एउटा गाउँका मान्छे हरेक वर्षा ज्यान हातमा लिएर खोला तर्छन्। हरेक वर्ष त्यहाँ पुल बन्छ, तर कागजमा मात्र। रकम आउँछ, रकम सकिन्छ, कसैको घरमा धुमधामसँग बिहे हुन्छ, र खोला उसरी नै बगिरहन्छ। अन्त्यमा खोला आफैँ भने जस्तो लाग्छ: मलाई वर्षमा कम्तीमा दुई पुल हालिदिनू, म कागजमा ब्युँझन्छु।
‘डल्ले खोला’ परशु प्रधानको सामाजिक कथा हो। यो कथा खोलाको मात्र होइन, विकासको नाममा हुने भ्रष्टाचारको हो। कथाकारले यसलाई रिसाएर होइन, व्यङ्ग्य गरेर भन्छन्: खोलालाई बोल्न लगाउँछन्, र उसकै मुखबाट मान्छेको पोल खोल्छन्।
यस एकाइमा कथाको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र सङ्क्षिप्त शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य बदल्न सिकिन्छ, ‘र’ का विभिन्न रूप चिनिन्छ र मन नलागेको कुरा शिष्ट भएर भन्ने तरिका सिकिन्छ।
पूर्वपठन: कस्ता कथा मन पर्छन्?
पाठको सुरुको चित्रमा जङ्गल छ। अग्लो ढुङ्गामाथि सिंह उभिएको छ। दुई चराले ठुलो माला आकाशमा तानेका छन्, र हात्तीले त्यो माला सुँडले समातेको छ। तल मृग, खरायो, स्याल र अरू जनावर छन्। चित्रले कथाको एउटा किसिम सम्झाउँछ: जनावरले मान्छेले जस्तै बोल्ने र व्यवहार गर्ने कथा। यस्ता कथा यही पाठको सुनाइमा पनि आउँछन्।
कथा धेरै किसिमका हुन्छन्। पूर्वपठनले तीन किसिमको नाम लिएको छ:
| कथाको किसिम | केबारे हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| तिलस्मी कथा | असम्भव घटना, जादुगरी, चटक | उड्ने गलैँचा, बोल्ने ऐना |
| मनोवैज्ञानिक कथा | मान्छेको मनभित्र के चल्छ | कुनै पात्रको डर वा पछुतो |
| सामाजिक कथा | समाजको अवस्था र समस्या | ‘डल्ले खोला’ |
कथा पढ्नुअघि
लेखक: परशु प्रधान
परशु प्रधान (वि.सं. २०००–२०८०) नेपाली कथाकार हुन्। उनको जन्म भोजपुरमा भएको थियो। उत्तरार्ध, टोकियोमा सानो बुद्ध र डल्ले खोला उनका कृतिमा पर्छन्। यो कथामा तत्कालीन पञ्चायतकालको प्रशासन, गाउँका हैकमवाला मान्छे र त्यस बेलाको भ्रष्टाचारको चित्रण छ।
कथाका पात्र
| पात्र | को हो |
|---|---|
| डल्ले खोला | कथाको मूल पात्र जस्तै: वर्षामा बहुलाउने र मान्छेसँग बोले जस्तो गर्ने खोला। |
| ऊ | कथाको सुरु र अन्त्यमा खोला तर्ने मान्छे; कथामा उसको नाम खुलेको छैन। |
| रनबहादुर (रने) | गाउँको मान्छे; मलायामा सैनिक भएको; छोरीको बिहेका लागि पैसा चाहिएको बुबा। |
| शिवबहादुर | जुवामा धेरै हारेको गाउँको अर्को मान्छे। |
| हाकिम | सदरमुकामको कार्यालयको अधिकृत; पुलको पालोमा एक जना र कुलोको पालोमा ‘यसपालिको हाकिम’, दुवैको नाम छैन। |
