बसको इन्जिन चल्छ, साथीहरू सुसेल्न थाल्छन्, र गोरखाकी उर्मिला परियारको मन पहिलो पटक घरभन्दा टाढा उड्छ। तीन दिनमा उनी खोलापारि मृग तानेर जङ्गल पसेको बाघ देख्छिन्, बुद्ध जन्मेको ठाउँमा उभिन्छिन् र ६३ कोठाको दरबार घुम्छिन्। बेलुकी यी सबै कुरा कहाँ जान्छन्? दैनिकीमा।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी हो। दैनिकीमा लेखकले एक दिनमा आफूले गरेका, देखेका र अनुभव गरेका कुरा ‘म’ बाट मितिसहित लेख्छ।
यस एकाइमा दैनिकी दिन दिन गरी बुझिन्छ, मौलिक र आगन्तुक शब्द छुट्याउन सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, पदवर्ग, काल र पक्ष र वाक्य परिवर्तन को दोहोर्याइ गरिन्छ, पञ्चम वर्ण को नियम सिकिन्छ र दैनिकी लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: आजको दिन कतै लेखौँ
पाठको सुरुको चित्रमा एउटी किशोरी राति टेबुलमा बत्ती बालेर कापीमा केही लेख्दै छिन्। उनी गृहकार्य गरिरहेकी होइनन्: आज के के भयो, त्यो लेखिरहेकी छिन्।
पूर्वपठनले भन्छ: मानिसका रुचि फरक फरक हुन्छन्, र सबै जना कलाकार, व्यापारी, शिक्षक वा डाक्टर बन्दैनन्। आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार लक्ष्य तोकिन्छ, तर जुन क्षेत्रमा काम गरे पनि असल मान्छे भएर चिनिनुपर्छ। आफूले गरेका काम सम्झन दैनिकी लेखिन्छ। पछि त्यही दैनिकी ऐना बन्छ: त्यसमा आफ्नो बितेको समय हेर्न सकिन्छ।
त्यसपछि हामी उर्मिला परियार लाई भेट्छौँ। उनी गोरखामा बस्छिन्, कक्षा ८ मा पढ्छिन्, र उनका आमाबुबा खेतीपाती गर्नुहुन्छ। वि.सं. २०८० वैशाख १५, १६ र १७ मा उनी विद्यालयको तीन दिने शैक्षिक भ्रमणमा गइन्।
दैनिकी पढ्नुअघि
दैनिकी भनेको के हो?
दिनभरि गरेका मुख्य काम, भएका घटना र तिनले दिएको सिकाइ क्रमैसँग लेखिएको रचनालाई दैनिकी भनिन्छ। यो लेखकले आफ्नै बारेमा गरेको बयान हो, त्यसैले यो ‘म’ बाट लेखिन्छ। दैनिकीले यी काम गर्छ:
- बितेको कामको मूल्याङ्कन गर्न सघाउँछ।
- बितेको समयका आधारमा अगाडिको बाटो देखाउने ऐना बन्छ।
- वर्षौँपछि आफ्नो जीवनी लेख्न परे कच्चा सामग्री दिन्छ।
दैनिकी लेख्दा सिरानमा शीर्षक राखिन्छ। त्यसपछि आफू बसेको ठाउँ, पूरा मिति र लेख्दाको समय लेखिन्छ, र मुख्य भाग एक वा धेरै अनुच्छेदमा आउँछ। मुख्य भागका तीन खण्ड हुन्छन्: उठान (दिन कसरी सुरु भयो), वर्णन (दिनका घटना, तिनमा आफ्नो सहभागिता र अनुभूति) र अन्त्य (दिन कसरी टुङ्गियो र मनमा के बस्यो)।
| भाग | के लेखिन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| ठाउँ | दैनिकी लेखेको ठाउँको छोटो ठेगाना | लगनखेल, ललितपुर |
| मिति | त्यस दिनको पूरा मिति | २०८१/०१/२६ गते |
| समय | लेख्न बसेको बेला | रातको ८ बजे |
| घटना | दिनका मुख्य काम, घटेकै क्रममा | बिहान के भयो, दिउँसो के भयो |
| भाव | ती कुराले मनमा के जगाए | कुतूहल, डर, खुसी, कृतज्ञता |
पाठको दैनिकीमा हरेक दिनको सिरानमा मिति मात्र छ, किनभने तीनै दिन एउटै कथाका भाग हुन्। ठाउँ र समय घटनाभित्रै आउँछन्।
तलकामध्ये दैनिकीको विशेषता कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दैनिकीमा ‘रहेछ’ किन धेरै आउँछ?
