टोलको धारामा पानी आउन छाड्यो, विद्यालय जाने बाटो हिलाम्मे भयो, खोलाको किनारमा घर बन्दै छन्। यस्ता कुरा एक्लै गनगन गरेर केही बदलिँदैन। तर एउटा छोटो चिठी पत्रिकामा छापियो भने त्यो कुरा हजारौँ पाठक र जिम्मेवार निकायको आँखामा एकैचोटि पुग्छ।
यस पाठमा सिन्धुपाल्चोकका मनोज नगरकोटीले गोरखापत्रका सम्पादकलाई लेखेको चिठी छ। धेरै मान्छेसँग जोडिएको सार्वजनिक विषयमा पत्रिकामार्फत आफ्नो कुरा राख्न लेखिएको चिठीलाई सम्पादकलाई चिठी भनिन्छ। चौथो पाठको व्यावसायिक चिठीले एउटा संस्थासँग काम गराउँथ्यो; यो चिठीले समाजलाई नै सचेत गराउँछ।
यस एकाइमा चिठीको ढाँचा र भाषा बुझिन्छ, वर्षासँग जोडिएका चार शब्द र अनुकरणात्मक शब्द सिकिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, क्रियापदका पाँच भाव र पदवियोग को प्रयोग सिकिन्छ, अनि बधाई, निमन्त्रणा र सम्मान पत्र लेख्ने नमुना दिइन्छ।
पूर्वपठन: पत्रिकाको पाना
समाचारपत्र सञ्चारको माध्यम हो। यसमा देशविदेशका महत्त्वपूर्ण घटना छापिन्छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, मनोरञ्जन, यातायात र विकासका पूर्वाधारसँग जोडिएका विषय पनि पढ्न पाइन्छ। धेरै जनाको चासोका यस्ता कुरा थाहा पाएर मान्छे सुसूचित हुन्छन्, त्यसैले समाचारपत्रलाई विकास र परिवर्तनको संवाहक (बोकेर लैजाने) मानिन्छ।
पत्रिकामा सम्पादकीय पनि छापिन्छ। यो समसामयिक विषयमा सम्पादकका तर्फबाट लेखिएको विशेष लेख हो। पाठक पनि पछि परेका छैनन्: उनीहरूले समसामयिक विषयमा सम्पादकलाई चिठी लेख्न सक्छन्।
| कुरा | सम्पादकीय | सम्पादकलाई चिठी |
|---|---|---|
| कसले लेख्छ | पत्रिकाका तर्फबाट सम्पादकले | पाठकले |
| के हो | समसामयिक विषयमा पत्रिकाको धारणा | कुनै पाठकको समस्या, विचार वा सुझाव |
| कसको नाम रहन्छ | पत्रिकाको नाम | लेख्नेको नाम र ठेगाना |
चिठी पढ्नुअघि
चिठी धेरै किसिमका हुन्छन्। अघिल्ला पाठमा पढिएका चिठीसँग दाँज्दा सम्पादकलाई चिठीको विशेषता प्रस्ट हुन्छ:
| कुरा | घरायसी चिठी | व्यावसायिक चिठी | सम्पादकलाई चिठी |
|---|---|---|---|
| कसले कसलाई | आफन्त वा साथीलाई | संस्थाले अर्को संस्थालाई | पाठकले पत्रिकाका सम्पादकलाई |
| कसले पढ्छ | पाउने व्यक्तिले मात्र | पाउने संस्थाले | छापिएपछि सबै पाठकले |
| उद्देश्य | हालखबर, माया, सल्लाह | सामान माग्न, भुक्तानी गर्न | सार्वजनिक समस्यामा ध्यान खिच्न |
| सम्बोधन | प्यारो भाइ, पूज्य बुबा | श्री व्यवस्थापकज्यू | श्री सम्पादकज्यू, महोदय |
| विषय पङ्क्ति | हुँदैन | हुन्छ | हुन्छ |
| भाषा | आत्मीय | औपचारिक, छोटो | औपचारिक, तर्कपूर्ण, शिष्ट |
चिठी सम्पादकको नाममा लेखिए पनि त्यसको साँचो पाठक जनता र जिम्मेवार निकाय हुन्। सम्पादकले त चिठीलाई पाठकसम्म पुग्ने ढोका मात्र खोलिदिन्छन्।
तलकामध्ये सम्पादकलाई चिठीको विषय बन्न सबैभन्दा सुहाउने कुरा कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चिठी, भाग भाग गरी
