलक | सबै बराबर हुने |
| प्रकाण्ड | कुनै विषयको पूरा ज्ञान भएको |
| धरोहर | योगदानले आदर्श ठहरिएको व्यक्ति वा सम्पदा |
| वाङ्मय | भाषामा रचिएका ग्रन्थहरूको समूह |
| आत्मसात् | राम्ररी बुझेर आफ्नो बनाउने काम |
| सिद्धि | लामो साधनाबाट पाइने सफलता |
| शास्त्रार्थ | शास्त्रका विषयमा गरिने छलफल |
| मानार्थ | सम्मान गर्न दिइएको |
| उत्तरार्ध | पछिल्लो आधा भाग |
| देहावसान | मृत्यु (आदरका साथ भन्दा) |
| दृष्टान्त | उदाहरण |
‘रुद्रप्रयाग’ शब्द होइन, ठाउँको नाम हो: भारतको उत्तराखण्डको गढवालमा अलकनन्दा र मन्दाकिनी मिसिने ठाउँ।
विपरीतार्थी शब्द
एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ: ठुलो र सानो, जीवन र मरण। विपरीतार्थी शब्द तीन किसिमले बन्छन्:
| कसरी | उदाहरण |
|---|---|
| बेग्लै शब्द | शिखर र फेदी, उत्थान र पतन |
| अगाडि अ, अन् थपेर | आवश्यक र अनावश्यक, सफलता र असफलता |
| अगाडिको अंश फेरेर | सुलभ र दुर्लभ, अनुकूल र प्रतिकूल, सापेक्ष र निरपेक्ष, स्वतन्त्र र परतन्त्र |
कक्षा ८ को परीक्षामा शब्द पहिचानको प्रश्नमा विपरीतार्थी शब्द पनि सोधिन्छ, त्यसैले जोडामा सम्झनु सजिलो हुन्छ।
‘सुलभ’ को विपरीतार्थी शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका विपरीतार्थी शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
उत्थान, सुलभ, स्वतन्त्र, सापेक्ष, पूर्वीय
परतन्त्र, निरपेक्ष, पाश्चात्य, उत्पत्ति, पतन, दुर्लभ
उत्तर
साथीसँग छलफल गरी दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: चुनौती, न्वारन, शाकाहारी, प्रवचन, धारणा, व्यावहारिक, लोकहित, प्रेरणा, आजीवन, अमर
उत्तर
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीको पहिलो अनुच्छेदबाट दिइएका शब्दको विपरीत अर्थ खोजेर लेख्नुहोस्: मरण, अनावश्यक, बाहिरी, सरल, प्रतिकूल, फेदी, असफलता
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: भजनकीर्तन, दर्शन, किरातवंश, अध्यात्म, अनुशासन, आश्रम, इतिहास, वाङ्मय
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: दृष्टान्त, शास्त्रार्थ, श्रद्धा, आश्रम, तीर्थाटन, किरात, पूर्वीय, व्याख्यान, शरणार्थी
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीका आधारमा ठिक बेठिक छुट्याउनुहोस्:
- क.स्वामी प्रपन्नाचार्य मानव हितमा जोड दिन्थे।
- ख.स्वामी प्रपन्नाचार्य महान् सन्त, संस्कृत वाङ्मयका विशिष्ट अनुसन्धाता तथा व्याख्याताका रूपमा अमर बने।
- ग.स्वामी प्रपन्नाचार्यले पढाइ र शास्त्रार्थ गर्दा विभिन्न देशको भ्रमण गर्ने अवसर पाएनन्।
- घ.उनी संस्कृत वाङ्मयका ग्रन्थलाई सबैले बुझ्ने गरी बताउँथे।
उत्तर
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको न्वारनको नाम के थियो?
- ख.प्रपन्नाचार्यका पुर्खा कुन धर्मका अनुयायी थिए?
- ग.प्रपन्नाचार्यले कति वर्षको उमेरमा कखरा सिके?
- घ.प्रपन्नाचार्यलाई कसले मुन्धुमको महत्त्व बताए?
- ङ.प्रपन्नाचार्यको बाल्यकालको प्रसङ्ग कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
‘प्रपन्नाचार्यको परिवार …. भोक मात्र जागिरह्यो।’ जीवनीको अंश मनमनै पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको परिवारमा कस्तो भोजनको व्यवस्था हुन्थ्यो?