| टिकुटे | पोहोर खोलाले बगाएको मान्छे; उसको नाम मात्र आउँछ। |
‘सदरमुकाम’ भनेको जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र हो। गाउँका मान्छेको काम सदरमुकाममा पर्छ, र त्यहाँ पुग्न खोला तर्नैपर्छ। त्यसैले पुल यहाँ सुविधा मात्र होइन, ज्यानको कुरा हो।
कथा, अंश अंश गरी
बुझ्न सजिलो होस् भनेर नौ अनुच्छेदको कथालाई तल छ अंशमा बाँडेर हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. खोला र त्यसको युद्ध (पहिलो अनुच्छेद)
कथा ‘आज’ बाट सुरु हुन्छ। डल्ले खोला सारा वातावरणलाई भयभीत बनाएर बगिरहेको छ। सदरमुकामबाट गाउँ फर्कँदै गरेको एक जना मान्छे कम्मरभन्दा माथिसम्मको पानीमा लट्ठीको सहाराले बल्लतल्ल तर्छ। लट्ठी नभएको भए पोहोरको टिकुटे जस्तै उसको लास पनि खोलाले बगाएर साप्सुसम्म पुर्याएपछि मात्र भेटिन्थ्यो।
हिउँदमा नाघेर तर्न सकिने यही खोला वर्षायाममा बहुलाएर आउँछ। लेखक भन्छन्, यो त गाउँहरूलाई युद्धको घोषणा गरे जस्तै हो। खोलाका तीन माग छन्: ममाथि पुल बनाऊ, मलाई कुलामा बाँडेर खेतमा पुर्याऊ, मलाई छिटो टुङ्गो लगाऊ।
यो अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य कथाको साँचो हो: हरेक वर्ष पुल बन्छ, तर त्यो कागजको घाममा उदाएर त्यहीँ अस्ताउँछ। अर्थात् पुल कागजमै जन्मन्छ र कागजमै मर्छ।
२. रनबहादुरको सङ्कट र सपना (दोस्रो अनुच्छेद)
अब कथा रने अर्थात् रनबहादुरमा पुग्छ। उसकी जेठी छोरीको बिहे गर्नैपर्ने भएको छ। छोरी माग्न सबैतिरबाट आइसकेका छन्, र उसले रक्सी र कुखुराको भाले खाएर स्वीकृति पनि दिइसकेको छ। तर बिहे नजिक आउँदै जाँदा उसको दिमागले काम गर्न छाड्छ: भोजका लागि ठुलो सुँगुर किन्ने पैसा छैन, नयाँ लुगा हाल्ने उत्साह पनि छैन।
एक बिहान सपनामा उसलाई त्यही डल्ले खोला देखिन्छ। खोला भन्छ: अरूलाई बिर्से पनि मलाई नबिर्स; तिम्रा सारा सुखदुःखको साथी म नै हुँ; म छु र पो तिमीहरूको व्यवहार चलेको छ।
यो वाक्य सोझो छैन। गाउँलेको ज्यान लिने खोला ‘तिम्रो साथी’ कसरी भयो? पछि थाहा हुन्छ: खोलाको समस्या देखाएर पैसा ल्याउन सकिन्छ। अर्थात् खोला रहेसम्म रनबहादुर जस्ताको काम चल्छ।
सपनामा खोलाले ‘तिम्रा सारा सुखदुःखको साथी म नै हुँ’ भन्नुको भित्री अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. हाकिमको टेबुलमा भाषण (तेस्रो र चौथो अनुच्छेद)