चिठीका तीन भाग छन्: प्रारम्भ, मध्य र अन्त्य। पाठको चिठी यही क्रममा हेरौँ।
प्रारम्भ भाग
मिति: दायाँतिर माथि २०८०/०१/२ लेखिएको छ।
सम्बोधन र पत्रिका: बायाँतिर ‘श्री सम्पादकज्यू’ लेखेर आदर देखाइएको छ। त्यसपछि पत्रिकाको नाम र ठेगाना छ: गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ, काठमाडौँ।
विषय: बिचमा एक पङ्क्तिमा चिठीको सार छ: प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता अपनाउने सम्बन्धमा। सम्पादकले यही पङ्क्ति पढेर चिठी केबारे हो भन्ने थाहा पाउँछन्।
महोदय: विषयपछि बायाँतिर ‘महोदय,’ लेखिन्छ। यो ठुलालाई गरिने औपचारिक सम्बोधन हो, र मूल कुरा यहीँबाट सुरु हुन्छ।
मध्य भाग: पहिलो अनुच्छेद, समस्या
लेखक सुरुमै ठुलो कुरा भन्छन्: प्रकृतिमा उतारचढाव आइरहन्छ। कहिले चाहिनेभन्दा धेरै पानी परेर बाढीपहिरो जान्छ र बस्ती जलमग्न हुन्छन्। कहिले असार साउनमै पानी नपरेर रोपाइँ नै गर्न सकिँदैन। कहिले भुइँचालोले धनजनको ठुलो क्षति गर्छ। आँधीबेहरी र वर्षाका गडबडीले पनि मानव जीवनलाई सङ्कटमा पार्छन्। यो अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य सबैभन्दा घोच्ने छ: विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन।
पानीका चार शब्द यहीँ भेटिन्छन्। चारैमा ‘वृष्टि’ (वर्षा) छ; अगाडिको भागले अर्थ छुट्याउँछ: अति भनेको धेरै, अल्प भनेको थोरै, अन् (अन् + आवृष्टि) भनेको नहुनु र खण्ड भनेको टुक्रा।
| शब्द | अर्थ | के हुन्छ |
|---|---|---|
| अतिवृष्टि | चाहिनेभन्दा धेरै पानी पर्नु | बाढी, पहिरो, बस्ती जलमग्न |
| अल्पवृष्टि | असाध्यै थोरै पानी पर्नु | रोपाइँ गर्न र बाली सप्रन पानी नपुग्ने |
| अनावृष्टि | पानी नै नपर्नु | खडेरी, खेत चिरा पर्ने |
| खण्डवृष्टि | कुनै कुनै ठाउँमा मात्र पानी पर्नु | एउटै क्षेत्रमा कतै भिजेको, कतै सुक्खा |
पहाडको एउटा गाउँमा दिनभरि झरी पर्यो, तर खोलापारिको गाउँमा एक थोपा पनि परेन। यसलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मध्य भाग: दोस्रो अनुच्छेद, उदाहरण र कारण
ठुला कुरापछि पाठकले कुरा पत्याओस् भनेर लेखक नेपालकै उदाहरण दिन्छन्: वि.सं. २०७२ को भुइँचालो, वि.सं. २०७८ को मेलम्चीको बाढी र मुस्ताङको कोवाङमा आएको हिमपहिरो।
त्यसपछि लेखक कारण खोल्छन्। पहिलोबाहेक सबै कारण मान्छेकै कामसँग जोडिएका छन्:
- विकट भौगोलिक अवस्था: भिरालो पहाड, साँघुरा खोच, र पुग्न गाह्रो ठाउँ।
- अव्यवस्थित बसोबास: भिर, खोला किनार जस्ता जोखिमका ठाउँमा जथाभावी घर।
- वनजङ्गलको विनाश: रुखका जराले समातेको माटो खुकुलो हुन्छ।
- नदीदोहन र नदीनालाक्षेत्रको अतिक्रमण: नदीबाट जथाभावी ढुङ्गा, गिटी, बालुवा निकाल्ने, र नदीको ठाउँ मिचेर बस्ती बसाल्ने काम।
- योजनाबद्ध विकासको अभाव: नसोची बनाइएका बाटा र संरचना।
चिठीअनुसार तलकामध्ये प्राकृतिक विपत्ति हुने कारण कुन होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मध्य भाग: तेस्रो अनुच्छेद, उपाय र अनुरोध
