तपाईँको घरमा आज के के छ? चिया इलामको होला, खाने तेल बाहिरबाट आएको होला, मोबाइल त प्रायः विदेशमै बनेको हुन्छ। अब सोच्नुहोस्: हामीले किनेका यी सामानका बदलामा नेपालले विदेशलाई के बेच्छ? आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को हिसाब हेर्दा नेपालले सय रुपैयाँको सामान बाहिरबाट किन्दा बाहिर पन्ध्र रुपैयाँको सामान मात्र बेचेको देखिन्छ। यो समस्या कहिलेदेखि सुरु भयो, र पहिले ल्हासासम्म कोठी खोल्ने नेपाल यहाँ कसरी आइपुग्यो?
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्ध हो। यसले साटासाटको जमानादेखि आजसम्म नेपालको व्यापार कसरी बदलियो भन्ने बताउँछ, व्यापार घाटाका कारण खोज्छ र त्यो घटाउने उपाय सुझाउँछ।
यस एकाइमा प्रबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र पारिभाषिक तथा प्राविधिक शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, सुझाव दिने तरिका, नामयोगी र क्रियायोगी र श, ष र स को प्रयोग सिकिन्छ र निबन्ध लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: आम्दानी कहाँबाट आउँछ?
पाठको सुरुमा तीन चित्र छन्: कारखानाभित्र मेसिनको काम हेरिरहेका दुई जना; हिमाल देखाउँदै गरेका दुई पदयात्री; ट्र्याक्टरले जोतिएको खेतनेर सौर्य प्यानलको पम्पले तरकारीमा पानी लगाइरहेका किसान। यी तीनै चित्रले आम्दानीका तीन बाटा देखाउँछन्: उद्योग, पर्यटन र आधुनिक खेती।
प्रबन्ध पढ्नुअघि
प्रबन्ध भनेको के हो?
पाँचौँ एकाइमा ‘मानव अधिकार’ निबन्ध पढियो। प्रबन्ध पनि गद्यमा लेखिन्छ, तर यसमा लेखकको निजी अनुभवभन्दा विषयको तर्कपूर्ण व्याख्या मुख्य हुन्छ। शब्दकोशले यसलाई विषय वा सिद्धान्तलाई युक्तिसाथ प्रस्तुत गरिएको विचारप्रधान गद्य लेख भनेको छ।
| पक्ष | ‘मानव अधिकार’ (आत्मपरक निबन्ध) | ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ (प्रबन्ध) |
|---|---|---|
| बोल्ने | ‘म’ बोल्छ | ‘म’ छैन; लेखक देखिँदैन |
| आधार | आफ्नो अनुभव र भावना | तथ्य, इतिहास र तर्क |
| भाषा | गफ गरे जस्तो | औपचारिक, पारिभाषिक शब्द धेरै |
| टुङ्गो | आफ्नो अठोट | देशका लागि सुझाव र निष्कर्ष |
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ लाई प्रबन्ध भन्नुको मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पाठका मूल शब्द: आयात, निर्यात र व्यापार घाटा
पाठ पढ्नुअघि चार शब्द पक्का गरौँ। देशबाहिरबाट सामान किनेर भित्र्याउनु आयात हो। देशको सामान बाहिर बेच्नु निर्यात हो। आयात र निर्यात मिलेर वैदेशिक व्यापार बन्छ। आयात निर्यातभन्दा धेरै भयो भने बढी भएको रकम व्यापार घाटा हो।
घरको हिसाबसँग दाँजौँ: एक महिनामा घरमा दश हजार आयो र पन्ध्र हजार खर्च भयो भने पाँच हजारको घाटा भयो। देशको हिसाब पनि यस्तै हो, तर यहाँ देशले बाहिर बेचेको र बाहिरबाट किनेको सामानको मात्र कुरा हुन्छ।
नेपालले ५० करोडको सामान बेच्यो र २०० करोडको सामान किन्यो भने व्यापार घाटा कति भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रबन्ध, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
पाठ्यपुस्तकमा प्रबन्ध एघार अनुच्छेदमा छ। तल हरेक अनुच्छेद हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. व्यापार भनेको के हो?
