बीस दिनअघि एक मात्र छोरो मरेको छ। बुढो शिल्पकारको घरमा चामलको गेडो छैन। एक जना भक्त मुख माग्यो दिन्छु भनेर मूर्ति किन्न आएका छन्। मूर्ति तयार पनि छ। तैपनि शिल्पकार भन्छन्: ‘जति दिए पनि नदिने।’ बैनाको दश रुपियाँ पनि जम्मा गरेर फिर्ता गर्छन्। यो मान्छे बौलाएको हो, कि उनले सङ्गमरमरमा यस्तो केही देखेका छन्, जुन पैसाले किन्न सकिँदैन?
‘अमर पुत्र’ भीमनिधि तिवारीको सामाजिक कथा हो। यसका केन्द्रमा ओमबहालका बुढा शिल्पकार भाजुलाल छन्। ‘अमर’ भनेको नमर्ने र ‘पुत्र’ भनेको छोरो हो। कथा पढिसकेपछि थाहा हुन्छ: मान्छे मर्छ, तर उसको सम्झनामा बनेको कला बाँचिरहन्छ।
यस एकाइमा कथाको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र अनुकरणात्मक शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, तीनै कालको अपूर्ण पक्ष, द्वित्व र य र ए को शुद्ध लेखाइ सिकिन्छ र कथा लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: सम्झना र कला
पाठको सुरुमा एउटा चित्र छ: एउटी विद्यार्थी ढुङ्गाको सालिकमा माला लगाउँदै छिन्; एक जना पुरुष, एक जना महिला र एक जना बालक फूल र माला लिएर पालो कुर्दै छन्। सालिकमुनि नाम र काम लेखिएको पाटी छ। जुन मान्छेको सालिक हो, उनी अहिले छैनन्; तर ढुङ्गामा बनेको अनुहारले उनलाई आज पनि मान्छेको अगाडि उभ्याएको छ।
पूर्वपठनको अनुच्छेदले भन्छ: कला जीवन्त र अमर हुन्छ, कलाले मान्छेको मन लोभ्याउँछ र पगाल्छ पनि, र कलाकै कारण सभ्यता र इतिहास सुरक्षित रहन्छ। कथाले यही कुरा सङ्गमरमर कुँद्ने एक कलाकारको जीवनबाट देखाउँछ।
कथा पढ्नुअघि
लेखक: भीमनिधि तिवारी
भीमनिधि तिवारी (वि.सं. १९६८–२०३०) काठमाडौँको डिल्लीबजारमा जन्मिएका साहित्यकार हुन्। उनले कथा, उपन्यास, कविता, गीत र व्यङ्ग्य लेखे र ३८ भन्दा बढी कृति प्रकाशित गरे। ३२ वर्ष सरकारी सेवामा रहेका उनले नेपाली साहित्य र नाटकको प्रवर्धन गर्न नेपाल नाटक सङ्घ पनि स्थापना गरेका थिए। सन् १९६० मा उनले मदन पुरस्कार पाएका थिए।
कथाका पात्र
| पात्र | को हुन् |
|---|---|
| भाजुलाल | काठमाडौँको पुरानो टोल ओमबहालका बुढा शिल्पकार; मुख्य पात्र। उनका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका छन्, तर उनी टालेको भोटो लगाउँछन्। |
| जुजुलाल | भाजुलालका एक मात्र छोरा; कथा सुरु हुनु बीस दिनअघि बितेका। सिप सिकिसकेका थिए। |
| सानुमान | भाजुलाललाई भेट्न आउने, उनको दुःख सुन्ने व्यक्ति। |
| भक्त | विष्णुका भक्त (वैष्णव); श्रीकृष्णको मूर्ति बनाउन लगाउने। कथामा उनको नाम छैन। |
| बुढी | भाजुलालकी श्रीमती, जुजुलालकी आमा। |
| बुहारी | जुजुलालकी भर्खरकी पत्नी। |
कथा, अंश अंश गरी
बुझ्न सजिलो होस् भनेर कथालाई तल आठ अंशमा बाँडेर हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. बीस दिनको शोक
कथा छोटा छोटा संवादबाट सुरु हुन्छ। सानुमानले सोध्छन्: के गर्दै हुनुहुन्छ? भाजुलाल भन्छन्: यसै बसिरहेको छु। छोरो बितेको कति दिन भयो भन्दा ‘१९, हैन हैन, २० दिन’ भन्छन्। यो सानो सच्याइले ठुलो कुरा भन्छ: शोकमा परेको बाबुले दिन गनिरहेको छ।
जुजुलाल अपर्झट, अर्थात् अचानक लागेको रोगले खसेको हो। भाजुलालको अब सर्वनाश भएको छ। उनले बुढी र भर्खरकी बुहारीलाई पाल्नुपर्छ। लेखकले उनको शरीरको चित्र दिएका छन्: अनुहार पहेँलो छ, आँखा फुस्रा छन्, र हातका मोटा नसा नागले झैँ बेरेका छन्।
तर भाजुलालको सबैभन्दा ठुलो पीर अर्कै छ: छोरो जानुभन्दा पनि मेरो शिल्पकारी लोप हुने भयो। म मरेपछि यो सिप कसले सम्हाल्ला? यो वाक्यले उनी कस्ता मान्छे हुन् भन्ने देखाउँछ: उनका लागि छोरो र सिप छुट्टिएका छैनन्। जुजुलाल उनको परिवार मात्र होइन, उनको कलाको अर्को जुनी पनि थियो।
छोरो बितेपछि भाजुलालको मुख्य चिन्ता के हो भनेर उनले सानुमानलाई भन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
२. भित्री आवाज
चैतको उराठिलो घाम लागेको छ। नजिकै टमौटेहरूले तामाका भाँडा बनाउँदा टङटङ आवाज आइरहेको छ। वरिपरिको काम चलिरहेको छ, तर भाजुलालको भित्री मन भन्छ: अब कसका लागि बाँच्छस्?