यहाँ चिठीको मूल कुरा आउँछ। विपत्ति मान्छेले टार्न सक्दैन, तर पूर्वसतर्कता अपनाए धनजनको क्षति घटाउन सकिन्छ। यसका लागि लेखक तीन उपाय सुझाउँछन्: व्यवस्थित बस्ती विकास गर्ने, नदीनाला र वनजङ्गल अतिक्रमण नगर्ने, र वातावरणको रक्षा गर्ने।
अन्त्यमा अनुरोध छ: जनचेतना फैलाउने काम गरियोस् र पूर्वसतर्कता अपनाइयोस्। ‘गरियोस्’ र ‘अपनाइयोस्’ मा कसले गर्ने भन्ने खुलाइएको छैन, त्यसैले यो अनुरोध सबैका लागि हो। लेखकले ‘ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु’ भन्छन्, ‘गर्नू’ भनेर आदेश दिँदैनन्। सम्पादकलाई चिठीको टुङ्गो यसैगरी शिष्ट अनुरोधमा हुन्छ।
अन्त्य भाग
चिठीको अन्त्यमा दायाँतिर लेख्नेको नाम र ठेगाना मात्र छन्: मनोज नगरकोटी, जुरे, सिन्धुपाल्चोक। नामले कसले लेखेको भन्ने बताउँछ, र त्यसैले लेख्नेले आफ्नो कुराको जिम्मा लिएको हुन्छ। ठेगानाले ‘यो समस्या कहाँको हो’ भन्ने पनि बताउँछ। लेखकको जुरे गाउँ सिन्धुपाल्चोकमै पर्छ, जहाँ भूकम्प र बाढी दुवै भोगिए; त्यसैले चिठीमा भोगेकाको आवाज छ।
चिठीको विश्लेषण
चिठीको ढाँचा, चार चरणमा
मध्य भागको सार चार प्रश्नमा छ। यही चार प्रश्नको उत्तर दिँदै जानुभयो भने जुनसुकै विषयमा चिठी बन्छ:
| चरण | प्रश्न | पाठको चिठीमा |
|---|---|---|
| समस्या | के भइरहेको छ? | बाढी, पहिरो, खडेरी र भुइँचालोले क्षति गर्छन् |
| प्रमाण | कहाँ, कहिले? | २०७२ को भुइँचालो, २०७८ को मेलम्ची, कोवाङ |
| कारण | किन भइरहेको छ? | विकट भूगोल, अव्यवस्थित बसोबास, वन विनाश, नदीदोहन |
| उपाय | के गर्नुपर्छ? | व्यवस्थित बस्ती, अतिक्रमण रोक्ने, जनचेतना, पूर्वसतर्कता |
चिठीको भाषा
| साथीसँग बोल्दा | सम्पादकलाई लेख्दा |
|---|---|
| बाढी र पहिरोले त सखाप पार्छ नि! | बाढीपहिरोले धनजनको ठुलो क्षति हुन्छ। |
| सरकारले केही गरेन! | यसतर्फ सम्बन्धित निकायको ध्यान जान आवश्यक छ। |
| सबै जना होस गर न! | पूर्वसतर्कता अपनाइयोस्। |
| यो कुरा सबैले बुझ्नुपर्यो। | जनचेतना फैलाउने कार्य गरियोस्। |
रिस उठे पनि गाली नगर्नुहोस्। कुनै व्यक्तिको नाम किटेर आरोप नलगाउनुहोस्; समस्या देखाउनुहोस्। तथ्य र उदाहरणले गालीभन्दा धेरै काम गर्छन्।
राम्रो सम्पादकलाई चिठीका गुण
- सार्वजनिक: एक जनाको होइन, धेरैको सरोकारको विषय।
- समसामयिक: अहिले चलेको, अहिलेको समस्या।
- छोटो: पत्रिकामा ठाउँ थोरै हुन्छ, त्यसैले एक विषय र तीन चार अनुच्छेद।
- प्रमाणसहित: ठाउँ, मिति र उदाहरण।
- समाधानसहित: समस्या मात्र होइन, उपाय पनि।
- शिष्ट: आदेश र गाली होइन, अनुरोध।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| जलमग्न | पानीले डुबेको, जताततै पानी भरिएको |
| अतिवृष्टि | चाहिनेभन्दा धेरै पानी पर्नु |
| अल्पवृष्टि | असाध्यै थोरै पानी पर्नु |
| अनावृष्टि | पानी नै नपर्नु |
| खण्डवृष्टि | कुनै कुनै ठाउँमा मात्र पानी पर्नु |
| नदीदोहन | नदी वा नदीक्षेत्रलाई जथाभावी उपयोग गर्नु |
| ध्यानाकर्षण | कुनै विषयतर्फ ध्यान खिच्ने काम |