कुनै सामान किनेर वा उत्पादन गरेर बेच्ने कामलाई व्यापार भनिन्छ। व्यापारको सामान्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो, तर यसलाई नाफामूलक र सेवामूलक दुवै व्यवसाय मानिन्छ। सामान कहाँ बनेर कहाँ बिक्छ भन्ने आधारमा व्यापार तीन किसिमको हुन्छ:
| किसिम | के हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्थानीय | जहाँ उत्पादन भयो, त्यहीँ बिक्छ | गाउँको तरकारी गाउँकै हाटमा |
| राष्ट्रिय | देशको एक ठाउँमा बनेर अर्को ठाउँमा बिक्छ | जुम्लाको स्याउ काठमाडौँमा |
| अन्तर्राष्ट्रिय | अर्को देशमा किनबेच हुन्छ | इलामको चिया भारतमा |
मकवानपुरको मह काठमाडौँका पसलमा बिक्यो भने त्यो कुन व्यापार हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
२. साटासाटदेखि मुद्रासम्म
मुद्रा चल्नुअघि मान्छेले अन्न, वस्तुभाउ र सामान साटेर काम चलाउँथे। यस्तो चलनलाई वस्तु विनिमय भनिन्छ। यसले तत्कालको खाँचो टार्थ्यो, तर चार ठुला समस्या थिए:
| समस्या | उदाहरण |
|---|---|
| स्तर नाप्न गाह्रो | कुन बाख्रो राम्रो, कुन नराम्रो, कसले नाप्ने? |
| टुक्र्याउन गाह्रो | आधा बाख्राको नुन चाहियो भने बाख्रो काट्ने? |
| भण्डारण गाह्रो | अन्न कुहिन्छ, वस्तुभाउलाई खुवाउनुपर्छ |
| मात्रा तोक्न गाह्रो | एक पाथी मकै बराबर कति नुन? |
मुद्रा आएपछि यी समस्या हराए, र स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय तीनै व्यापारको आधार मुद्रा बन्यो।
३. लिच्छवि र सेन कालको व्यापार
विदेशी यात्रीका पुस्तक र ऐतिहासिक सामग्रीले नेपाल प्राचीन कालदेखि नै व्यापारमा समृद्ध थियो भन्छन्।
- लिच्छवि काल: अर्थतन्त्रका मुख्य आधार कृषि, पशुपालन, मूर्ति, धातु र तेल उद्योग थिए। बाह्य व्यापार खास गरी तिब्बत र भारतसँग हुन्थ्यो, र व्यापार सजिलो बनाउन सुन, चाँदी र तामाका मुद्रा चलाइएका थिए।
- सेन वंश: कृषि र घरेलु उद्योग राम्ररी बढे। काम गर्नेलाई चर्मकार (छाला), लौहकार (फलाम), सुवर्णकार (सुन) र ताम्रकार (तामा) जस्ता पेसागत वर्गमा बाँडिएको थियो। पाल्पा राज्य भारत र तिब्बतबिचको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र थियो। यहाँबाट जुहारत (रत्न), कपास, उन, धागो, जडीबुटी, घोडा, हात्ती, खाद्यान्न र फलाम निर्यात हुन्थे। पाल्पाले सामाकोट थुम्कामा टकसार राखेर मुद्रा बनाउँथ्यो।
४. मल्ल काल: स्वर्णकाल
मल्ल कालको नेपाललाई अर्थतन्त्रको स्वर्णकाल मानिन्छ, किनकि उद्योग र व्यापारको समृद्धिले बलियो अर्थतन्त्रको जग बसेको थियो।
- सिप: काष्ठकला, वास्तुकला, मूर्तिकला र धातुकला निकै बढेका थिए। घर घरमा तानमा कपडा बुनिन्थ्यो; तामा, पित्तल र फलामका भाँडा बन्थे; तेल पेल्ने उद्योग फस्टाएका थिए; सुनचाँदीका गहना विदेशी बजारसम्म पुग्थे।
- तिब्बत: ल्हासामा नेपाली वाणिज्य दूतावास थियो।
- भारत: व्यापार निर्बाध चल्थ्यो। सुनौली, पटना र बनारसमा नेपाली व्यापारिक कोठी थिए।
- भारततर्फ निर्यात: खाद्यान्न, औषधीजन्य जडीबुटी, धातुका सामान, धूप, रङ, हाड र छाला।
- भारतबाट आयात: मसला, नुन र रेसमी कपडा।
- राजा: महेन्द्र मल्लले ‘महेन्द्रमल्ली’ मुद्रा चलाए, प्रताप मल्लले तिब्बतसँग व्यापार गरे र सिद्धिनरसिंह मल्लले गोरखासँग व्यापारिक सम्बन्ध बढाए।
मल्ल कालमा नेपालले भारतबाट आयात गर्ने वस्तु कुन थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. शाह र राणा काल
पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकाका राज्य एकीकरण गरेपछि पनि तिब्बत र भारतबिचको व्यापार चलिरह्यो। बहादुर शाहको पालामा तिब्बतसँग युद्ध भयो र सम्बन्ध बिग्रियो। देशको ध्यान एकीकरणमा गएकाले अन्न, भाँडा, हस्तकला, मूर्ति र कपडाको उत्पादन घट्यो, र निर्यात पनि घट्यो।
जङ्गबहादुर राणाको पालामा तिब्बतसँग फेरि युद्ध भयो। राणाकालमा उद्योग निर्वाहमुखी भए, अर्थात् काम चलाउने मात्र। इँटा, काठ र धातु उद्योग अरूभन्दा केही फस्टाए। तिब्बतसँगको व्यापार रसुवा, मनाङ र मुस्ताङ जस्ता सीमाका भूभागबाट मात्र सीमित रूपमा चल्न थाल्यो। भारतमा कृषिजन्य वस्तु, औषधीजन्य जडीबुटी, पशुजन्य उत्पादन र काठ निर्यात हुन्थे।
६. वि.सं. २००७ पछि
वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्र आएपछि नेपालले धेरै देशसँग दौत्य सम्बन्ध बनायो र विदेशी पर्यटक बढे। पर्यटकसँगै नेपाली हस्तकला, तयारी पोसाक र गलैँचा तेस्रो मुलुकमा पुगे। नेपालको व्यापारको कुरा गर्दा छिमेकी भारत र चीनबाहेकका देशलाई प्रायः तेस्रो मुलुक भनिन्छ।
यार्चागुम्बा, चिया, कफी, अलैँची र जुट विश्व बजारमा पुगेका छन्। गोलभेँडा, खुर्सानी, तितेकरेला, काउली, बन्दा र आलु खाडी मुलुकमा बिक्दै छन्। अहिलेका मुख्य निर्यात कृषिजन्य वस्तु, तयारी पोसाक, औषधीजन्य जडीबुटी र पशुजन्य कच्चा पदार्थ हुन्।
७. व्यापार घाटा किन?