पाठ पढ्दा ‘सङ्गम मुग्लिन रहेछ’, ‘क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर रहेछ’ जस्ता वाक्य बारम्बार भेटिन्छन्। यो संयोग होइन। रहेछ ले ‘मलाई पहिले थाहा थिएन, अहिले थाहा पाएँ’ भन्ने बुझाउँछ। यो अज्ञात पक्ष हो। नयाँ ठाउँ पुगेकी विद्यार्थीका लागि सबै कुरा नयाँ छन्। त्यसैले यही एउटा शब्दले दैनिकीमा यात्राको उत्सुकता ल्याएको छ।
आफैँले गरेका काम भने गरेँ, पुग्यौँ, फर्कियौँ जस्ता सामान्य भूतमा छन्, किनभने ती काम लेखकले थाहा पाएर गरेकी हुन्।
दैनिकी, दिन दिन गरी
तलको नक्सामा दिन छानेर हेर्नुहोस्। तीन दिनको दैनिकी तीन छुट्टाछुट्टै यात्रा जस्तै छ।
पहिलो दिन: २०८० वैशाख १५, गोरखादेखि सौराहा
घर र विद्यालय
बिहान सधैँ झैँ उर्मिला सबेरै उठ्छिन्। नित्यकर्म (दिनदिनै गरिने काम) सकेर मनतातो पानी पिउँछिन् र योग गर्छिन्। आमाबुबा गोठमा गाईभैँसी दुहुँदै हुनुहुन्छ। पछि आमा खाजा बनाउनुहुन्छ, बुबा क्यानमा दुध भरेर डेरी जानुहुन्छ। यो सानो दृश्यले उर्मिलाको खेतीपातीको परिवार देखाउँछ।
हर्मी नवलपुरको महेन्द्रलीला मा.वि.को प्राङ्गणमा पुग्दा साथी र गुरुहरू आइसकेका छन्। घन्टी बजेपछि कक्षामा भ्रमणका नियम सुनाइन्छ। सबै लाइन लागेर बस चढ्छन्। बस चल्नेबित्तिकै साथीहरू सुसेल्छन्, ताली बजाउँछन्, चिच्याउँछन्। ब्यानर टाँगेका तीन बस यात्रामा निस्कन्छन्।
बाटो: आबुखैरेनीदेखि सौराहा
आबुखैरेनीबाट बस पृथ्वी राजमार्गको पूर्वतिर लाग्छ। मर्स्याङ्दीको किनारका फराकिला फाँट, हरियो जङ्गल र गाउँ देखिन्छन्। मर्स्याङ्दी र त्रिशूलीको सङ्गम मुग्लिनमा छ। त्यहाँबाट सोझै पूर्व लागे काठमाडौँ पुगिन्छ, तर यो बस दक्षिण मोडिन्छ र नदीकै किनारैकिनार गुड्छ। कोही माछा मार्दै छन्, कोही डुङ्गामा घुम्दै छन्। ‘आहा! कस्तो प्राकृतिक जीवन’ भन्ने उद्गारमा लेखकको मन पोखिएको छ।
सौराहा र निकुञ्ज
सौराहा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार हो। निकुञ्ज चितवन, नवलपरासी, पर्सा र मकवानपुर गरी चार जिल्लामा फैलिएको छ, यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर छ र यो विश्व सम्पदा सूचीमा छ।
विद्यार्थीहरू डुङ्गा तरेर राप्ती नदी पारि पुग्छन् र जिप चढ्छन्। पथप्रदर्शक भन्छन्: आफूखुसी गाडीबाट नओर्लनू, गाडीमा आपसमा कुरा पनि नगर्नू। यो सुनेर उर्मिलाको मुटु ढुकढुक गर्छ। ‘अलि अलि डर, अलि अलि कुतूहल’ बोकेर सफारी सुरु हुन्छ।
पोखरीमा गैँडा आहाल खेल्दै छन्; मयूर, सारस, टिकटिके, ढुकुर र मैना देखिन्छन्। अचानक जिप टक्क रोकिन्छ। ड्राइभर औँलाले खोलापारि देखाउँछन्: पाटेबाघ मृगको सिकार गर्दै छ। राजकुमार गुरु फोटो खिच्न भ्याउनुहुन्छ, र केही बेरमा बाघ मृगलाई घिसार्दै जङ्गल पस्छ। दिनको सबैभन्दा रोमाञ्चक क्षण यही हो।
दैनिकीले निकुञ्जका अरू कुरा पनि बताउँछ। यहाँ बाघ प्रशस्त छन्। चितुवा, भालु र बँदेल संरक्षित छन्। बिसहजारी, देवी र मुन्डा प्रसिद्ध ताल हुन्, जहाँ माछा र गोही पाइन्छन्। गिद्ध, घडियाल गोही र हात्तीका प्रजनन केन्द्र पनि छन्। दुर्लभ जीवको सङ्ख्या बढाउन गरिएको यो प्रयास लेखकलाई सराहनीय लाग्छ।
करिब चार घण्टाको सफारीपछि सबै सौराहा फर्कन्छन्। साँझ उनीहरू परम्परागत थारू नृत्य हेर्छन्, खाना खान्छन्, साथीसँग गफ गर्छन् र सुत्छन्।