बुढीका आँसु र बुहारीको हुँक्क हुँक्क सुन्दा उनको पीडा झन् थपिन्छ। यहाँ लेखकले एउटा तीतो प्रश्न सोधेका छन्: कालको नराम्रो नजर कलाकारमाथि नै किन पर्छ, बालिस्टमा लेटी लेटी खाने समाजका कीटाणुमाथि किन पर्दैन? बालिस्ट भनेको अडेस लाग्ने ठुलो तकिया हो। काम नगरी अरूको भरमा मोज गर्नेलाई लेखकले यहाँ कीटाणु भनेका छन्। कथाको सामाजिक पक्ष यही वाक्यमा देखिन्छ: समाजमा काम गर्नेको मोल कति छ, र मोज गर्नेको कति?
३. भक्त र भाजुलालको अभिमान
झ्यालबाट बोलाहट आउँछ, र एक जना आगन्तुक माथि आउँछन्। तिलक र भेषले नै उनी वैष्णव भएको देखिन्छ। उनी श्रीकृष्णको चित्र देखाउँछन्: घुम्रिएको कपाल, मयूर मुकुट, पाखुरामा बाजु, लामो वनमाला, हातमा मुरली। यस्तै मूर्ति, दुध जस्तो सेतो सङ्गमरमरको बनाइदिनुपर्यो भन्छन्।
भाजुलाल ‘हुन्छ’ पनि भन्न सक्दैनन्, ‘हुन्न’ पनि। हुन्छ भनूँ, निराशामा रुमलिएको जीवनले के गर्ला? हुन्न भनूँ, नाम सोध्दै घरको ढोकासम्म आएका भक्तलाई कसरी फर्काऊँ? यो मनको द्वन्द्व हो। उनी अक्क न बक्क परेर भक्तको अनुहार हेरिरहन्छन्।
त्यति नै बेला भक्तले भन्छन्: बनाउन सक्नुहुन्न कि? यो वाक्यले बुढाको स्वाभिमानमा चोट पुर्याउँछ। अनुहार रातो पार्दै भाजुलाल आफ्ना कामको सूची सुनाउँछन्: डेढ दुई हात अग्ला पशुपतिनाथ, मच्छिन्द्रनाथ र श्रीकृष्णका मूर्ति; सङ्गमरमरमा जालीदार बुट्टा, रामायण र बुद्धचरित्रका कथा; पानबुट्टा, किस्ती, फूलदान। शोकले गलेको मान्छेलाई त्यो एउटा वाक्यले ब्युँताइदिन्छ।
भक्तको जवाफ शान्त छ: तपाईँका कृतिले नेपालको नाम उज्ज्वल पारेका छन् भन्ने मलाई थाहा छ। यति सुन्नेबित्तिकै भाजुलाल मुस्कुराउँछन्। लेखकले उनको दिललाई सरल र निष्पाप भनेका छन्: रिस पनि छिट्टै उठ्छ, छिट्टै मर्छ।
४. बैना र पन्ध्र दिन
मूर्ति कति दिनमा तयार हुन्छ? भक्तलाई थाहा छैन। उनी घाँटीको तुलसीको माला अनायास चलाउँदै ‘जति सक्दो चाँडो’ भन्छन्। भाजुलाल मान्छन् र मोलको कुरै गर्दैनन्: मूर्ति तयार भएपछि तपाईँलाई खुसी पारेर जे दिनुहुन्छ, त्यही लिन्छु; ईश्वरको भक्तसँग के को मोलतोल।
भक्तले बैना, अर्थात् पेस्की, दश रुपियाँ गन्छन्। बिचैमा भाजुलाल करुण स्वरमा भन्छन्: मेरो छोरो खस्यो, म बौलाहा जस्तो छु। भक्त सहानुभूति देखाउँदै पन्ध्र दिनपछि लिन आउने कुरा गर्छन्।
यो अंशमा भाजुलालको अर्को गुण देखिन्छ: कला उनका लागि व्यापार होइन। यही गुणले पछि उनको परिवारलाई सङ्कटमा पार्छ।
५. कुटकुट कुटकुट
यो कथाको सबैभन्दा चित्रात्मक अंश हो। बिहानदेखि साँझसम्म हात चलिरहन्छन्: कुटकुट कुटकुट। यो आवाज पटक पटक दोहोरिन्छ; पढ्दा छेनीको आवाज सुनिएझैँ लाग्छ।
उनको वरिपरि करिब सवा सय ज्याबल छन्। सवा भनेको एक र एक चौथाइ हो, त्यसैले सवा सय भनेको १२५ हो। लेखकले ती ज्याबललाई मान्छे जस्तै बनाएका छन्: ती भाजुलाललाई हेरेर सुतिरहेका छन् र मलाई कहिले उचाल्लान् भनेर पर्खिरहेका छन्। अचम्म के भने उनलाई ती ज्याबलको नाम पनि थाहा छैन। यसले के देखाउँछ? सिप उनका हातमा बसेको छ, किताबमा होइन।
अनि लेखकले विपरीत चित्र दिन्छन्। कपाल र दारी सङ्गमरमरको धुलो जस्तै सेतै फुलेका छन्; नाकको टुप्पामा मामुली तारको चस्मा अडेको छ; भोटो र सुरुवाल टालेका छन्। यिनका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका छन्, तर यिनलाई देखेर कसले चिन्ला? कलापारखीले यो सुनेर ‘आश्चर्यले औँला टोक्थे’। काम विश्वविख्यात, जीवन गरिब: लेखकले समाजलाई प्रश्न सोध्न यो विरोधाभास राखेका हुन्।
६. मूर्ति हाँस्यो
केही दिनमा मूर्ति तयार हुन्छ। अन्त्यमा भाजुलालले आँखा बनाउँछन्, अनि कथाकै शब्दमा मूर्ति हाँस्यो। ढुङ्गा कहाँ हाँस्छ? यो त मूर्ति जीवन्त देखियो भन्ने कुरा हो। सँगै ‘उनको रोएको दिल पनि हाँस्यो’। धेरै दिनपछि भाजुलाल खुसी भएको यही ठाउँमा हो।