नेपालले हरेक आर्थिक वर्ष व्यापार घाटा बेहोर्नुपरेको छ, र प्रबन्धले यसलाई देशको गम्भीर विषय मानेको छ। प्रबन्धअनुसार यसका कारण यी हुन्:
- नेपाली जनशक्ति विदेश पलायन हुनु;
- उत्पादन घरेलु स्तरमै सीमित हुनु;
- कृषि निर्वाहमुखी हुनु;
- औद्योगिकीकरणमा निष्क्रियता हुनु;
- कच्चा पदार्थ पनि आयात गर्नुपर्नु;
- विदेशी मुद्राका तुलनामा नेपाली मुद्राको अवमूल्यन हुनु, जसलाई प्रबन्धले प्रमुख कारण भनेको छ।
८. घाटा घटाउने उपाय
निराकरण भनेको समाधान गर्ने काम हो। प्रबन्धले यो अनुच्छेदमा लामो सूची दिएको छ। त्यसलाई पाँच कुरामा बुझ्न सकिन्छ:
| उपाय | के गर्ने |
|---|---|
| स्वदेशमै रोजगारी | जनशक्तिलाई देशभित्रै काम दिने |
| आत्मनिर्भरता | कपडा, जुत्ताचप्पल, कागज, खाने तेल यहीँ बनाउने; माछा, कुखुरा, अन्डा, दुध, मासु, उनमा आत्मनिर्भर हुने |
| कृषिको आधुनिकीकरण | निर्वाहमुखी खेतीलाई व्यवसाय बनाउने; भूगोलअनुसार अन्न, फलफूल, माछा र पशुपालनमा लगानी गर्ने |
| माग भएको उत्पादन | विदेशमा माग भएका चिया, अलैँची, कफी र महको उत्पादन बढाउने; गलैँचा र मूर्तिलाई घरेलु तहबाट औद्योगिक उत्पादनमा लैजाने |
| तयारी वस्तुको निर्यात | जडीबुटी, छाला र उन कच्चै नबेची औषधी, ज्याकेट, पेटी, पोसाक र गलैँचा बनाएर बेच्ने |
यो अन्तिम बुँदा बुझ्नै पर्ने छ। कच्चा उन बेच्दा उनको मोल मात्र आउँछ। त्यही उनबाट धागो कातेर, रङ लगाएर गलैँचा बुन्दा हरेक चरणको श्रम र सिपको मोल पनि देशमै बस्छ, र रोजगारी पनि यहीँ बन्छ।
प्रबन्धअनुसार कुन काम बढी लाभदायक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
९. मुद्रा जोगाउने उपाय
नेपाली मुद्रालाई विदेशी मुद्रासँग टक्कर दिने बनाउन अर्थतन्त्र बलियो हुनुपर्छ। महँगा मोटरगाडी, मोबाइल र टेलिभिजन जस्ता विलासी वस्तुको आयात निरुत्साहित गर्नुपर्छ, र बरु तिनलाई स्वदेशमै बनाउन प्रोत्साहन दिनुपर्छ। विदेश पढ्न जाने विद्यार्थीसँगै बाहिरिने रकम पनि रोक्नुपर्छ। प्रबन्धको विचारमा नेपाली मुद्रा विदेशिन नदिए मात्र पनि अर्थतन्त्र बलियो बन्छ।
१०. सन्तुलन, पर्यटन र विश्व व्यापार सङ्गठन
यो अनुच्छेदको पहिलो वाक्य नै प्रबन्धको केन्द्र हो: राष्ट्रको दिगो अर्थतन्त्रका लागि सन्तुलित वैदेशिक व्यापार अनिवार्य सर्त हो। त्यसपछि प्रबन्धले तीन बाटा देखाउँछ:
- बाह्य पर्यटन: धर्म, संस्कृति र भूगोलको विविधता संसारलाई चिनाएर पर्यटक ल्याउने, किनकि पर्यटकसँगै विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ। व्यापार र पर्यटन समानान्तर रूपमा, अर्थात् सँगसँगै, बढाउनुपर्छ।
- विश्व व्यापार सङ्गठन: देशहरूबिचको व्यापार व्यवस्थित गर्न बनेको यो सङ्गठनको नेपाल सदस्य भएकाले भूपरिवेष्टित देशले पारवाहनको समस्या भोग्नु नपर्ने कुरा प्रबन्धले भनेको छ।
- बहुराष्ट्रिय कम्पनी: तिनका माध्यमबाट पुँजी ल्याएर उद्योग र रोजगारी बढाउन सकिन्छ।
११. निष्कर्ष