| उतारचढाव | कहिले बढ्ने कहिले घट्ने अवस्था |
| पूर्वसूचना | घटना हुनुअघि दिइने जानकारी |
| विकट | पुग्न गाह्रो, अप्ठ्यारो |
| सुसूचित | राम्ररी जानकारी पाएको |
| संवाहक | बोकेर लैजाने |
| समसामयिक | अहिलेको समयसँग जोडिएको |
| योजनाबद्ध | योजनाअनुसार गरिएको |
अनुकरणात्मक शब्दको सम्झना
छैटौँ पाठमा अनुकरणात्मक शब्द पढिएको थियो: आवाज, चाल वा अवस्थाको नक्कल गर्ने शब्द। यस्ता शब्दले वर्णनलाई आँखाअगाडि ल्याउँछन्। यिनको अर्को विशेषता पनि छ: प्रायः यिनका आफ्नै साथी क्रिया हुन्छन्।
| केको नक्कल | उदाहरण |
|---|---|
| आवाजको | क्वाँक्वाँ (रुनु), घ्याच्च (रोकिनु) |
| चालको | टुप्लुक्क (आइपुग्नु), सरासर (जानु), फटाफट (गर्नु), घटघटी (पिउनु) |
| अवस्थाको | कक्रक्क (पर्नु), चिटचिट (पसिना आउनु), भुसुक्क (निदाउनु) |
‘बिहानको चिसोले हातखुट्टा ___ परे।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: क्षति, भुइँचालो, धनजन, सङ्कट, अतिक्रमण, अभाव, जनचेतना, विपत्ति
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदमा सुम्निमाको अचानक पेट दुखेको, दाइले कागतीपानी बनाइदिएको र ट्याक्सीमा अस्पताल पुर्याइएको घटना छ। त्यसमा आएका अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका अनुकरणात्मक शब्दका पदावलीबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
सिरिङ्ङ, भुसुक्क, मुसुक्क, क्वारक्वार्ती, सलल्ल, गमक्क, छस्याकछुसुक
हाँस्नु, हेर्नु, बग्नु, आवाज आउनु, बस्नु, निदाउनु, पर्नु, हुनु
उत्तर
दिइएका अनुकरणात्मक शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: घुटुक्क, च्वास्स, टुप्लुक्क, निथ्रुक्क, खुरुक्क, टप्प, लहलह, टुकुटुकु
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: अव्यवस्थित, अतिक्रमण, योजनाबद्ध, भौगोलिक, अवस्था, क्षति, अतिवृष्टि, सङ्कट
उच्चारण गर्दा ध्यान दिने कुरा
‘सम्पादकलाई चिठी’ पाठ मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकको कार्यालय कहाँ छ?
- ख.सम्पादकलाई चिठी लेख्नुको मुख्य प्रयोजन के हो?
- ग.भुइँचालाले के गर्छ?
- घ.प्राकृतिक विपत्तिबाट के के क्षति हुन्छ?
उत्तर
‘सम्पादकलाई चिठी’ पाठ पढी पाठको संरचनाका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
‘सम्पादकलाई चिठी’ पाठ पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन।’ भन्नुको तात्पर्य के हो?
- ख.प्राकृतिक विपत्ति किन बढेका छन्?
- ग.कस्ता कस्ता प्राकृतिक विपत्तिले मानव जीवनलाई सङ्कटमा पार्छन्?
- घ.प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्न के गर्नुपर्छ?
उत्तर
‘सम्पादकलाई चिठी’ पाठबाट चारओटा प्रश्न निर्माण गर्नुहोस्।
नमुना प्रश्न
प्रश्न बनाउँदा
‘सम्पादकलाई चिठी’ पाठको लेखन ढाँचा र शैली अनुकरण गरेर आफू बसेको ठाउँ वा टोलमा भुस्याहा कुकुरको बिगबिगी भएकाले समयमै व्यवस्थापन गरियोस् भन्ने कुरा उल्लेख गर्दै सम्पादकलाई चिठी लेख्नुहोस्।
नमुना चिठी
कसरी बनाइयो?