उनी मूर्तिलाई हेरेको हेर्यै गर्छन्। जति हेरे पनि आँखा अघाउँदैन। अनि लेखक सोध्छन्: उनले त्यस्तो के देखे? जवाफ दिँदैनन्। यसलाई कौतूहल भनिन्छ: पाठकलाई अर्को पानामा के छ भन्ने चाहना जगाएर राख्ने तरिका।
एक बिहान परेवा छानामा घाम ताप्दै छन्, चोकको भोगटेको फूलको बास्ना आइरहेको छ। त्यसै बेला भर्याङबाट भक्तको स्वर आउँछ। मुखले ‘माथि पाल्नोस्’ भन्छन्, तर हातले हत्तपत्त मूर्ति सिरानमुनि लुकाउँछन्। यो कथाको महत्त्वपूर्ण सङ्केत हो: बेच्न बनाएको वस्तु कसैले लुकाउँदैन, छोरो जस्तो प्यारो कुरा लुकाउँछ।
सकियो भनूँ, खै लेऊ भन्छन्; नसकियो भनूँ, झुटो कसरी बोलूँ? यो दोस्रो द्वन्द्व हो। भाजुलालले बाटो निकाल्छन्: पन्ध्र दिनपछि आउनोस् भनेको दश दिन पनि पुगेको छैन। न झुट बोले, न मूर्ति देखाए। भक्त जाँदा ‘आजको छ दिनपछि त पन्ध्र दिन पुग्छ’ भन्छन्, त्यसैले यो भेट नवौँ दिनको हो।
भक्त आउँदा भाजुलालले मूर्ति हत्तपत्त सिरानमुनि किन लुकाए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. पन्ध्रौँ दिन: ‘जति दिए पनि नदिने’
पन्ध्रौँ दिनको तेस्रो प्रहरमा भक्त आउँछन्। प्रहर भनेको दिनरातको आठ भागको एक भाग, तीन घण्टाको समय हो। यसपालि मूर्ति खटियामाथि नै छ। देख्नासाथ भक्त लोभिन्छन्: आहा, क्या मनोहर मूर्ति! कति लिनुहुन्छ?
भाजुलाल बोल्दैनन्। लेखक भन्छन्: उनको गलामा सारा व्यथा थुप्रिएका थिए, उनको बोल्ने शक्ति नै हरायो। दुवै जना मूर्ति निर्निमेष, अर्थात् आँखा नझिम्क्याई, हेरिरहन्छन्। दुवैले एउटै ढुङ्गा हेरेका छन्, तर ‘ककसले के के देखे उनै जानुन्’। भक्तले भगवान् देखेका छन्, भाजुलालले अरू केही।
अनि छोटा वाक्य आउँछन्: यो दिने होइन। मेरो अर्डरमा बनाएको होइन र? हो। अनि? नदिने। किन? कथा भन्छ: उत्तर नास्ति, अर्थात् छैन। भक्त मोल जति पनि दिन्छु भन्छन्, भाजुलाल जति दिए पनि नदिने भन्छन्, र दश दिनमा अर्को मूर्ति बनाइदिन्छु भन्छन्।
भक्तलाई क्षोभ लाग्छ। यो बुढो बौलाएछ भन्ठानेर उनी भन्छन्: ओमबहालमा तपाईँ मात्र शिल्पकार हुनुहुन्न। बैना फिर्ता गर्नुस्। भाजुलाल जुरुक्क उठ्छन्। कन्तुरबाट साढे पाँच रुपियाँ निकाल्छन्। नपुग रकम बुढी र बुहारीसँग माग्छन्, अर्थात् साढे चार रुपियाँ उनीहरूबाट आउँछ। दश रुपियाँ भक्तका अगाडि सुरुक्क राखिदिन्छन्। भक्त रुपियाँ सोहोरेर केही नबोली जान्छन्।
यसरी बैना जम्मा गर्नु नै देखाउँछ: घरमा दश रुपियाँ पनि एकै ठाउँमा छैन। यस्तो अवस्थामा उनले मुख माग्यो मोलको मूर्ति फर्काएका छन्।
८. अमर पुत्र
बुढी रिसाउँछिन्: बनिसकेको मूर्ति दिएनौ, बैना पनि फिर्ता गर्यौ; घरमा चामलको गेडो छैन। बुहारी पनि थप्छिन्। दुईतिरको करकरले कानका जाली फुट्लान् जस्तो हुन्छ। अनि भाजुलाल क्षीण स्वरमा कथाको सबैभन्दा ठुलो कुरा खोल्छन्: श्रीकृष्णको मुकुट लगाएर हातमा मुरली लिएको यो मेरो छोरो हो। शङ्खमूलको चितामा खरानी पारिसकेको छोरो फेरि यहाँ आएको छ। गडेर हेर। (शङ्खमूल बागमती किनारको घाट हो।)
श्रीकृष्णको मूर्ति बनाउँदा बनाउँदै अनुहार जुजुलालको बनेको रहेछ। भक्तले जे हेरेर ‘मनोहर’ भने, त्यो एउटा बाबुको शोकले दिएको रूप थियो। लेखकले यो जानाजान गरिएको हो कि अनजानमै भएको हो, भन्दैनन्। त्यो पाठकको सोचाइमा छोडिएको छ।
आमाले मूर्ति लिएर हेर्छिन् र भक्कानो छुट्छ; छातीमा राखेर ‘मेरो जुजु’ भन्दै रुन्छिन्। बुहारीले खोसेर हेर्छिन्, र उनले पनि आफ्ना स्वर्गवासी लोग्नेको झल्को देख्छिन्। एकछिनअघि बेच्न नहुने कुरामा रिसाएका दुवैका मुखबाट अब एउटै वाक्य निस्कन्छ: बेच्नुहुँदैन, यो मूर्ति बेच्नुहुँदैन। घरको चामलको प्रश्न अझै छ, तर त्यो यतिखेर कसैले सोध्दैन।
कथाको अन्तिम अनुच्छेदले शीर्षक खोल्छ: जुजुलालको देह खरानी भयो, तर सङ्गमरमरको मूर्तिका रूपमा ऊ संसारमा रहिरहला। छोरो र सिप गुम्ने जुन डरबाट कथा सुरु भएको थियो, ती दुवै अब यही एउटा मूर्तिमा भेला भएका छन्।