लिच्छवि र मल्ल कालमा नेपालले वैदेशिक व्यापारबाटै बलियो अर्थतन्त्रको आधारशिला राखेको थियो। त्यो पुरानो विरासत फेरि ब्युँताउने अवसर अझै छ। त्यसका लागि मानवीय र प्राकृतिक संसाधन उपयोग गर्नुपर्छ, लगानीको वातावरण बनाउनुपर्छ र आधुनिक प्रविधिले गुणस्तरीय सामान बनाउनुपर्छ। यसो गरे मात्र नेपाल विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ। प्रबन्ध जहाँबाट उठेको थियो, त्यहीँ टुङ्गिन्छ: समृद्धिका लागि बलियो अर्थतन्त्र र बलियो अर्थतन्त्रका लागि सन्तुलित व्यापार।
प्रबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
प्रबन्धको विषयवस्तु नेपालको वैदेशिक व्यापारको इतिहास, अहिलेको व्यापार घाटा र त्यसको समाधान हो। यसको मुख्य सन्देश हो: नेपालले पहिले व्यापारबाट समृद्धि पाएको थियो; उत्पादन बढाएर, आयात घटाएर र तयारी वस्तु निर्यात गरेर नेपाल फेरि त्यहाँ पुग्न सक्छ।
प्रबन्धको संरचना
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| परिचय | १–२ | व्यापारको अर्थ र किसिम; वस्तु विनिमयदेखि मुद्रासम्म |
| इतिहास | ३–६ | लिच्छविदेखि आजसम्मको व्यापार |
| समस्या | ७ | व्यापार घाटा र त्यसका कारण |
| समाधान | ८–१० | उत्पादन, मुद्रा, पर्यटन, विश्व व्यापार सङ्गठन |
| निष्कर्ष | ११ | पुरानो विरासत फेरि ब्युँताउने आह्वान |
भाषाशैली
- पारिभाषिक शब्द: अर्थतन्त्र, अवमूल्यन, औद्योगिकीकरण, व्यापार घाटा जस्ता शब्दले भाषालाई औपचारिक बनाएका छन्।
- कर्ता नखुलेका वाक्य: ‘भनिन्छ’, ‘मानिन्छ’, ‘पाइन्छ’ जस्ता क्रियाले लेखकलाई पछाडि राखेका छन्।
- सुझावको भाषा: ‘गर्नुपर्छ’, ‘सक्नुपर्छ’, ‘अपरिहार्य छ’ को दोहोरोले उपायमा जोड दिन्छ।
- सूची: सामानका लामा सूचीले तथ्यलाई ठोस बनाउँछन्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विनिमय | एउटा वस्तु दिएर अर्को वस्तु लिने काम |
| मापन | नाप्ने काम, माप |
| प्रणाली | कुनै काम गर्ने विधि, पद्धति |
| अर्थतन्त्र | सरकारको रुपियाँपैसासम्बन्धी काम गर्ने प्रणाली |
| चर्मकार | छालाको काम गर्ने मान्छे |
| लौहकार | फलामको काम गर्ने मान्छे |
| सुवर्णकार | सुनको काम गर्ने मान्छे |
| ताम्रकार | तामाको काम गर्ने मान्छे |
| टकसार | धातुबाट सिक्का बनाउने सरकारी कार्यालय |
| वास्तुकला | भवन बनाउने शिल्प वा कालिगढी |
| वाणिज्य | व्यापार |
| दूतावास | कुनै देशमा अर्को देशका अधिकारी रहने ठाउँ |
| कोठी | ठुलो व्यापारको कारोबार हुने घर |
| एकीकरण | एउटै बनाउने काम |
| निर्वाहमुखी | काम चलाउ स्थितिको |
| दौत्य | दूतले गर्ने काम वा कर्तव्य |
| आवागमन | आउने जाने काम |
| कच्चा पदार्थ | उपभोग गर्नुभन्दा अगिल्लो अवस्थाको वस्तु |
| औद्योगिकीकरण | देशलाई उद्योगप्रधान बनाउने काम |
| अवमूल्यन | कुनै वस्तुको मूल्य घट्ने वा महत्त्व कम हुने क्रिया |
| निराकरण | समाधान गर्ने उपाय |
| रूपान्तरण | एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा परिवर्तन |
| व्यवसायीकरण | व्यवसायलाई उच्च प्राथमिकता राख्ने काम |
| निरुत्साहित | उत्साहित नबनाउने किसिमको |
| समानान्तर | रूप, स्थिति, गुण आदिका दृष्टिले समान भएको |