जङ्गल सफारीमा विद्यार्थीलाई के नगर्न भनियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दोस्रो दिन: २०८० वैशाख १६, सौराहादेखि लुम्बिनी
बिहानको यात्रा
दायाँबायाँका कोठाको खैलाबैलाले उर्मिलाको निद्रा खुल्छ: सवा पाँच बजेको छ। साढे छ बजे चियानास्ता हुन्छ, र करिब सात बजे सौराहालाई ‘बाई बाई’ गरेर सबै लुम्बिनी हिँड्छन्। बस पूर्वपश्चिम राजमार्गमा पश्चिमतिर हुइँकिन्छ: तराईका समथर फाँट, झुरुप्प बस्ती, बजार र घना जङ्गल पछाडि छुट्छन्।
लुम्बिनीको शान्ति
दिउँसो करिब ११ बजे उनीहरू शान्तिको उद्गमस्थल पुग्छन्। लुम्बिनीमा स्वदेशी र विदेशी यात्रु धेरै छन्, तीमध्ये धेरै भिक्षु। विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियताका मान्छे एकै ठाउँमा शान्तसँग हिँडेको देखेर लेखकले यसलाई धार्मिक सहिष्णुताको विलक्षण नमुना भनेकी छिन्। परिसरमा अखण्ड दीप बलिरहेको छ, र ठाउँ ठाउँमा ‘पञ्चशील अनुसरण गरौँ’ जस्ता बुद्धवाणी नेपाली र अङ्ग्रेजीमा लेखिएका छन्।
मायादेवी मन्दिर परिसरमा आजभन्दा करिब २,६०० वर्षअघि मायादेवीले बुद्धलाई जन्म दिएकी थिइन्। उत्खननमा भेटिएका वस्तु र पुरानो मन्दिरका भग्नावशेष यहाँ जोगाएर राखिएका छन्, र बुद्धका पाइला भएको शिला सिसाको फ्रेमभित्र छ।
लुम्बिनीको अर्को ऐतिहासिक वस्तु अशोकस्तम्भ हो। भारतका सम्राट् अशोकले ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा लुम्बिनी आएर यो स्तम्भ खडा गरेका थिए। यसको शिलालेख बुद्धको जन्म र जन्मस्थान जनाउने सबैभन्दा पुरानो र प्रामाणिक आधार हो। यहाँ पुराना स्तूपका भग्नावशेष पनि छन्। चीन, कोरिया, जापान, थाइल्यान्ड, बर्मा आदि देशले आआफ्नै शैलीमा बनाएका गुम्बा पनि आकर्षक छन्, र हरेक गुम्बामा बुद्धका शान्त मूर्ति छन्।
‘बुद्धं शरणं गच्छामि’ को स्वरले परिवेश गुञ्जायमान छ। घाम पश्चिम क्षितिजमा पुगिसकेको छ, त्यसैले बाहिरिनैपर्छ। बुद्धप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै उनीहरू बास बस्ने ठाउँतिर लाग्छन्।
लुम्बिनीलाई बुद्धको जन्मस्थान भनेर प्रमाणित गर्ने सबैभन्दा पुरानो आधार के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तेस्रो दिन: २०८० वैशाख १७, लुम्बिनीदेखि तानसेन र घर
तानसेन र पाल्पा दरबार
साढे पाँच बजे उठेर साढे छ बजे नै सबै पाल्पा हिँड्छन्। करिब तीन घण्टामा तानसेन बजार आइपुग्छ। नेवारी शैलीका परम्परागत घरले टुँडिखेल क्षेत्र सुन्दर देखिन्छ। पाल्पा ढाकाको कपडा र ढलोटको करुवाका लागि प्रसिद्ध छ।
पाल्पा दरबार यहाँको मुख्य आकर्षण हो। प्रवेशद्वार भव्य छ, र क्षति भएको दरबार पुरानै शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको छ। दरबार आयताकार छ, भित्र सानो चउर छ, ६३ कोठा र दुई बुर्जा छन्। रातो र सेतो रङ, कुँदिएका झ्यालढोका र इँटा छापिएको भुइँले यसको काष्ठकला र वास्तुकला देखाउँछन्।
दरबारको सङ्ग्रहालयमा पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक वस्तु प्रशस्त छन्। त्यहाँ विद्यार्थीहरू यी कुरा देख्छन्:
- सेनवंशी राजाको वंशावली, र रुद्र सेन, मणि मुकुन्द सेन प्रथम जस्ता राजाका चित्र
- श्रीनगर, रानीमहल र माडी फाँटका तस्बिर