बुढी र बुहारीको मन किन बदलियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कथाको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
कथाको विषयवस्तु छोरो गुमाएका शिल्पकारले बनाएको मूर्तिमा छोरोकै अनुहार देखेर मूर्ति नबेच्नु हो। यसको मुख्य सन्देश हो: मान्छेको शरीर नासिन्छ, तर कला र प्रेम बाँचिरहन्छन्। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- हृदयसँग जोडिएको वस्तुको मोल पैसाले तोक्न सकिँदैन।
- साँचो कलाकारले काम गर्दा आफ्नो सुख र दुःख कृतिमा हाल्छ।
- गरिबी र शोकमा पनि मान्छेले स्वाभिमान जोगाउन सक्छ।
- समाजले कलाकारको कामको प्रशंसा गर्छ, तर उसको जीवनलाई वास्ता गर्दैन।
कथाका तत्त्व
| तत्त्व | यस कथामा |
|---|---|
| कथानक | छोरोको शोकबाट सुरु हुन्छ; मूर्तिको अर्डर र कुँदाइ हुँदै ‘नदिने’ भन्ने निर्णयमा चरम उत्कर्षमा पुग्छ; मूर्तिमा छोरो देखिएपछि टुङ्गिन्छ। |
| पात्र | भाजुलाल मुख्य; भक्त, सानुमान, बुढी, बुहारी सहायक; जुजुलाल नदेखिए पनि कथाभरि रहने। |
| परिवेश | ओमबहालको भाजुलालको सानो घर र कोठा; चैतको महिना; भोगटेको बास्ना, टमौटेको टङटङ; गरिबी र शोकको वातावरण। |
| संवाद | छोटा र स्वाभाविक: ‘अनि?’, ‘नदिने।’, ‘किन?’ जस्ता वाक्यले तनाव बढाउँछन्। |
| द्वन्द्व | मनभित्रको (हुन्छ कि हुन्न; दिऊँ कि नदिऊँ) र पात्रबिचको (भक्त र भाजुलाल, परिवार र भाजुलाल)। |
| दृष्टिविन्दु | तृतीय पुरुष; लेखकले भाजुलालको मन खोल्छन्, तर मूर्तिको रहस्य अन्त्यसम्म थाम्छन्। |
| भाषाशैली | सरल र चित्रात्मक; कुटकुट, टुलुटुलु, टलपल, जुरुक्क जस्ता अनुकरणात्मक शब्द; रोएको दिल पनि हाँस्यो जस्ता अभिव्यक्ति। |
| उद्देश्य | कला र प्रेम मृत्युभन्दा बलिया हुन्छन् भन्ने देखाउनु र कलाकारको जीवनप्रति समाजलाई सचेत पार्नु। |
शीर्षकको सार्थकता
‘अमर पुत्र’ शीर्षक सार्थक छ। भाजुलालको एक मात्र छोरो मरेको छ, तर उसको अनुहार बोकेको मूर्ति सङ्गमरमरमा बनेको छ। कथाको अन्तिम वाक्यले नै यो मूर्तिलाई भाजुलालको अमर पुत्र भनेको छ। शीर्षकले कथाको सुरुको शोक र अन्त्यको सान्त्वना दुवैलाई जोड्छ।
लेखकले प्रयोग गरेका तरिका
| तरिका | कथामा | किन |
|---|---|---|
| दोहोरिएको आवाज | कुटकुट कुटकुट | कामको लगातार चाल सुनाउन |
| मानवीकरण | ज्याबल कहिले उचाल्लान् भनेर पर्खन्छन्; मूर्ति हाँस्छ | निर्जीव कुरामा जीवन हाल्न |
| विरोधाभास | विश्वविख्यात काम र टालेको भोटो | कलाकारको गरिबी देखाउन |
| कौतूहल | ‘त्यस्तो के देखे?’ को जवाफ पछिसम्म थाम्नु | पढिरहन मन लगाउन |
| सङ्केत | मूर्ति सिरानमुनि लुकाउनु | अन्त्यको रहस्य बुझ्ने बाटो बनाउन |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अपर्झट | अचानक, एक्कासि |
| अङ्गप्रत्यङ्ग | शरीरका साना ठुला सबै अङ्ग |
| नागबेली | नागको जस्तो घुमाउरो आकार |
| शिल्पकारी | शिल्पकारको काम वा कौशल |
| टमौटे | तामाका भाँडा बनाउने काम; त्यो काम गर्ने मान्छे |
| उराठिलो | मन खिन्न बनाउने, नरमाइलो |
| कुदृष्टि | नराम्रो नजर |
| बालिस्ट | अडेस लाग्न बनाइएको ठुलो तकिया |
| बोलाहट | बोलाउने वा डाक्ने काम |
| आगन्तुक | कतैबाट आएको व्यक्ति, पाहुना |
| वैष्णव | विष्णु भगवान्का भक्त |
| बाजु | पाखुरामा बाँधिने एक प्रकारको बाला |
| वनमाला | जङ्गली फूल र पात उनेर बनाइएको माला |
| सङ्गमरमर | चिप्लो, टल्कने असल पत्थर |
| नैराश्य | निराशाको अवस्था |
| रुमलिनु | हराएजस्तो भएर अलमलिनु |
| विमुख | निराश, बेखुस |
| प्रख्याति | प्रसिद्धि |
| अक्क न बक्क | के गर्ने के नगर्ने नजानेको, जिल्लाराम |
| अभिमानयुक्त | आत्मप्रशंसा भरिएको |
| पानबुट्टा | पानका पातका आकारका बुट्टा |
| किस्ती | उपहार वा सजावटका वस्तु राख्ने भाँडो |
| निष्पाप | पाप नभएको |
| अनायास | त्यत्तिकै, अचानक |
| बैना | विश्वासका लागि पहिले नै दिइने रकम, पेस्की |