| भूपरिवेष्टित | समुद्रलाई नछोएको, चारैतिर जमिनले घेरिएको देश |
| विरासत | पुर्खाबाट आएको प्रतिष्ठा, इज्जत |
पारिभाषिक र प्राविधिक शब्द
कुनै ज्ञानको क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा चल्ने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। अर्थशास्त्रमा आयात, मुद्रा, व्यापार घाटा; विज्ञानमा जीवाणु, विकिरण; कानुनमा मौलिक हक। काम, यन्त्र र सिपसँग जोडिएका शब्द प्राविधिक शब्द हुन्: टकसार, धातुकला। यस्ता शब्दको अर्थ तोकिएको हुन्छ, त्यसैले तिनको सट्टा अर्को शब्द राख्दा अर्थ बिग्रन्छ।
तलकामध्ये अर्थशास्त्रको पारिभाषिक शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: भूक्षय, पूर्वाधार, विकिरण, निःशस्त्रीकरण, जीवाणु, खण्डन, सम्पदा, बहुमुखी, प्राङ्गारिक
अर्थ: हातहतियार नष्ट गर्ने काम; अति सूक्ष्म कीटाणु; विभिन्न विषयक्षेत्रको ज्ञान हासिल गरेको; मुख्य आधार; सम्पत्ति; बाढी, पहिरो आदिका कारण जमिन भासिने काम; अर्काको विचार वा सिद्धान्त काट्ने काम; शक्तिशाली किरण; वातावरण; पातपतिङ्गर आदि कुहिएको रूप
उत्तर
कोष्ठकबाट खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द भर्नुहोस्:
- क.विश्वमा ......... को सङ्कट बढ्दै छ। (अभिलेख, इन्धन, परिपत्र)
- ख.हामीले ........... जोगाउन वृक्षरोपण गर्नुपर्छ। (अस्तित्व, मानवता, पर्यावरण)
- ग.नेपालको संविधानले .......... तोकेको छ। (मौलिक हक, सहवरण, अनुसन्धान)
- घ................ निर्वाचन गराउँदै छ। (प्रक्षेपण, विधेयक, निर्वाचन आयोग)
- ङ.प्राकृतिक .............. को समुचित प्रयोग गर्नुपर्छ। (संसाधन, प्रविधि, अर्थतन्त्र)
उत्तर
दिइएका पदावली बुझाउने शब्द ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.वस्तु वा सामान साटासाट गर्ने काम
- ख.सरकारको आर्थिक प्रणाली
- ग.आधुनिक बनाउने काम वा प्रक्रिया
- घ.उत्पन्न गरेर वा उब्जाएर तयार पारिएको वस्तु
- ङ.चारैतिरबाट जमिनले घेरिएको देश
उत्तर
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धबाट सातओटा पारिभाषिक / प्राविधिक शब्द खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: प्रणाली, अर्थतन्त्र, तिब्बत, चर्मकार, औषधीजन्य, निरन्तरता, यार्चागुम्बा, वाणिज्य, समानान्तर, मुद्रा, आत्मनिर्भर
उच्चारण गर्ने तरिका
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.व्यापारको सामान्य उद्देश्य के हो?
- ख.लिच्छविकालमा व्यापारलाई कसरी सहज बनाइएको थियो?
- ग.कसले तिब्बतसँग व्यापार सञ्चालन गरेका थिए?
- घ.नेपालले किन व्यापार घाटा सहनुपरेको छ?
- ङ.पाठको पहिलो अनुच्छेदमा कुन विषयवस्तु समेटिएको छ?
उत्तर
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.व्यापार भन्नाले के बुझिन्छ?
- ख.सेन वंशका पालामा कस्ता व्यावसायिक वर्ग विभाजन गरिएका थिए?
- ग.नेपालबाट प्रमुख रूपमा विदेश निर्यात हुने वस्तु कुन कुन हुन्?
- घ.नेपालले कसरी विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ?