- ख.प्रपन्नाचार्य कहिलेदेखि आध्यात्मिक चिन्तनतर्फ उन्मुख भए?
- ग.प्रपन्नाचार्यको परिवारले कसरी जीवन गुजारा गर्नुपर्थ्यो?
- घ.प्रपन्नाचार्यले किन बाल्यकालमा पढ्न पाएनन्?
उत्तर
दिइएका घटना कुन कुन सालका हुन्, ‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीका आधारमा पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.संस्कृत विषय लिई पूर्वमध्यमा तह उत्तीर्ण
- ख.तीर्थाटनका लागि भारतको बनारस यात्रा
- ग.पशुपति मृगस्थलीस्थित आश्रममा देहावसान
- घ.विद्यावारिधि उपाधिको प्राप्ति
- ङ.स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म
- च.चन्द्रेश्वर सत्तलमा बस्ने व्यवस्था
- छ.‘सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा’ कृति प्रकाशन
- ज.किरातवंशका महागुरु फाल्गुनन्दको प्रत्यक्ष प्रभाव
उत्तर
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको बाल्यकाल कसरी बित्यो?
- ख.स्वामी प्रपन्नाचार्यका कृति कुन कुन हुन्?
- ग.स्वामी प्रपन्नाचार्य किन अध्यात्मतर्फ लागे?
- घ.स्वामी प्रपन्नाचार्यको जीवनीबाट के प्रेरणा पाइन्छ?
उत्तर
भाव विस्तार कसरी गर्ने?
दिइएको छोटो भनाइमा लुकेको अर्थ आफ्नै शब्दमा फैलाएर लेख्नु भाव विस्तार हो। परीक्षामा यसका ३ अङ्क हुन्छन्। तीन भागमा लेख्नुहोस्:
- क.अर्थ: भनाइले के भन्न खोजेको छ, एक दुई वाक्यमा।
- ख.उदाहरण: पाठबाट र आफ्नै जीवन वा समाजबाट।
- ग.निचोड: यसबाट के सिक्ने।
भाव विस्तार गर्नुहोस्: स्वामी प्रपन्नाचार्य अध्ययनलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन भन्ने विचारका दृष्टान्त हुन्।
नमुना भाव विस्तार
तपाईँ भविष्यमा आफ्नो जन्मभूमिको सेवा कसरी गर्न चाहनुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
स्वामी प्रपन्नाचार्यले वैदिक वाङ्मयका क्षेत्रमा पुर्याएका योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
बुँदा टिपोट र सारांश
परीक्षामा एक सय शब्दसम्मको गद्यांशबाट चार बुँदा टिपेर सारांश लेख्न लगाइन्छ (४ अङ्क)। यसरी गर्नुहोस्:
- क.अनुच्छेद दुई तीन पटक पढ्नुहोस् र मुख्य वाक्यमा रेखा तान्नुहोस्।
- ख.मुख्य कुरा क्रमैसँग बुँदामा टिप्नुहोस्। बुँदा अपूर्ण वाक्यमा लेखिन्छ: ‘… विविधताले सम्पन्न नेपाल’।
- ग.बुँदा जोडेर आफ्नै शब्दमा सारांश लेख्नुहोस्: मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ। उदाहरण र दोहोरिएका कुरा छोड्नुहोस्; शीर्षक पनि दिनुहोस्।
दिइएको अनुच्छेद पढेर चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्:
नेपाल प्राकृतिक दृष्टिकोणले सम्पन्न मुलुक हो। हावापानी, उचाइ र धरातलीय विविधताले यहाँ प्राकृतिक विविधता सिर्जना गरेको छ। यसलाई जैविक विविधता पनि भनिन्छ। हिजोआज संसारभरका मुलुक जैविक विविधताको मामिलामा सचेत देखिन थालेका छन्। जैविक विविधताका विभिन्न पक्षमध्ये हाम्रो देशमा रहेका महत्त्वपूर्ण र दुर्लभ जडीबुटी पनि पर्छन्। चाँप, जटामसी, सर्पगन्धा, लोठ सल्ला, पाँचऔँले, यार्चागुम्बा आदि बोटबिरुवा एवम् जडीबुटी हाम्रा