| सहानुभूति | अरूको दुःख देखेर वा सुनेर मनमा हुने भाव |
| ज्याबल | कालिगढले काम गर्ने औजार |
| अमुक | खास, तोकिएको, फलानो |
| खाका | रेखाहरूबाट निर्मित आकृति |
| भोगटे | बाक्लो बोक्रा भएको गोलो फल; यसको बोट |
| तडकभडक | देखावटी ठाँटबाँट |
| खटिया | सानो खाट |
| प्रहर | दिनरातको आठ भागको एक भाग, तीन घण्टाको समय |
| उद्गार | बोली, भनाइ |
| वाक्शक्ति | बोल्ने शक्ति |
| निर्निमेष | हेरेको हेर्यै गर्ने, आँखा नझिम्क्याउने |
| जीर्ण | गलेको, थोत्रिएको |
| नास्ति | बिलकुल नभएको, छैन भन्ने बुझाउने शब्द |
| क्षोभ | मनको हलचल, असन्तोष |
| बौलट्ठी | बौलाहाको छाँट, पागलपन |
| कन्तुर | धातु वा काठको सानो बाकस |
| सोहोर्नु | छरिएको वस्तु एकै ठाउँमा भेला पार्नु |
| करकर | झर्को लाग्ने गरी बारम्बार भन्ने काम |
| क्षीण | अवस्था बिग्रेको, कमजोर |
| भक्कानो | ठुलो दुःखमा बोली नफुट्ने गरी छातीमा रोकिएको गाँठो |
| झल्को | कुनै वस्तु वा व्यक्ति देख्दा हुने भान |
| बलिन्द्र | बर बर चुहुने (आँसु) |
| देह | शरीर |
| कालान्तर | पछिसम्म |
बाहिरका भाषाबाट आएका शब्द
कक्षा ८ को परीक्षामा शब्दार्थको प्रश्नमा एउटा आगन्तुक शब्द पनि राखिन्छ। ‘आगन्तुक’ को एउटा अर्थ पाहुना हो, त्यसैले अर्को भाषाबाट आएको शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ। यो कथामा अर्डर, फोटो, फ्रेम अङ्ग्रेजीबाट आएका छन्। भक्तले ‘मेरो अर्डरमा बनाएको होइन र?’ भन्दा यही ‘अर्डर’ शब्द प्रयोग गरेका छन्।
अनुकरणात्मक शब्द
कुनै आवाज, चाल वा अवस्थाको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। अनुकरण भनेको नक्कल हो।
| के को नक्कल | उदाहरण | कथामा |
|---|---|---|
| आवाजको | कुटकुट, टङटङ | ज्याबलको आवाज, तामाका भाँडाको आवाज |
| चाल वा गतिको | जुरुक्क, सुरुक्क, हत्तपत्त, हरर | उठ्ने, राख्ने र लुकाउने काम, बास्ना चलेको |
| अवस्था वा भावको | टुलुटुलु, टलपल, मुसुमुसु | हेराइ, आँखाका आँसु, हाँसो |
यी शब्दले क्रियामा रङ थप्छन्। ‘उठे’ भन्दा पनि ‘जुरुक्क उठे’ भन्दा मान्छे कसरी उठ्यो भन्ने आँखाअगाडि आउँछ। ‘बास्ना आयो’ भन्दा ‘बास्ना हरर आयो’ मा बास्ना फैलिएको थाहा हुन्छ।
अर्को कुरा: अनुकरणात्मक शब्दको प्रायः आफ्नै साथी क्रिया हुन्छ। निथ्रुक्क भिजिन्छ, चुर्लुम्म डुबिन्छ, कपाकप खाइन्छ। ‘निथ्रुक्क खायो’ भनियो भने अर्थ नै लाग्दैन। तलको खेलमा जोडा मिलाउनुहोस्।
‘अचानक देखा पर्ने’ चाल बुझाउने अनुकरणात्मक शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अनुकरणात्मक शब्दलाई मिल्दो क्रियासँग जोडा मिलाउनुहोस्:
कपाकप, गजधुम्म, दन्दन्ती, निथ्रुक्क, डुङडुङ्ती, ट्वाल्ल, पिच्च, चुर्लुम्म
बल्नु, गनाउनु, भिज्नु, थुक्नु, खानु, बस्नु, डुब्नु, पर्नु, हेर्नु
उत्तर
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘अमर पुत्र’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.अचानक, एक्कासि
- ख.पेस्की
- ग.भर्खरै बनेको
- घ.बोली नफुट्ने अवस्था
- ङ.मिसिएको, मिलेको
उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाबाट सातओटा अनुकरणात्मक शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका अनुकरणात्मक शब्द प्रयोग गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्: र्वाम्म, अकमक्क, ह्वाँह्वाँ, जर्याकजुरुक, ह्वालह्वाली, थचक्क, लुसुक्क, सरासर, टुप्लुक्क, चिटचिट
नमुना अनुच्छेद
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: वेदना, कुदृष्टि, बार्दली, गर्जन, अनायास, तडकभडक, सोचविचार, कालान्तर
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: अपर्झट, अङ्गप्रत्यङ्ग, शिल्पकारी, मस्तिष्क, सङ्गमरमर, विश्वविख्यात, उद्गार
उच्चारण गर्ने तरिका
‘अमर पुत्र’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कुन सन्दर्भबाट कथा प्रारम्भ भएको छ?