उत्तर
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धको चौथो अनुच्छेदबाट चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस् र तिनका उत्तर पनि लेख्नुहोस्।
नमुना प्रश्न र उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: दिगो अर्थतन्त्रका लागि सन्तुलित वैदेशिक व्यापार अनिवार्य सर्त हो।
नमुना व्याख्या
‘नेपालले वैदेशिक व्यापार .... लाभदायक हुन्छ।’ अनुच्छेद पढी सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
विदेशमा उच्च माग हुने घरेलु उत्पादनलाई औद्योगिक उत्पादनमा कसरी रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘उद्योगको महत्त्व’ शीर्षकमा आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्:
पाल्पाको पहिचान ढाका कपडा र ढलोटको करुवासँग गाँसिएको छ। भोजपुरको खुकुरी र भाँडाकुँडा हरेक नेपालीका घर घरमा पुगेका छन्। चितवनमा उत्पादन भएको मह झापाको बजारमा बिक्री भइरहेको छ। नुवाकोटमा फलेको तरकारी काठमाडौँको भान्सामा पाकिरहेको छ। पाटनमा बनेका थाङ्का डोल्पामा बेचबिखन भइरहेको छ। जुम्लामा फल्ने मार्सी धानले काठमाडौँ पोखरालगायत सहरमा बजार पाएको छ। मानिसले जुम्ला, सोलुखुम्बु र मुस्ताङको स्याउ, गोरखाको सुन्तला, रामेछापको जुनार खोजी खोजी खान थालेका छन्। हिजोआज मुलुकका प्रायः सबै ठाउँमा यातायातको सुविधा छ। यातायातका कारण पूर्वी नेपालमा उत्पादन हुने चिया पश्चिम नेपालमा पाइन्छ। यातायात तथा सञ्चारले फरक फरक ठाउँलाई मात्र होइन, जनताका भावना र सम्बन्धलाई पनि जोडेको छ।
नमुना
भाषिक प्रकार्य: सुझाव दिने
अरूलाई के गर्दा राम्रो हुन्छ भनेर आदरपूर्वक भन्नु सुझाव हो। आदेशमा ‘गर’ भनिन्छ; सुझावमा कारण पनि दिइन्छ र सुन्नेलाई सोच्ने ठाउँ छोडिन्छ।
| भन्ने तरिका | उदाहरण |
|---|---|
| -नुपर्छ है | यहाँका वस्तु नछोई हेर्नुपर्छ है। |
| -नु राम्रो हुन्छ | लाइनमा हिँड्नु राम्रो हुन्छ। |
| -औँ | हामी बिस्तारै बोलौँ। |
| -ए हुन्छ | झोला ढोकामै राखे हुन्छ। |
| कारण जोडेर | छोयो भने बिग्रन सक्छ, त्यसैले नछोऔँ। |
गुरुआमाका साथमा आठ कक्षाका विद्यार्थी विद्यालयनजिकैको प्राकृतिक कृषिशाला हेर्न जान्छन्। गुरुआमा दुर्लभ वनस्पति, ओथारो बसेको चरो र मौरीको घार केही पनि नछोई हेर्न सुझाव दिनुहुन्छ र किन नछुने भन्ने कारण पनि बताउनुहुन्छ। त्यस्तै तपाईँ कक्षा प्रतिनिधिको नेतृत्वमा कुनै धार्मिक स्थल वा सङ्ग्रहालय हेर्न जाँदै हुनुहुन्छ भने साथीलाई कुन कुन कुरामा कसरी सुझाव दिनुहुन्छ, अभिनयसहित कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना अभिनय
भाषिक संरचना: नामयोगी र क्रियायोगी
यहाँ नामयोगी र क्रियायोगी छुट्याउने उपाय पक्का गरौँ, अनि सबै पदवर्गलाई सँगै हेरौँ।
नामयोगी
नाम वा सर्वनामको पछाडि जोडिएर त्यसको अर्को शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउने पदलाई नामयोगी भनिन्छ। नामयोगी अगाडिको शब्दसँग जोडेर लेखिन्छ: घरपछाडि, रुखमुनि, साथीसँग, नियमअनुसार।
| के देखाउँछ | नामयोगी | उदाहरण |
|---|---|---|
| ठाउँ | मुनि, माथि, भित्र, बाहिर, अगाडि, पछाडि, तिर, पट्टि | रुखमुनि, बगैँचातिर |
| साथ | सँग, सित, सहित | दाइसित, परिवारसहित |
| सीमा | भरि, बाहेक, समेत | घरभरि, तिमीबाहेक |
| अरू सम्बन्ध | अनुसार, प्रति, मार्फत, अन्तर्गत | नियमअनुसार, उनीहरूप्रति |
क्रियायोगी
क्रियाको समय, स्थान, रीति, परिमाण वा कारण बताउने पदलाई क्रियायोगी भनिन्छ। क्रियायोगी चिन्न क्रियापदलाई प्रश्न सोध्नुहोस्:
| प्रश्न | क्रियायोगी | उदाहरण |
|---|---|---|