- काठका ठेकी, माटाका भाँडाकुँडा, बाँसको धनुष, ढिकी, हलो, जुवा र बाजागाजा
- मगर जातिका पहिरन र गरगहना
हरेक वस्तुको नाम नेपाली र अङ्ग्रेजीमा लेखिएको छ।
मन्दिर र फर्काइ
करिब एक घण्टा सङ्ग्रहालयमा बिताएपछि उनीहरू भगवती मन्दिर जान्छन्। नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका बेला उजिरसिंह थापाको फौजले जितगढमा अङ्ग्रेजलाई हराएपछि विजयको चिनोका रूपमा यो मन्दिर बनाइएको हो। कृष्ण जन्माष्टमीमा जाग्राम बसेर नवमीमा जात्रा निकालिन्छ। दरबार परिसरको अमरनारायण मन्दिर वि.सं. १८६३ मा जनरल अमरसिंह थापाले बनाएको कुरा शिलालेखबाट थाहा हुन्छ। त्यहाँ कमलको फूलमाथि चतुर्भुज नारायण र लक्ष्मीको मूर्ति छ। शीतलपाटी, हुलाक चोक, वसन्तपुर र टक्सार हुँदै सबै बसपार्क पुग्छन्।
करिब तीन बजे उनीहरू गोरखा फर्कन्छन्। घर पुग्दा राति अबेर भइसकेको छ। उर्मिला शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई धन्यवाद दिन्छिन्। अन्त्यमा यात्राको सम्झना मानसपटलमा र ऊर्जा मनमा भरेर सुत्ने तरखरमा लाग्छिन्।
दैनिकीको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
दैनिकीको विषयवस्तु विद्यालयको तीन दिने शैक्षिक भ्रमण हो। यसको मुख्य सन्देश हो: आफ्नो देशका प्रकृति, धर्म र इतिहास आफ्नै आँखाले हेर्दा जुन कुरा सिकिन्छ, त्यो कक्षाको पढाइभन्दा गहिरो हुन्छ। साथै यसले यी कुरा देखाउँछ:
- वन्यजन्तुको संरक्षण सबैको जिम्मेवारी हो।
- लुम्बिनी शान्ति र सहिष्णुताको सन्देश दिने ठाउँ हो।
- दरबार, मन्दिर र सङ्ग्रहालयले हाम्रो इतिहास जोगाएका छन्।
- दैनिकी लेखे अनुभव हराउँदैन।
दैनिकीका तत्त्व
| तत्त्व | यस दैनिकीमा |
|---|---|
| मिति | हरेक दिनको सिरानमा: २०८० वैशाख १५, १६ र १७ |
| लेखक | उर्मिला परियार, ‘म’ र ‘हामी’ बाट लेखिएको |
| घटनाक्रम | बिहान उठेदेखि राति सुतेसम्म समयको क्रममा |
| जानकारी | निकुञ्जको क्षेत्रफल, अशोकस्तम्भ, दरबारका कोठा |
| भाव | ‘मेरो मुटु ढुकढुक भयो’, ‘आहा! कस्तो प्राकृतिक जीवन’ |
| टुङ्गो | यात्रा सफल भएको भनेर धन्यवाद दिई सुत्ने तरखर |
भाषाका रङ
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| चाँजोपाँचो मिलाउनु | काम गर्न सबै तयारी मिलाउनु |
| मुटु ढुकढुक हुनु | डर वा उत्सुकताले मन आत्तिनु |
| आहाल खेल्नु | हिलो पानीमा डुबेर रमाउनु |
| रात छिप्पिनु | राति धेरै अबेर हुनु |
| हृदयदेखि नै धन्यवाद दिनु | मनैदेखि आभार मान्नु |
| बाई बाई गर्नु | बिदा लिनु |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रस्थान | एक ठाउँबाट अर्को ठाउँका लागि हिँड्ने काम |
| नित्यकर्म | दिनदिनै गरिने काम |
| प्राङ्गण | आँगन, चोक |
| पथप्रदर्शक | बाटो देखाउने मान्छे |
| कुतूहल | उत्सुकता |
| संरक्षित | सुरक्षित राखिएको |
| विस्तार | फैलाउने काम |
| सराहनीय | प्रशंसा गर्न लायक |
| सन्ध्याकालीन | साँझको समयको |
| उद्गम | मुहान, उत्पत्ति स्थान |
| सहिष्णुता | सहनशीलता |
| विलक्षण | अचम्मको, अनौठो |
| पञ्चशील | बौद्ध धर्मका मुख्य पाँच नियम |
| परिसर | कुनै ठाउँको वरपरको क्षेत्र |
| भग्नावशेष | प्राचीन अवशेष |
| शिलालेख | लामो समयसम्म टिकाउन ढुङ्गा आदिमा कुँदिएको छोटो लेख |