- ख.कथामा कति जना पात्रबिच कुराकानी भएको छ?
- ग.कथामा मूर्ति बनाउनका लागि कति रकम पेस्की दिइएको छ?
- घ.कुन घटनामा कथा समाप्त भएको छ?
- ङ.‘अब यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र हुने छ।’ भन्ने प्रसङ्ग कथाको कुन अनुच्छेदमा छ?
उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका संवाद कसले कोसँग भनेका हुन्, भन्नुहोस्:
- क.के गर्न लाग्नुभयो भाजुलाल दाजु?
- ख.अगि बनाउन सक्नुहुन्न कि भनी किन होच्याएको त?
- ग.म कहिले लिन आऊँ त? १५ दिनपछि?
- घ.बनिसकेको मूर्ति नदिएर झन् बैनासमेत फिर्ता गर्नुभयो।
- ङ.बेच्नुहुँदैन। यो मूर्ति बेच्नुहुँदैन।
उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाको ‘तल्लो भर्याङबाट … तपाईँलाई दिने होइन।’ कथांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.श्रीकृष्णको मूर्ति कहाँ राखिएको थियो?
- ख.भक्तको आत्माबाट के उद्गार निस्कियो?
- ग.कसका गलामा व्यथा थुप्रिएका थिए?
- घ.भाजुलालले कसलाई मूर्ति दिन चाहेनन्?
उत्तर
दिइएका घटनालाई ‘अमर पुत्र’ कथाअनुसार क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्:
- क.झ्यालबाट बोलाहटको आवाज आउनु
- ख.भाजुलालले अभिमानयुक्त वाणीमा आफ्नो पहिचान बताउनु
- ग.भाजुलाल र सानुमानबिच जुजुलालको मृत्युका विषयमा कुराकानी हुनु
- घ.मनोहर मूर्ति देखेर भक्त खुसी हुनु
- ङ.भाजुलालले भक्तलाई बैना फिर्ता दिनु
- च.भक्तले भाजुलाललाई श्रीकृष्णको मूर्ति देखाएर नमुना बताउनु
- छ.भाजुलालको छोरो मूर्तिका स्वरूपमा अमर बन्नु
- ज.भाजुलालले भक्तलाई मूर्ति नदिनाको कारणबारे श्रीमती र बुहारीलाई स्पष्ट पार्नु
उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.भाजुलाललाई केको चिन्ता पर्यो?
- ख.भक्तलाई भाजुलालले किन मूर्ति दिन सकेनन्?
- ग.भाजुलालले परिवारलाई कसरी सम्झाए?
- घ.कथाको मुख्य सन्देश के हो?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: जुजुलालको मानव देह चिताको खरानी भएर नाश भए पनि सङ्गमरमरको आकर्षक मूर्तिका रूपमा कृष्णावतार छोरो त कालान्तरसम्म रहिरहला।
नमुना उत्तर
भाजुलालले बनिसकेको मूर्ति भक्तलाई नदिनु उपयुक्त थियो वा थिएन, तर्क दिनुहोस्।
नमुना उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाका प्रमुख पात्र भाजुलाल र भक्तका चरित्रको तुलना एक अनुच्छेदमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
‘अमर पुत्र’ कथाका आधारमा मानिस मरेर गए पनि कला अमर रहन्छ भन्ने कुरालाई पुष्टि गरी समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भाषिक प्रकार्य: पश्चात्ताप
गल्ती गरेपछि मनमा हुने दुःखलाई पश्चात्ताप भनिन्छ। पश्चात्ताप व्यक्त गर्दा बहाना होइन, आफ्नो गल्ती भन्ने र सच्याउने कुरा गर्ने गरिन्छ। यस्ता वाक्य काम लाग्छन्:
- ‘मैले त्यसो गर्नु हुँदैनथ्यो।’
- ‘मबाट गल्ती भयो, मलाई माफ गर्नुहोस्।’
- ‘मैले अलिकति पनि सोचेको भए हुन्थ्यो।’
- ‘अब म यस्तो गर्दिनँ।’
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालय जान हतारमा रहेका विनायकलाई हजुरबुबाले बोलाएर पुर्जी र पैसा दिँदै फर्कँदा औषधी ल्याइदिन भन्नुहुन्छ। ‘मलाई हतार भयो, म सक्दिनँ’ भनेर झर्केर विनायक दगुर्छन्। अलि पर पुगेपछि उनलाई खल्लो लाग्छ, हजुरबुबाको काँपेको स्वर कानमा गुन्जिरहन्छ र पश्चात्ताप हुन्छ। छुट्टी भएपछि सरासर घर गएर माफी माग्ने र औषधी ल्याउने अठोट गर्छन्।
विनायकले जस्तै तपाईँले पनि कहिलेकाहीँ पश्चात्ताप बोध गर्नुभएको होला, आफूले पश्चात्ताप गरेको कुनै घटना कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना
अपूर्ण पक्ष: चलिरहेको काम
कक्षा ८ को पाँचौँ पाठमा काल सिकियो: भूत, वर्तमान र भविष्यत्। काल भनेको काम कहिले भयो भन्ने हो। पक्ष चाहिँ कामको अवस्था हो: काम चलिरहेको छ कि सकियो?