| कहिले? | हिजो, आज, पोहोर, परार, बिहान | हिजो घर फर्किए। |
| कहाँ? | यहाँ, बाहिर, भित्र, आमनेसामने | आमनेसामने बसे। |
| कसरी? | चाँडै, सरासर, मुसुक्क, अकस्मात्, टुप्लुक्क | मुसुक्क हाँसिन्। |
| कति? | निकै, अलिकति, असाध्यै, साह्रै | अलिकति खायो। |
| किन? | बिरामी भएकाले, पढ्न | बिरामी भएकाले आएन। |
क्रियाबाट बनेका पखालेर, मानेर, देखेर जस्ता रूपले पनि मुख्य क्रियाको रीति वा कारण बताउँछन्, र तिनलाई पनि क्रियायोगी भनिन्छ।
‘फलफूल पसलभित्र सफा पानीले फटाफट पखालियो।’ मा नामयोगी र क्रियायोगी कुन कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नौ पदवर्ग, एकै ठाउँमा
वाक्यमा शब्दले गर्ने कामअनुसार पद नौ वर्गमा बाँडिन्छन्। काम बदलिए वर्ग पनि बदलिन्छ, त्यसैले वर्ग सोध्दा शब्द मात्र होइन, पूरै वाक्य पढ्नुहोस्।
| पदवर्ग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम | व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, भाव बुझाउने | रुख, नेपाल, इज्जत |
| सर्वनाम | नामको सट्टा आउने | म, हामी, उनी |
| विशेषण | नामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण बताउने | सुन्दर, साना, पहिलो |
| क्रियापद | काम हुनु वा गर्नु बुझाउने | राख्यौ, छौँ |
| क्रियायोगी | क्रियाको समय, ठाउँ, रीति बताउने | असाध्यै, चाँडै |
| नामयोगी | नामपछि जोडिएर सम्बन्ध देखाउने | सँग, प्रति |
| संयोजक | शब्द र वाक्य जोड्ने | र, तर, अनि |
| विस्मयादिबोधक | मनको भाव अचानक पोख्ने | स्याबास, आहा |
| निपात | वाक्यमा भाव थप्ने | रे, है, नि |
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेदका यी पद छुट्याएर नामयोगी र क्रियायोगी लेख्नुहोस्: हिजो, चाँडै, अकस्मात्, (आमाबुबा)सँग, सरासर, (घर)भरि, (घर)पछाडि, आमनेसामने, साह्रै, (बगैँचा)तिर, (घर)मुनि, (बारीको) आसपासमा, (भने)अनुसार, पोहोर।
फुर्बा हिजो चाँडै घर फर्किए। फुर्बाका साथीहरू पनि अकस्मात् घरमा आए। उनका आमाबुबासँग दिदी पनि खेतमा जानुभएको थियो। उहाँहरू पनि खेतबाट सरासर आउनुभयो। घरभरि पाहुना देखेर आमा मुसुक्क हाँस्नुभयो। बुबाले घरपछाडि रहेको करेसाबारीबाट सुन्तला ल्याउनुभयो। सबै जना आमनेसामने बसेर सुन्तला खाए। सुन्तला साह्रै रसिला रहेछन्। त्यसपछि फुर्बाले साथीहरूलाई बगैँचातिर डुलाए। घरमुनि बारी रहेछ। बारीको आसपासमा खेत रहेछ। फुर्बाले भनेअनुसार उनीहरू पोहोर मात्र यहाँ बसाइँ सरी आएका रहेछन्।
उत्तर
दिइएका रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस्:
- क.तिम्रो घरअगाडि आँपको रुख छ तर त्यसमा फल लाग्दैन रे।
- ख.स्याबास! सबै जनाले असाध्यै राम्रो काम गर्यौ अनि इज्जत राख्यौ।
- ग.आजका साना बालबालिका भोलिका कर्णधार हुन्। हामी उनीहरूप्रति जिम्मेवार बन्नुपर्छ है।
- घ.नेपाल विभिन्न धर्म, संस्कृति र परम्परा भएको सुन्दर राष्ट्र हो। हामी यहाँको विविधतासँग परिचित छौँ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट पाँच पाँचओटा नामयोगी र क्रियायोगी पद टिपोट गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्:
साधना दाइसित बजार गइन्। उनी फटाफट हिँड्न सकिनन्। परार बिरामी परेदेखि उनी ज्यादै कमजोर भएकी छन्। उनले बिहान खाना निकै खाएकी थिइन्। खोई किन हो कुन्नि? आज उनलाई चाँडै भोक लाग्यो। उनले दाइसँग आफू भोकाएको कुरा गरिन्। दाइले उनलाई घरबाहिरका खानेकुरा नखान सल्लाह दिए। उनले साधनालाई फलफूल पसलबाहिर बस्न लगाए। आफू पसलभित्र गए। सफा पानीले फलफूल पखालेर काट्न लगाए। त्यसपछि दाजुबहिनी फटाफट रुखमुनि गए। फलफूल असाध्यै रसिलो रहेछ। उनीहरूले अति मिठो मानेर फलफूल खाए।