बहुमूल्य सम्पत्ति हुन्। नेपालमा ६०० मिटरको उचाइदेखि १,५०० मिटरको उचाइसम्म पाइने चाँपको बोट ३० मिटरसम्म अग्लो हुन्छ। चाँपको फूलबाट बनाइने तेल आँखा र बात रोगका निम्ति उपयोगी हुन्छ भने फूल, फल शक्तिवर्धक औषधीका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ। ३,००० देखि ५,००० मिटरको उचाइमा पाइने सानो सुगन्धित बिरुवा जटामसी पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण जडीबुटी हो। यो जडीबुटी छारेरोग र मुटुरोग आदिका निम्ति औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
नमुना
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
नेपाली खेलकुदका क्षेत्रमा सङ्गिना वैद्य चर्चित नाम हो। उनी तेक्वान्दो मार्सल आर्ट खेलाडी हुन्। उनी मार्सल आर्ट सिक्नका लागि नुवाकोटबाट काठमाडौँ आइन्। मार्सल आर्ट सिक्न थालेको तीन महिनामा नै राष्ट्रिय खेलाडी बनेर उनले आफ्नो विलक्षण प्रतिभा सार्वजनिक गरिन्। उनले सन् २००४ मा भएको एथेन्स ओलम्पिकमा सहभागिता जनाइन्। उनले राष्ट्रलाई दक्षिण एसियाली खेलमा सहभागिता जनाएर दुई पटक स्वर्णपदक र एक पटक कांस्यपदक दिलाइन्। अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा स्वर्णपदक प्राप्त गर्ने उनी पहिलो नेपाली महिला हुन्। सङ्गिनाले आफ्नो खेल जीवनमा हालसम्म २० ओटा स्वर्णपदक प्राप्त गरेकी छन्। उनले खेलका माध्यमबाट नेपाल र नेपालीलाई चिनाएकी छन्।
तपाईँको विद्यालयका साथीले कुनै प्रतिस्पर्धामा सहभागी भएर प्राप्त गरेको सफलताको मूल्याङ्कन गरी त्यसको विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
लेख्य चिह्न
बोल्दा हामी रोकिन्छौँ, स्वर उठाउँछौँ र भाव देखाउँछौँ। लेख्दा यही काम लेख्य चिह्नले गर्छन्। उस्तै शब्द भए पनि चिह्नले अर्थ फेर्छ: ‘उनी बनारस गए।’ ले खबर दिन्छ, ‘उनी बनारस गए?’ ले सोध्छ र ‘उनी बनारस गए!’ ले अचम्म देखाउँछ। कक्षा ८ मा यी चिह्न चिन्नुपर्छ:
| चिह्न | नाम | कहाँ लाग्छ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| । | पूर्णविराम | सामान्य वाक्य टुङ्गिँदा | उनी बनारस पुगे। |
| ? | प्रश्नवाचक | प्रश्न बुझाउने वाक्य टुङ्गिँदा | वेदमा के छ? |
| ! | उद्गार | हर्ष, अचम्म, दुःख बुझाउने शब्दपछि | स्याबास! ओहो! |
| , | अल्पविराम | उस्तै पद छुट्याउँदा; भनाइअघि | नेपाली, हिन्दी र अङ्ग्रेजी |
| ; | अर्धविराम | एउटै विषयका दुई वाक्य जोड्दा | उनी थाकेनन्; पढिरहे। |
| “ ” | दोहोरो उद्धरण | कसैको भनाइ जस्ताको तस्तै राख्दा | उनले भने, “पढ्न छाड्नु हुँदैन।” |
| ‘ ’ | एकोहोरो उद्धरण | किताब, पाठको नाम वा विशेष शब्द छुट्याउँदा | ‘मुनामदन’ |
| ( ) | कोष्ठक | थप जानकारी वा अर्थ राख्दा | सगरमाथा (चोमोलुङ्मा) |
| - | योजक | जोडी शब्द जोड्दा | कापी-किताब |
| / | तिर्यक् | ‘वा’ को अर्थमा | आमा / बुबा |
तीन कुरामा धेरैले गल्ती गर्छन्:
- अन्तिम दुई पदबिच ‘र’ आए अल्पविराम लाग्दैन: तेक्वान्दो, बास्केटबल र पौडी।
- भनाइको अन्त्यको चिह्न उद्धरणभित्रै पर्छ: “आज किन ल्याएको?”