कथामा भाजुलालका हात मूर्तिमा चलिरहेका छन्। त्यो काम नसकिएको अवस्थामा भन्नुपर्दा ‘भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै छन्’ भनिन्छ। काम चलिरहेको, नसकिएको बुझाउने क्रियारूपलाई अपूर्ण पक्ष भनिन्छ। यो तीनै कालमा आउँछ:
| काल | कहिलेको कुरा | बनोट | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| अपूर्ण भूत | बितेको कुनै बेला काम चलिरहेको | धातु + दै + थियो, थिए… | भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै थिए। |
| अपूर्ण वर्तमान | अहिले काम चलिरहेको | धातु + दै + छ, छन्… | भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै छन्। |
| अपूर्ण भविष्यत् | पछि कुनै बेला काम चलिरहेको हुने | धातु + दै + हुने छ, हुने छन्… | भोलि यति बेला भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै हुने छन्। |
धातुमा ‘दै’ कसरी लाग्छ?
- धातु व्यञ्जनले टुङ्गिए सोझै दै लाग्छ: कुँद् → कुँद्दै, हेर् → हेर्दै, खेल् → खेल्दै।
- धातु स्वरले टुङ्गिए दै अगाडि चन्द्रविन्दु आउँछ: जा → जाँदै, बनाउ → बनाउँदै, हु → हुँदै, रु → रुँदै।
कर्ताअनुसार पछिल्लो क्रिया बदलिन्छ
| कर्ता | भूत | वर्तमान | भविष्यत् |
|---|---|---|---|
| म | हेर्दै थिएँ | हेर्दै छु | हेर्दै हुने छु |
| हामी | हेर्दै थियौँ | हेर्दै छौँ | हेर्दै हुने छौँ |
| ऊ | हेर्दै थियो | हेर्दै छ | हेर्दै हुने छ |
| उनी (महिला) | हेर्दै थिइन् | हेर्दै छिन् | हेर्दै हुने छिन् |
| उनीहरू | हेर्दै थिए | हेर्दै छन् | हेर्दै हुने छन् |
| तपाईँ, उहाँ | हेर्दै हुनुहुन्थ्यो | हेर्दै हुनुहुन्छ | हेर्दै हुनुहुने छ |
‘हिजो साँझ बुहारी भान्सामा भात ___।’ (पकाउ: भूत, अपूर्ण पक्ष)
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये अपूर्ण भविष्यत्को वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्व: शब्द दोहोरिएर बनेको शब्द
कथामा भाजुलाल भन्छन्: ‘कस्तो कस्तो सिपको काम गरियो’, ‘कति कति मूर्ति बनाइसकेँ’। अर्को ठाउँमा छिन छिनमा बास्ना आउँछ। यी शब्दमा एउटै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएको छ। शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ।
दोहोरिएपछि अर्थमा पनि केही थपिन्छ: कति कति भनेको धेरै, गाउँ गाउँ भनेको हरेक गाउँ, पानीसानी भनेको पानी र त्यस्तै अरू कुरा।
शब्द तीन तरिकाले दोहोरिन्छ:
| किसिम | के हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूर्ण द्वित्व | पूरै शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिन्छ | गाउँ गाउँ, कति कति, सोधी सोधी |
| आंशिक द्वित्व | शब्दको एउटा अंश मात्र अगाडि दोहोरिन्छ; कहिले त्यसमा ‘र’ वा ‘ऐ’ थपिन्छ | आआफ्ना, ससाना, छरछिमेक, खनखाँचो, झैझगडा |
| परिवर्तित द्वित्व | पूरै शब्द दोहोरिन्छ, तर एउटा भागको अक्षर बदलिन्छ | बाटोघाटो, खर्चबर्च, तरकारीसरकारी, पानीसानी, ऐँचोपैँचो |
बनोट प्रक्रिया देखाउँदा मूल शब्दलाई दुई पटक लेखेर बराबर चिह्नपछि बनेको शब्द लेखिन्छ: घर + घर = घर घर, झगडा + झगडा = झैझगडा, पानी + पानी = पानीसानी। ‘पानी + सानी’ लेखिँदैन, किनभने ‘सानी’ को यहाँ पानीसँग जोडिने छुट्टै अर्थ छैन।
‘झगडा’ बाट बनेको द्वित्वको ठिक बनोट कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेद पढी कालका अपूर्ण पक्षका क्रियापद टिपोट गर्नुहोस्:
हिजो साथीहरू भलिबल खेल्दै थिए। प्रतिस्पर्धा कडा हुँदै थियो। शिवानी सट्टा खेलाडीका रूपमा मैदानमा प्रवेश गर्दै थिइन्। आज पनि खेल रोचक हुँदै छ। दर्शक ताली बजाएर हौसला प्रदान गर्दै छन्। सूर्य काका सिट्ठी बजाउँदै हुनुहुन्छ। सुस्मिता चिच्याउँदै छिन्। भोलि खेल सकिँदै हुने छ। प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री आउँदै हुनुहुने छ। हामी उहाँलाई स्वागत गर्दै हुने छौँ। विजयी खेलाडीले पुरस्कार पाउँदै हुने छन्।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएका धातुका आधारमा खाली ठाउँमा क्रियापद भरेर वाक्य पूरा गर्नुहोस्:
- क.हाम्रो विद्यालयमा नयाँ भवन ___। (बन्: वर्तमान, अपूर्ण पक्ष)
- ख.सूचना प्रविधिमा दक्ष शिक्षक ___। (आउ: भूत, अपूर्ण पक्ष)
- ग.विद्यालयमा इन्टरनेट पनि ___। (राख्: वर्तमान, अपूर्ण पक्ष)