| स्तम्भ | खम्बा |
| क्षितिज | पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने ठाउँ |
| ढलोट | तामा र राङ मिसिएर बन्ने धातु |
| पुनर्निर्माण | बिग्रेको वा भत्केको वस्तु फेरि बनाउने काम |
| बुर्जा | घर, दरबार आदिको माथिल्लो तलामा चारैतिर खुला हुने गरी बनाइएको कोठा |
| वास्तुकला | भवन निर्माण गर्ने शिल्प |
| पुरातात्त्विक | प्राचीन कालमा बनेका वा प्रयोग गरिएका वस्तुसम्बन्धी |
| वंशावली | पुर्ख्यौली, कुनै वंशका मानिसको क्रमैसँगको सूची |
| जाग्राम | रातभर भजन गर्दै जागा रहने काम |
| मानसपटल | मनको पर्दा |
| स्मरण | सम्झना |
| ऊर्जा | उत्साह, शक्ति |
मौलिक र आगन्तुक शब्द
नेपाली भाषाका शब्द दुई ठुला समूहमा बाँडिन्छन्।
मौलिक शब्द नेपाली भाषाको आफ्नै परम्पराका शब्द हुन्। संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका ज्ञान, शरीर, परीक्षा (तत्सम), संस्कृतबाट आएर रूप बदलिएका घाम, किसान, हात (तद्भव) र नेपालीमै बनेका शब्द यसमा पर्छन्।
आगन्तुक शब्द अरू भाषाबाट नेपालीमा आएका शब्द हुन्। ‘आगन्तुक’ भनेको पाहुना हो: शब्द पाहुना भएर आयो, अनि घरकै सदस्य बन्यो।
| भाषा | शब्द |
|---|---|
| अङ्ग्रेजी | फोटो, रेडियो, टेलिभिजन, क्यामरा, स्कुल, कम्प्युटर |
| अरबी | अखबार, किताब, इनाम, गरिब, वकिल, दुनिया |
| फारसी | कागज, बजार, तरकारी, जमिन, पोसाक, बार्दली |
| चिनियाँ | चिया, चाउचाउ |
| नेवारी | कौसी, डकर्मी, टुँडिखेल |
| गुरुङ | रोदी |
| तामाङ | डम्फु, सेलो |
शब्द कहाँबाट आयो भन्ने कुरा शब्दकोशले बताउँछ। शब्दको छेउमा कोष्ठकमा [सं.] (संस्कृत), [अङ्.] (अङ्ग्रेजी), [अ.] (अरबी), [फा.] (फारसी), [नेवा.] (नेवारी) जस्ता सङ्केत हुन्छन्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: सावधानी, सन्ध्याकालीन, नित्यकर्म, परिसर, स्तम्भ, क्षितिज, ढलोट, स्मरण
उत्तर
दिइएका शब्द कुन कुन मौलिक र कुन कुन आगन्तुक हुन्, शब्दकोश हेरी पहिचान गर्नुहोस्: अक्षर, ज्ञान, फोटो, रेडियो, डकर्मी, शरीर, चाउचाउ, दुनिया, शृङ्खला, परीक्षा, वकिल, बक्खु, ब्रह्माण्ड, वरिष्ठ, सुकुल, समूह, छ्यामा, पोसाक, छिमेकी, इन्टरनेट, संस्कार, राडीपाखी, गरिब
उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको पहिलो दिनको दैनिकीबाट पाँच पाँचओटा मौलिक र आगन्तुक शब्द टिपी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढी आगन्तुक शब्द पहिचान गर्नुहोस् र ती कुन कुन भाषाबाट आएका शब्द हुन्, शिक्षकसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्:
गाईजात्राको दिन सडकमा लाखे नाच हेर्ने मानिसको घुइँचो, कौसी र बार्दलीबाट जात्रा हेर्ने मान्छे, क्यामराले फोटो खिच्ने मान्छे, रेडियो र टेलिभिजनका पत्रकारको प्रत्यक्ष प्रसारण, गाउँको रोदी, डम्फुको ताल र सेलोको वर्णन भएको पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद।
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: प्रस्थान, द्रुतगति, पर्यटक, प्रजनन, राष्ट्रियता, दरबार, वास्तुकला, विद्यालय, उद्गम, संरक्षण
उच्चारण गर्ने तरिका
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.दैनिकी कुन सन्दर्भबाट थालनी भएको छ?