- प्रश्न सोधेको कुरा मात्र बताएको वाक्यमा प्रश्नवाचक लाग्दैन: ‘उनले के पढ्ने भनेर सोधिन्।’
तलकामध्ये कुन वाक्यमा चिह्न मिलेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ह्रस्व उकार
बोल्दा उ र ऊ उस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा फरक पर्छ। मुख्य नियम:
- नेपालीकै (तद्भव, देशज) र आगन्तुक शब्दमा सुरु, बिच र अन्त्य जहाँ पनि प्रायः ह्रस्व उ: कुलो, खुसी, लसुन, हजुरबुबा, मायालु, घरेलु।
- -लु, -आलु, -उवा, -उलो, -छु जस्ता अन्त्य ह्रस्व हुन्छन्: दयालु, अदुवा, बाटुलो, खान्छु।
- अनुकरणात्मक शब्दमा पनि ह्रस्व: मुसुक्क, टुलुटुलु, लुरुलुरु, जुरुक्क।
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप: गुरु, मुनि, जलवायु ह्रस्व; भूमि, मूल, सूर्य दीर्घ।
दीर्घ ऊकार अर्को पाठमा आउँछ। यहाँ सम्झनुहोस्: नेपालीकै शब्दमा शङ्का लागे ह्रस्व लेख्दा प्रायः मिल्छ, तर आफू, -हरू र पढ्नू, जाऊ जस्ता क्रियापदमा दीर्घ ऊ लाग्छ।
अभ्यास: भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
दिइएको कथांश पढ्नुहोस् र त्यहाँ प्रयोग भएका लेख्य चिह्न पहिचान गरी तिनको नामसमेत लेख्नुहोस्:
स्यालको जिउँदो बच्चो देखेर पोथी सिंह आश्चर्यचकित भयो। “आज किन स्यालको जिउँदो बच्चो ल्याएको?” पोथी सिंहले प्रश्न सोध्यो। उसका कुरा सुनेर भाले सिंहले भन्यो, “हेर प्रिया! आज यो स्यालको बच्चाबाहेक अरू कुनै प्राणी फेला परेन। शास्त्रमा पनि विद्वान्, विदुषी, ब्रह्मचारी र बालकलाई कहिल्यै मार्नुहुँदैन; कसैको हत्या गर्नुहुँदैन भनिएको छ।” भाले सिंहको भनाइले पोथी सिंहको चित्त बुझ्यो। “आहा! क्या राम्रो स्यालको बच्चो।” पोथी सिंह स्यालको बच्चासँग खेल्न थाल्यो।
उत्तर
दिइएका लेख्य चिह्न र शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
? ! - ( ) ‘ ’ , /
कोष्ठक, तिर्यक्, प्रश्नवाचक, अल्पविराम, उद्गार, उद्धरण, योजक
उत्तर
उपयुक्त लेख्य चिह्न प्रयोग गरी दिइएको अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
स्याबास तिमी त खेलकुद प्रतियोगितामा प्रथम भएछौ। तिम्रो सफलता साँच्चिकै देवकोटाले भने झैँ उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक जस्तै भएको छ। यसपछि पनि तिमीले तेक्वान्दो, बास्केटबल र पौडी खेलमा सफलता पाउनुपर्छ है अब फुर्सदमा देवकोटाको मुनामदन पनि पढ्नू ल।
उत्तर
पूर्णविराम, अल्पविराम, प्रश्नवाचक, अर्धविराम र उद्धरण चिह्नको प्रयोग गरी आफू घुमेको ठाउँको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना वर्णन
शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका शब्द अलग अलग तालिका बनाई लेख्नुहोस्: बिजुली, दुधिलो, मायालु, जुनेली, बकुल्लो, बिखालु, भिनाजु, अदुवा, जलवायु, कुवेला, खुकुरी, लसुन, सुरिलो, पुराण, हलुका, पुदिना, बाटुलो, सुमार्ग, उपकार, खान्छु, केराउ, मुनि, सुहाउँछ, घरेलु, गाउँ, दतिउन, भावुक, घाउ, कुलो
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
अदिति सूकुल बून्दै थिइन्। ऊनका हजूरबुबा लरूलुरु आउनूभयो। नातिनीको सिप टुलुटुलू हेर्नुभयो। ऊहाँ मुसूक्क हाँस्नूभयो। आफ्नी सिकारू नातिनीले घरेलू काममा जाँगर चलाएको देखेर खूसी हुनुभयो। त्यसपछि गाईभैँसीलाई कूँडो दिन जानुभयो।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ३ गीतकार र कवि क्षेत्रप्रताप अधिकारीको छोटो जीवनी हो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। साल, ठाउँ र कृतिका नाम टिप्दै जानुहोस्।
सुनाइ पाठ ३ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.क्षेत्रप्रताप अधिकारीको जन्म कहिले र कहाँ भएको थियो?