नमुना उत्तर
दिइएका नामयोगी र क्रियायोगी प्रयोग गरी लामो समयपश्चात् साथीसँग भेट भएको प्रसङ्ग समेटी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्: बिहान, नजिक, सहित, बित्तिकै, टुप्लुक्क, अलिकति, पट्टि, पछाडि, मुसुक्क, अकस्मात्
नमुना अनुच्छेद
वर्णविन्यास: श, ष र स
शान्ति, कृषक, सात तीनैको सुरुको वा बिचको आवाज बोल्दा प्रायः उस्तै सुनिन्छ, तर लेखाइ फरक छ। यी नियमले ठिक अक्षर छान्न सघाउँछन्:
| के लेख्ने | कहाँ | उदाहरण |
|---|---|---|
| श | तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहँदा; च र छ अघि | शरीर, शिथिल, गणेश; आश्चर्य, निश्चय |
| ष | तत्सम शब्दमा ट र ठ सँग; र र ऋ पछि प्रायः | कष्ट, सृष्टि, गोष्ठी; कर्षण, कृषक |
| स | नेपालीकै र आगन्तुक शब्दमा; त र थ अघि | सात, सहर, साबुन; पुस्तक, अवस्था |
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘श’, ‘स’, ‘ष’ प्रयोग भएका शब्दलाई अलग अलग तालिकामा लेख्नुहोस्:
आषाढको महिना थियो। कृषक खेतमा थिए। पुष्पा, सङ्गम, सृष्टि र शान्ति पनि रोपाइँ हेर्न गएका थिए। गणेश पनि खेतमा गएका रहेछन्। एक्कासि उनी बिरामी परे। उनको शरीर शिथिल भयो। उनको पेटमा समस्या रहेछ। उनलाई बोकेर अस्पताल लगियो। उनको शल्यक्रिया सफल भयो। सात दिनपछि उनी घर फर्किए।
उत्तर
शुद्ध शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.शिशिर, सिशिर, शिसिर, षिषिर
- ख.पोसण, पोष्ण, पोशण, पोषण
- ग.शाक्षर, षाक्षर, स्साक्षर, साक्षर
- घ.आश्चर्य, आस्चर्य, आस्स्चर्य, आष्चर्य
- ङ.संकृति, संश्कृति, संस्कृति, संष्कृति
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ९ राष्ट्र बैङ्क हो। यसमा देशको केन्द्रीय बैङ्कको काम बताइएको छ। ध्यान दिएर सुन्नुहोस्: केन्द्रीय बैङ्क भनेको बैङ्क र वित्तीय संस्थाको काम नियमन गर्न बनेको सरकारी बैङ्क हो, र मौद्रिक नीति देशको मुद्रासम्बन्धी वार्षिक योजना हो।
सुनाइ पाठ ९ सुन्नुहोस् र दिइएका खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द राखी भन्नुहोस्:
- क.मौद्रिक प्रणालीलाई सबल बनाउन .............. को भूमिका हुन्छ।
- ख................... को केन्द्रीय बैङ्कलाई नेपाल राष्ट्र बैङ्क भनिन्छ।
- ग.नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना वि.सं. ................ मा भएको हो।
- घ.नेपाल राष्ट्र बैङ्कले हरेक आर्थिक वर्षमा .............. को तर्जुमा गर्छ।
उत्तर
सुनाइ पाठ ९ का आधारमा दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कुन बैङ्कले विदेशी विनिमय दर निर्धारण गर्छ?
- ख.नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई किन बैङ्कको पनि बैङ्क भनिन्छ?
- ग.नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना कहिले भएको हो?
- घ.नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई किन सरकारको बैङ्क भनिन्छ?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
निबन्ध लेख्ने तरिका
निबन्धका तीन भाग हुन्छन्, र प्रबन्धमा पनि यही ढाँचा छ:
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| सुरु | विषय के हो र किन महत्त्वपूर्ण छ |
| बिच | दुई तीन अनुच्छेदमा मुख्य कुरा; प्रत्येक अनुच्छेदमा एउटा विचार र एउटा उदाहरण |
| अन्त्य | छोटो निष्कर्ष वा सुझाव |
दिइएका शीर्षकमा निबन्ध लेख्नुहोस्: क. बचत गर्ने बानी ख. आम्दानीका स्रोत
नमुना निबन्ध: बचत गर्ने बानी
नमुना निबन्ध: आम्दानीका स्रोत
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