- ख.बाघका फोटा कसले खिचे?
- ग.अशोकस्तम्भमा के लेखिएको छ?
- घ.टुँडिखेलमा कस्ता घर हेर्न पाइन्छन्?
- ङ.दैनिकी कसरी टुङ्गिएको छ?
उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको ‘करिब तीन घण्टाको … टाँसिएका थिए।’ अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.टुँडिखेलक्षेत्र किन सुन्दर देखिन्थ्यो?
- ख.पाल्पा दरबारको प्रवेशद्वार कस्तो थियो?
- ग.पाल्पा दरबारमा कतिओटा कोठा रहेछन्?
- घ.सङ्ग्रहालयमा के पढ्न पाइन्छ?
उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको अन्तिम दिनको दैनिकी पढी मुख्य मुख्य घटना टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.जङ्गल सफारीमा डर लाग्नाको कारण के थियो?
- ख.लुम्बिनीमा प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेषलाई किन जोगाएर राखिएको रहेछ?
- ग.बुद्धको पाइला कसरी सुरक्षित राखिएको रहेछ?
- घ.तानसेन दरबार सङ्ग्रहालयमा कस्ता कस्ता वस्तु हेर्न पाइन्छन्?
उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको दोस्रो दिनको तेस्रो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
व्याख्या गर्नुहोस्: विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियता बोकेर आएका मानिसले बुद्धत्व खोजिरहे झैँ लाग्थ्यो।
नमुना उत्तर
‘शैक्षिक भ्रमण’ पाठको पहिलो दिनको दैनिकीको सार लेखेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना सार
लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मानिनुको कारण पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
तपाईँ घुमफिर गर्नुभएको कुनै एक स्थानको विषयवस्तु समेटेर एक दिनको दैनिकी लेख्नुहोस्।
नमुना दैनिकी
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्: एक जना योग प्रशिक्षकले कक्षामा स्वस्थ जीवनका लागि समयमै उठ्न र सुत्न सल्लाह दिनुभयो, र पाल्तेनको अनुरोधमा आफ्नो बिहान साढे चार बजेदेखि राति १० बजेसम्मको दिनचर्या सुनाउनुभयो। तपाईँ पनि नियमित रूपमा गर्ने कामको शृङ्खला समेटी बिहान उठेदेखि रातिसम्मका मुख्य मुख्य विषयवस्तु उल्लेख गर्दै आफ्नो दैनिकी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: पदवर्ग, काल र वाक्य परिवर्तन
यो पाठमा नयाँ व्याकरण छैन। यसले अहिलेसम्म सिकेको व्याकरण एकै ठाउँमा दोहोर्याउँछ, र परीक्षामा यस्तै मिश्रित प्रश्न आउँछन्।
पदवर्गको दोहोर्याइ
वाक्यमा शब्दले गर्ने कामले नै त्यसको पदवर्ग तोक्छ। नौ पदवर्गको पूरा चर्चा नौ पदवर्ग, एकै ठाउँमा मा छ।
| पदवर्ग | सोध्ने उपाय | दैनिकीबाट उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम | को? के? | बस, लुम्बिनी, कुतूहल |
| सर्वनाम | नामको सट्टामा आयो? | म, हामी, उनी |
| विशेषण | कस्तो? कति? कुन? | ठुलो नदी, तीन बस |
| क्रियापद | के गर्यो? के भयो? | पुग्यौँ, थियो |
| क्रियायोगी | कसरी? कहिले? कहाँ? | बिस्तारै जिप अगि बढ्यो |
| नामयोगी | नामपछि जोडिएर सम्बन्ध देखायो? | जङ्गलभित्र, बुद्धप्रति |
| संयोजक | शब्द वा वाक्य जोड्यो? | र, अनि, तर |