- ख.क्षेत्रप्रताप अधिकारीले साहित्यका कुन कुन विधामा कलम चलाए?
- ग.क्षेत्रप्रताप अधिकारीका महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति के के हुन्?
- घ.क्षेत्रप्रताप अधिकारीलाई कुन कुन पुरस्कारबाट सम्मान गरिएको थियो?
उत्तर
क्षेत्रप्रताप अधिकारीका साहित्यमा कस्ता विशेषता पाइन्छन्, सुनाइ पाठ ३ का आधारमा भन्नुहोस्।
नमुना उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट जीवनी लेख्ने तरिका
कक्षा ८ को परीक्षामा बुँदा दिएर कथा वा जीवनी लेख्न लगाइन्छ (३ अङ्क)। जीवनीका तीन भाग हुन्छन्:
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| आदि | जन्म, जन्मस्थान, मातापिता, बाल्यकाल, शिक्षादीक्षा |
| मध्य | स्वभाव, मुख्य काम वा योगदान, मान र सम्मान |
| अन्त्य | विचार, दीर्घकालीन महत्त्व; मृत्यु भएको भए त्यसको उल्लेख, अनि प्रेरणा |
बुँदा जस्ताका तस्तै नसार्नुहोस्; त्यसपछि, यसै क्रममा, साथै जस्ता शब्दले जोड्नुहोस्। देखेको वा प्रमाण भएको कुरा मात्र लेख्नुहोस्; बढाइचढाइ र कल्पना जीवनीमा हुँदैन। ‘उनी’ वा ‘उहाँ’ मध्ये एउटै आदर अन्त्यसम्म राख्नुहोस्।
दिइएका बुँदाका आधारमा छोटो जीवनी तयार पार्नुहोस्:
नाम: सन्दुक रुइत
जन्म: वि.सं. २०११ भदौ १९
जन्मस्थान: ताप्लेजुङ जिल्लाको ओलाङचुङगोला
मातापिता: केसाङ रुइत र सोनाम रुइत
शिक्षा: गाउँमा विद्यालय नभएकाले सात वर्षको उमेरमा अध्ययनका लागि भारतको दार्जिलिङ लगिएका; वि.सं. २०२५ मा प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण र त्रिचन्द्र कलेजमा आइएस्सीमा भर्ना; वि.सं. २०२९ मा भारतमा एमबिबिएस अध्ययनका लागि छात्रवृत्ति; वि.सं. २०४३ मा डा. फ्रेड हलोजको आमन्त्रणमा अस्ट्रेलिया गई आँखाको शल्यक्रियामा विशेष दक्षता हासिल
योगदान: मोतीविन्दुको सरल र कम खर्च लाग्ने उपचार पद्धति रुइतेक्टोमीका आविष्कारक; वि.सं. २०५१ मा काठमाडौँको तिलगङ्गामा आँखा अस्पतालको स्थापनामा योगदान; लामो खोज र अनुसन्धानबाट इन्ट्राओकुलर लेन्स बनाएका; यो लेन्स लगाएर आँखाका बिरामीले संसार देख्न पाएका; अहिले विश्वका धेरै मुलुकमा यो लेन्स प्रयोग हुने गरेको
सम्मान: अन्तरिक्षमा पत्ता लागेको एउटा क्षुद्रग्रहको नाम उनको नामबाट राखिएको; जीवनीमा आधारित ‘आउट अफ डार्कनेस’ वृत्तचित्र; वि.सं. २०६३ मा म्यागसेसे पुरस्कार; अस्ट्रेलिया सरकारबाट ‘अर्डर अफ अस्ट्रेलिया’; वि.सं. २०६९ मा नेपाल सरकारबाट ‘राष्ट्रदीप’ पदक; वि.सं. २०७९ मा ‘इसा अवार्ड’
नमुना जीवनी
आफ्ना परिवारका कुनै एक जना सदस्यको व्यक्तिगत विवरण तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना ढाँचा
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
प्रपन्नाचार्यले विद्यावारिधि गर्दा उनको उमेर कति थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवनीको मुख्य सन्देश कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