- घ.विद्यार्थी पढाइ लेखाइमा आकर्षित ___। (हु: भविष्यत्, अपूर्ण पक्ष)
- ङ.विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धि ___। (बढ्: भूत, अपूर्ण पक्ष)
- च.विद्यालयले प्रगति ___। (गर्: भविष्यत्, अपूर्ण पक्ष)
उत्तर
दिइएका धातुबाट बन्ने भविष्यत् कालका अपूर्ण पक्षका क्रियापद प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्: पुग्, गर्, बढाउ, सिकाउ, सक्, पाउ, भन्, जान्, चढ्, रमाउ
नमुना अनुच्छेद
दिइएको अनुच्छेद पढी बाक्ला अक्षरका शब्दको बनोट प्रक्रिया देखाउनुहोस्:
अब त गाउँ गाउँमा बिजुली बत्ती पुगिसकेको छ। बाटोघाटोको पनि राम्रो सुविधा छ। बिरामी पर्दा उपचारका लागि खर्चबर्च बोकेर सहर धाउनुपर्दैन। सबैले आआफ्ना काम गरेर जीविका चलाएका छन्। खनखाँचोमा ऐँचोपैँचो चल्छ। छरछिमेकमा भारोपर्म चल्छ। सहरमा जस्तो तरकारीसरकारी, पानीसानीमा त एक पैसा पनि खर्च हुँदैन।
उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाबाट पाँचओटा द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
वर्णविन्यास: य र ए
बोल्दा य र ए नजिक सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा साटिन सक्छन्। यी नियमले ठिक अक्षर छान्न सघाउँछन्:
- ‘यो’ परिवारका शब्द य बाट सुरु हुन्छन्: यस, यति, यही, यहाँ, यसरी। कथाका यसै, यत्तिकैमा पनि यस्तै हुन्।
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै य रहन्छ: यथार्थ, यज्ञ, गायक, गायन, गायत्री, समय, विद्यालय।
- ‘एक’ परिवारका शब्द ए बाट सुरु हुन्छन्: एक, एउटा, एघार, एकान्त, एकोहोरो, एकाङ्की।
- क्रियापदको बिचमा एको, एर, एछ र अन्त्यको ए मा ‘ए’ लेखिन्छ: भए, भएको, ल्याइदिनुभएको, सिध्याएँ। ‘भयो’ मा भने ‘यो’ नै हो।
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
‘अमर पुत्र’ कथाबाट ‘य’, ‘ए’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका वाक्य शुद्ध पारी लेख्नुहोस्:
- क.एथार्थ, यकराज र गाएत्रीलगाएत पाँच जना गाएक रेडियो नेपालद्वारा आयोजित गाएन प्रतियोगितामा सहभागी भये।
- ख.आमाले ल्याइदिनुभयको यउटा यकाङ्कीको किताब मैले यघार दिनमा पढेर सिध्यायँ।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ६ कर्तव्यप्रति कर्णको निष्ठा हो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। महाभारतको यो प्रसङ्गमा कर्णले ठुलो प्रलोभन पाउँदा के गर्छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्।
सुनाइ पाठ ६ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द राखी भन्नुहोस्:
- क.तिमी त पाण्डु र ___का जेष्ठ सुपुत्र हौ।
- ख.पाण्डवहरू नै ___ हुने छन्।
- ग.कर्णको प्रश्नले श्रीकृष्ण ___ भए।
- घ.कर्तव्यको निष्ठाले व्यक्तिको ___लाई अझ दृढ बनाउँछ।
उत्तर
सुनाइ पाठ ६ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.श्रीकृष्ण किन हस्तिनापुरबाट फर्कन लागे?
- ख.कर्णको कुन प्रश्नले श्रीकृष्णलाई निरुत्तर बनायो?
- ग.श्रीकृष्णले कर्णलाई के भनेर सम्झाए?
- घ.‘कर्तव्यप्रति कर्णको निष्ठा’ कथाबाट के शिक्षा पाइन्छ?
नमुना उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
कथा लेख्ने तरिका
कथामा आदि, मध्य र अन्त्य को शृङ्खला हुन्छ। लेख्नुअघि यी कुरा टिप्नुहोस्:
| तत्त्व | आफूलाई सोध्ने प्रश्न |
|---|---|
| पात्र | कथा कसको हो? उसलाई के चाहिएको छ? |
| परिवेश | कहाँ र कहिले? |
| घटना | के अप्ठ्यारो आइपर्छ? |
| संवाद | कहाँ पात्र आफैँ बोल्दा राम्रो हुन्छ? छोटा छोटा राख्नुहोस्। |
| उद्देश्य | पढ्नेले अन्त्यमा के सिक्छ? |
‘अमर पुत्र’ बाट यो कुरा सिक्नुहोस्: सबै कुरा पहिल्यै नभन्नुहोस्। एउटा प्रश्न पछिसम्म थाम्दा पाठक पढिरहन्छ।
‘साइबर अपराध’ शीर्षकमा कथा लेख्नुहोस्।
नमुना कथा
आफूलाई मन परेको कथाबाट विषयवस्तु, पात्र र परिवेश टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना टिपोट (‘अमर पुत्र’ कै आधारमा)
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘भाजुलाल मूर्ति ___।’ (कुँद्: भूत काल, अपूर्ण पक्ष) खाली ठाउँमा कुन रूप मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये परिवर्तित द्वित्व कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