| विस्मयादिबोधक | मनको भाव पोख्यो? | आहा!, ओहो! |
| निपात | भावमा रङ थप्यो? | चाहिँ, है, त |
दिइएका रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस्:
- क.मानसपटलमा यात्राको स्मरण र मनमा ऊर्जा भरेर म चाहिँ सुत्ने तरखरमा लागेँ।
- ख.उनी ‘धनभन्दा विद्या ठुलो’ शीर्षकको वादविवाद प्रतियोगितामा सहभागी भए अनि प्रथम स्थान हासिल गरे।
- ग.ओहो! पाँच बज्न लागिसक्यो। अब तिमीहरू सबै जना सरासर घरतिर जाओ है।
- घ.पौरखी किसानले मिहिनेत गरेर तरकारी फलाउँछन्। उनीहरूले मनग्गै आम्दानी गर्छन्।
उत्तर
काल र पक्षको दोहोर्याइ
कोष्ठकमा धातु र सङ्केत दिएर क्रियापद भर्न लगाइन्छ। यस्ता प्रश्न तीन चरणमा गर्नुहोस्: पहिले कर्ता हेर्नुहोस् (को, कति जना, आदर, लिङ्ग), त्यसपछि काल, अनि पक्ष।
| सङ्केत | बनोट | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्य वर्तमान | धातु + छ, छन्… | गर्छन् |
| अज्ञात भूत | धातु + एछ | बनाएछ |
| अभ्यस्त भूत | धातु + थ्यो | बस्थ्यो, बस्नुहुन्थ्यो |
| अपूर्ण भविष्यत् | धातु + दै + हुने छ… | पुग्दै हुने छिन् |
| पूर्ण वर्तमान | धातु + एको + छ… | सुनाएको छ, सुनाउनुभएको छ |
कोष्ठकमा दिइएका धातु र सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्नुहोस्:
- क.सबै विद्यार्थी मिहिनेतसाथ गृहकार्य ………। (गर्: सामान्य वर्तमान)
- ख.पासाङले राम्रो चित्र ………। (बनाउ: अज्ञात भूत)
- ग.तपाईँ कहाँ ………? (बस्: अभ्यस्त भूत)
- घ.समिरा भोलि वक्तृत्वकलामा भाग लिन बारा ………। (पुग्: अपूर्ण भविष्यत्)
- ङ.हजुरआमाले मलाई कथा ………। (सुनाउ: पूर्ण वर्तमान)
उत्तर
वाक्य परिवर्तनको दोहोर्याइ
सङ्केतले एउटा कुरा बदल्न भन्छ, तर त्यसले क्रियापद, कर्ताको रूप वा अरू शब्द पनि बदल्न सक्छ।
| सङ्केत | के बदलिन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| आदर | कर्ता र क्रियापद | तँ गइस् → तपाईँ जानुभयो |
| लिङ्ग | नाम, विशेषण र क्रियापद | सानो केटो आयो → सानी केटी आई |
| वचन | कर्ता र क्रियापद | हामी जान्छौँ → म जान्छु |
| पुरुष | कर्ता र क्रियापद | म जान्छु → ऊ जान्छ |
| करण / अकरण | क्रियापद | ऊ पढ्छ → ऊ पढ्दैन |
दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.तँ गीत असाध्यै राम्रोसँग गाउँछस्। (उच्च आदर)
- ख.सानो बाबुले फूल रोप्यो। (स्त्रीलिङ्ग)
- ग.हामी वनभोज जाँदै छौँ। (एकवचन)
- घ.म क्रिकेट खेल्छु। (तृतीय पुरुष)
- ङ.उपमा सधैँ टेलिभिजनमा समाचार हेर्छे। (अकरण)
- च.उनीहरू फुटबलमा विजयी भए। (प्रथम पुरुष)
उत्तर
वर्णविन्यास: पञ्चम वर्ण
व्यञ्जन वर्णका पहिला पच्चिस वर्ण पाँच पाँचको वर्गमा बाँडिएका छन्। हरेक वर्गको पाँचौँ वर्ण नाकबाट बोलिने वर्ण हो: ङ, ञ, ण, न, म। यिनलाई पञ्चम वर्ण भनिन्छ।
मुखको जुन ठाउँबाट क बोलिन्छ, ङ पनि त्यहीँबाट बोलिन्छ। त्यसैले क अगाडि नाके आवाज चाहिँदा स्वतः ङ् आउँछ। शङ्ख बिस्तारै बोलेर जिब्रो कहाँ छ, हेर्नुहोस्। नियम यही हो: नाके आवाज पछिको वर्णको वर्गबाट लिइन्छ।
| वर्ग | वर्ण | उदाहरण | तरिका |
|---|---|---|---|