पाठ्यपुस्तकमा महाङ्काल गाउँपालिकाको वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम भएकी आठ कक्षाकी साथी आरति नेपालीलाई कक्षाका साथीहरूले दिएको बधाई पत्रको नमुना छ। त्यो पढी पालिकास्तरीय गायन प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गर्ने साथीलाई दिइने बधाई पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस्।
नमुना बधाई पत्र
बधाई पत्रको ढाँचा
तपाईँको विद्यालयमा मनाउन लागिएको अभिभावक दिवसका लागि अभिभावकलाई लेखिने निमन्त्रणा पत्र तयार पार्नुहोस्।
नमुना निमन्त्रणा पत्र
नछुटाउने कुरा
दिइएका बुँदाका आधारमा सम्मान पत्र तयार पार्नुहोस्:
- नाम: मदनकृष्ण श्रेष्ठ
- ठेगाना: ललितपुर महानगरपालिका, बागमती प्रदेश
- क्षेत्र: कलाकारिता
- योगदान: हास्यव्यङ्ग्य कलाका माध्यमबाट मनोरञ्जन प्रदान, समाजका विकृति विसङ्गतिप्रति व्यङ्ग्य प्रहार गरी सभ्य समाज निर्माणको आग्रह, राष्ट्रियताको सन्देश
- आयोजक: दिक्तेल जनहित क्लब, खोटाङ
- कार्यक्रम: वि.सं. २०८० माघ १५ गते
नमुना सम्मान पत्र
सम्मान पत्रको ढाँचा
पाठ्यपुस्तकको सन्दर्भमा प्रधानाध्यापकले प्रार्थना सभामा तीन जना विद्यार्थीलाई खादा र अबिर लगाएर बधाई दिनुहुन्छ: वक्तृत्वकलामा जिल्लामा प्रथम भएकी निर्मला, जिल्लास्तरीय दौडमा प्रथम भएका पुष्कर र गितार वादनमा राष्ट्रिय पुरस्कार पाएका राजीव। अनि सबैलाई आफ्नो प्रतिभा खोज्न र त्यसमा निरन्तर लागिरहन भन्नुहुन्छ, र टेबुलमा राखेको फाराम लिएर मन पर्ने अतिरिक्त क्रियाकलाप र त्यसको प्रगति भर्न निर्देशन दिनुहुन्छ। तपाईँले विद्यालयबाट कस्ता कस्ता सन्दर्भमा निर्देशन पाउनुभएको छ, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
भाषिक संरचना: भाव
क्रियापदले बुझाउने अर्थ
चिठीका यी तीन कुरा हेर्नुहोस्: बस्तीहरू जलमग्न हुन्छन्, पूर्वसतर्कता अपनाइयोस्, पूर्वसतर्कता अपनाए क्षति घट्छ। तीनैमा लेखकको मनसाय फरक छ: पहिलोमा जानकारी, दोस्रोमा इच्छा, तेस्रोमा सर्त। क्रियापदले बोल्नेको यस्तो मनसाय बुझाउने कोटिलाई भाव भनिन्छ। भाव पाँच प्रकारका हुन्छन्:
| भाव | के बुझाउँछ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्यार्थ | काम भयो, हुन्छ वा हुने छ भन्ने जानकारी | म चिठी लेख्छु। अनामिका बजार जान्छिन्। सरोजले फुटबल जितेछ। |
| आज्ञार्थ | आज्ञा, आदेश, अनुरोध | तँ घरमा बस्। उर्वशी मामाघर जाऊ। सबै जनाले अनुशासन पालना गर। |
| इच्छार्थ | इच्छा, कामना, आशीर्वाद | म रमाइला कथा पढूँ। हामी फलफूल टिप्न जाऔँ। उनी गाउँमा फर्किउन्। |
| सम्भावनार्थ | अनुमान, हुन सक्ने काम | तैँले प्रगति गर्लास्। तपाईँ व्यवसाय सुरु गर्नुहोला। भोलि पानी पर्ला। |
| सङ्केतार्थ | एउटा काम भए अर्को हुने सर्त | घाम लागे गर्मी हुन्थ्यो। बादल लागे पानी पर्थ्यो। उद्योग खोलिए रोजगारी सिर्जना हुन्थ्यो। |
भावका रूप
भाव अर्थले चिनिन्छ, तर रूपचाहिँ कर्ताले तोक्छ। पढ् धातुका रूप हेरौँ:
| कर्ता | सामान्यार्थ | आज्ञार्थ | इच्छार्थ | सम्भावनार्थ | सङ्केतार्थ |
|---|---|---|---|---|---|
| म | पढ्छु | पढूँ | पढुँला | पढे | |