| क | क, ख, ग, घ, ङ | कङ्गाल, चङ्ख, जङ्घा, शङ्ख | क, ख, ग, घ अगाडि ङ् |
| च | च, छ, ज, झ, ञ | चञ्चल, निकुञ्ज, लाञ्छना, अञ्चल | च, छ, ज, झ अगाडि ञ् |
| ट | ट, ठ, ड, ढ, ण | घण्टा, कुण्ठित, कण्ठ, चण्डी | ट, ठ, ड, ढ अगाडि ण् |
| त | त, थ, द, ध, न | सन्तति, सन्ध्या, सन्देह, अनुसन्धान | त, थ, द, ध अगाडि न् |
| प | प, फ, ब, भ, म | चम्पा, सम्बन्ध, डम्बर, सम्भव | प, फ, ब, भ अगाडि म् |
यो नियम तत्सम शब्दका लागि हो। य, र, ल, व, श, ष, स, ह कुनै वर्गमा पर्दैनन्, त्यसैले तिनका अगाडि तत्सम शब्दमा शिरबिन्दु आउँछ: संरक्षण, संस्कार, संसार।
कुन वाक्यका सबै शब्द शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
पञ्चम वर्णको नियम पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्: क वर्गका वर्ण अगाडि ङ्, च वर्गका अगाडि ञ्, ट वर्गका अगाडि ण्, त वर्गका अगाडि न् र प वर्गका अगाडि म् आउँछ।
छलफलका बुँदा
दिइएको अनुच्छेद शुद्ध पारी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
शंकर चन्चल स्वभावका छन्। उनी प्रतिभा संपन्न विद्यार्थी हुन्। उनी मंचमा गएर विद्यालयमा हुने कार्यक्रम सन्चालन गर्छन्। उनी भित्तेपत्रिकाका स्तंभकार हुन्। उनका लेख रचना वान्छनीय हुन्छन्।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १४ कृषिको महत्त्व हो। मान्छेलाई जन्मिनासाथ खाना चाहिन्छ भन्ने कुराबाट यो सुरु हुन्छ र नेपाललाई किन कृषिप्रधान देश भनिन्छ, त्यो बताउँछ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १४ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.मानिसलाई चाहिने खाद्यान्नको उत्पादन गर्ने क्षेत्र कुन हो?
- ख.कृषिका लागि कुन कुन कुराको खाँचो पर्छ?
- ग.नेपालमा कृषिजन्य वस्तुको उत्पादन तथा व्यवस्थापनलाई किन आसलाग्दो किसिमबाट हेर्ने गरिन्छ?
- घ.नेपालका लागि कुन कुरा गौरवका विषय हुन्?
उत्तर
नेपालमा कुन कुन खाद्यान्नको उत्पादन कृषिक्षेत्रबाट हुन्छ, सुनाइ पाठ १४ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
दैनिकी लेख्ने तरिका
दैनिकी लेख्नु भनेको दिनभरिको सूची बनाउनु होइन। धेरै कुरामध्ये मनमा बसेका कुरा छान्नु हो।
| लेख्ने कुरा | ध्यान दिनुपर्ने |
|---|---|
| ठाउँ, मिति, समय | माथि छुट्टाछुट्टै हरफमा लेख्ने |
| शैली | ‘म’ बाट, बितेका कुरा भूत कालमा |
| क्रम | घटेकै क्रममा; बिहान, दिउँसो, साँझ |
| छनोट | सबै कुरा होइन, तीन चार मुख्य कुरा |
| भाव | के देखेँ मात्र होइन, के लाग्यो |
| टुङ्गो | आजको दिनले के सिकायो, भोलि के गर्ने |
‘बिहान उठेँ, खाना खाएँ’ जस्ता सबैको दैनिकीमा आउने कुराले पढ्न रमाइलो हुँदैन। ‘जिप टक्क रोकियो’ जस्तो एउटै क्षणले पूरै दिन जीवित बनाउँछ।
दिइएका शीर्षकमा दैनिकी लेख्नुहोस्:
- क.नव वर्ष
- ख.सांस्कृतिक कार्यक्रमको रौनक
क. नमुना दैनिकी
ख. नमुना दैनिकी
तपाईँले मनाउने कुनै पर्वका बारेमा परिवारमा सोधखोज गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
के के सोध्ने?
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