| हामी | पढ्छौँ | पढौँ | पढौँला | पढे | |
| तँ | पढ्छस् | पढ् | पढेस् | पढ्लास् | पढे |
| तिमी | पढ्छौ | पढ | पढे | पढौला | पढे |
| ऊ | पढ्छ | पढोस् | पढ्ला | पढे | |
| उनी, उनीहरू | पढ्छन् | पढुन् | पढ्लान् | पढे | |
| तपाईँ | पढ्नुहुन्छ | पढ्नुहोस् | पढ्नुहोस् | पढ्नुहोला | पढ्नुभए |
तालिकाबाट तीन कुरा निस्कन्छन्। आज्ञार्थ सुन्ने व्यक्ति (तँ, तिमी, तपाईँ) लाई मात्र हुन्छ। सम्भावनार्थमा प्रायः ‘ला’ सुनिन्छ। सङ्केतार्थको रूप भने उच्च आदरबाहेक कर्ता बदलिँदा पनि उही रहन्छ।
सङ्केतार्थ: यो कक्षाको नयाँ भाव
सङ्केतार्थको वाक्यमा दुई भाग हुन्छन्: सर्त र परिणाम। सर्तको क्रियापदमा धातुमा ‘ए’ लाग्छ।
| सर्त | परिणाम |
|---|---|
| घाम लागे | गर्मी हुन्थ्यो। |
| पानी परे | बाली सप्रन्छ। |
| समयमै सूचना पाए | ज्यान जोगिन्छ। |
| वन जोगाए | पहिरो घट्छ। |
यही कुरा ‘भने’ राखेर पनि भनिन्छ: पानी पर्यो भने बाली सप्रन्छ। परिणामको क्रियापद -थ्यो मा टुङ्गिए (हुन्थ्यो, पर्थ्यो) प्रायः त्यो काम भएको छैन, ‘भएको भए हुन्थ्यो’ भन्ने बुझिन्छ: उद्योग खोलिए रोजगारी सिर्जना हुन्थ्यो।
‘तिमी मिहिनेत गरे सफल हुन्छौ।’ वाक्यमा ‘गरे’ कुन भावको रूप हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये सम्भावनार्थ भावको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
माथिको भावको तालिका पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
कोष्ठकमा दिइएका निर्देशनअनुसार वाक्य पूरा गर्नुहोस्:
- क.दीपा सरासर घर ........। (जा: सामान्यार्थ)
- ख.मोहन हलेसीको दर्शन ........। (गर्: इच्छार्थ)
- ग.तिमी अहिले नै बहिनीलाई चिठी ........। (लेख्: आज्ञार्थ)
- घ.पर्यटकको आगमनले आम्दानी ........। (बढ्: सम्भावनार्थ)
- ङ.उनी यस पटकको परीक्षामा सफल ........। (हु: इच्छार्थ)
- च.सलिना मिहिनेत ........ उनी सफल हुन्छिन्। (गर्: सङ्केतार्थ)
- छ.हरि घर ........। (जा: सामान्यार्थ)
- ज.पानी ........ बाली सप्रन्छ। (पर्: सङ्केतार्थ)
- झ.तिमी राम्ररी ........। (पढ्: आज्ञार्थ)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदमा प्रयोग भएका क्रियापदलाई सम्भावनार्थमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
तिमीसँग १,००० रुपियाँ छ। तिमी त्यो पैसा लिएर पसल जान्छौ। तिमीसँग बहिनी पनि जान्छिन्। दुबै जना मिलेर किनमेल गर्छौ। तिमी तेल, मसला र नुन बोक्छौ। बहिनी आलु र दाल बोक्छिन्। तिमीहरू सरासर घरमा आएर परियोजना कार्य गर्छौ। तिमीहरूको काम देखेर आमाबुबा खुसी हुनुहुन्छ।
उत्तर
सामान्यार्थ, इच्छार्थ, आज्ञार्थ, सम्भावनार्थ र सङ्केतार्थ क्रियापद प्रयोग गरी एक अनुच्छेदमा आफ्नो साथीको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
वर्णविन्यास: पदवियोग
अघिल्लो पाठमा पदयोग, अर्थात् जोडेर लेख्ने कुरा, सिकियो। अब छुट्याएर लेख्ने पालो आयो। दुई वा बढी पदलाई छुट्टाछुट्टै लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ।
मूल कुरा एउटै छ: छुट्टै अर्थ दिने पद छुट्टै लेखिन्छ। जोडिनेहरू (विभक्ति, नामयोगी, ‘हरू’) एक्लै उभिन सक्दैनन्; छुट्टिनेहरू आफैँ पद हुन्।
| के छुट्टिन्छ | उदाहरण |
|---|---|
| दुई अलग क्रिया | घुम्न गइन्, नाच्न जान्छिन्, बोल्न सक्छ |
| नाम र त्यसपछिको क्रियापद | गीत गाउनु, प्रदर्शन गर्न, प्रतिभा होलान् |
| विशेषण र नाम | ठुलो बाढी, राम्रो काम |
| क्रियायोगी र अर्को पद | अहिले कति, भोलि बिहान |
| निपात (त, नै, पो, पनि, रे) | बजाउन नै, म पनि, आयो रे |
| संयोजक र ‘न … न’ को न | बाढी र पहिरो, रुनु न हाँस्नु |
| विभक्तिपछिको नामयोगी | रामकलाका लागि, देशका निम्ति, घरको छेउमा |
| पूरै शब्दको द्वित्व | जो जो, राम्रा राम्रा, कोही कोही |
| पक्ष र भविष्यत्का रूप | पर्दै छ, आएको छ, गर्ने छौँ |
शुद्ध लेखाइ कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका वाक्यलाई उपयुक्त ठाउँमा पदवियोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
- क.सफलता साथीहरूसँग घुम्नगइन्।
- ख.अहिलेकति बज्यो होला?
- ग.तिमीलाई रुनुन हाँस्नु भएको छ।
- घ.यो किताब रामकलाकालागि हो।
- ङ.यहाँ जोजो आए पनि राम्राराम्रा काम गर्नुपर्छ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र पदवियोग सम्बन्धमा भएका त्रुटि पहिचान गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
हामीले आफूसँग भएको प्रतिभा प्रदर्शनगर्न लाज मान्नुहुँदैन है। कसैले गीतगाउन जानेको हुन्छ। कोहीनाच्न सिपालु हुन्छन्। कोहीबाजा बजाउन जान्दछन्। कोही कोही अझ नाच्न, गाउन र बाजा बजाउननै सिपालु हुन्छन्। तपाईँहरूसँग पनि यस्ता विभिन्न प्रतिभाहोलान्।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १६ सञ्चार माध्यमको प्रयोग बारे हो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। सञ्चारका माध्यमका नाम र प्रविधिले संसारमा ल्याएको फरक टिप्दै जानुहोस्।
सुनाइ पाठ १६ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.सूचना कुनै व्यक्ति, समाज वा घटनासँग सम्बन्धित हुन्छ।
- ख.ठुल्ठुला सभासम्मेलन तथा गोष्ठीका लागि पनि आधुनिक प्रविधिको उपयोग गर्न सकिन्छ।
- ग.सञ्चार जगत्ले फड्को मारिसकेको छैन।
- घ.प्रविधिले गर्दा जतिसुकै नजिक भए पनि टाढा रहे सरह हुँदै गएको छ।
उत्तर
सुनाइ पाठ १६ का आधारमा दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.सञ्चार भनेको के हो?
- ख.कुनै तीनओटा सञ्चार माध्यमका नाम भन्नुहोस्।
- ग.सञ्चार माध्यमको प्रयोग किन गरिन्छ?
- घ.सञ्चार प्रविधिलाई किन वैज्ञानिक वरदान मानिन्छ?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
तपाईँ बसेको वडामा देखिएका खानेपानी, बाटोघाटो र बिजुलीबत्ती व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्या औँल्याउँदै स्थानीय पत्रिकाका सम्पादकलाई चिठी लेख्नुहोस्।
नमुना चिठी
कसरी बनाइयो?
‘इन्टरनेटको सही उपयोग गरी सिकाइ क्षमता बढाउन सकिन्छ।’ भन्ने विषयमा आधारित भई बुँदा सङ्कलन गर्नुहोस् र एउटा सन्देशमूलक लेख तयार पार्नुहोस्।
बुँदा
नमुना लेख
लेख कसरी लेख्ने
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