रनबहादुर कस्सिएर सदरमुकाम पुग्छ। ऊ हाकिमको टेबुलसम्म गएर कराउँछ: ज्यानको बाजी लगाएर खोला तर्न सकिँदैन; पुल चाहिन्छ; खाली २०,००० रुपियाँ भए पुग्छ; बाँकी गाउँका मान्छेबाट चन्दा उठाएर र श्रमदान गराएर पूरा गरिन्छ।
हाकिमले उसको कुरा सुन्दै सुन्दैन। ऊ बजेट आइनपुगेको कुरा भन्दै आफ्नै तर्कमा व्यस्त हुन्छ। तर रनबहादुर हट्दैन। उसले सानो भाषण नै दिन्छ:
- देश विकास सबैको साझा कर्तव्य हो।
- एक मुठी सास भएसम्म निर्माणमा पछि पर्नु हुँदैन।
- वर्षामा बगेर मर्ने सयौँ ज्यान जोगाउनुपर्छ।
- मलायामा सडक, बिजुली र पुल जताततै छन्; यहाँ एउटा सानो पुल छैन।
भाषण सुन्दा रनबहादुर ठुलो देशभक्त जस्तो लाग्छ। उसका शब्द गलत पनि छैनन्। तर उसको मनमा भोजको सुँगुर छ। कथाले यहीँ व्यङ्ग्य गरेको छ: राम्रा शब्द बोल्नु र राम्रो काम गर्नु एउटै होइन।
४. रकम, बिहे र एक दुइटा काठ (पाँचौँ र छैटौँ अनुच्छेद)
भाषणले जादुको काम गर्छ। हाकिमले केही बुझेको छ, केही बुझेको छैन, तर केही दिनमै पुलको लगत इस्टिमेट तयार हुन्छ र १०,००० रुपियाँ निकासा हुन्छ। रकम रनबहादुर आफैँले बुझ्छ।
अब लेखक केही व्याख्या गर्दैनन्, घटना मात्र राख्छन्: उसको घरमा बिहे धुमधामसँग सम्पन्न भयो; सात दिन भोज चल्यो; सातओटा सुँगुर काटिए; गाउँलेले उसलाई तगडा मान्छे भने। पाठकले आफैँ जोड्नुपर्छ: पुलको पैसा भोजमा गयो।
खोलामाथि चाहिँ एक दुइटा काठ राखेको देखिन्छ। गाउँले विश्वासको लामो सास फेर्छन्: अब पुल बन्ने भयो, अब बाँचिने भयो। तर अर्को वर्षाको भेलले ती काठ पनि बगाउँछ। खोलालाई लाग्छ, उसको फेरि खिस्सी उडाइयो, र ऊ व्यङ्ग्यका बिच नाङ्गो उभिएको छ।
पुलको रकम खाने मान्छेलाई गाउँलेले ‘तगडा’ भनेको कुरामा ध्यान दिनुहोस्। दोष एक जनाको मात्र होइन: हैसियत देखाउने मान्छेको प्रशंसा गर्ने समाजको पनि हो।
५. शिवबहादुरको पालो (सातौँ र आठौँ अनुच्छेद)
ऋतु फेरिन्छन्। वसन्त जान्छ, शरद्को जाडो जान्छ, खोला बगेको बग्यै छ। खोला फेरि हात फैलाएर बोलाउँछ: म कठ्याङ्ग्रिसकेँ, मलाई पाखामा लैजाऊ; मलाई धानका बालामा भेट; सुन्तलाका केस्रामा स्वीकार; मलाई नियन्त्रण गर।
यो सुन्दर बोली हो। पानी कुलोबाट खेतमा पुगे धान र सुन्तला फल्छन्, र खोला त्यही अन्नमा ‘भेटिन्छ’। तर यो आवाज सुन्ने पालो अब शिवबहादुरको छ। ऊ यस वर्ष जुवामा धेरै हारेको छ, र उसका दुईचार गरा खेत र सानो झुप्रो मात्र बाँकी छन्। खोला उसलाई पनि भन्छ: चिन्ता नगर, मलाई कुलामा बाँडिदेऊ।
शिवबहादुर त्यही टेबुलमा पुग्छ। ऊ भन्छ: पुलको रकम हिनामिना भयो, पुलको नामनिसान छैन, कारबाही हुनुपर्छ; अब बाँध बाँधेर कुलो बनाउनुपर्छ; गाउँले श्रमदान गर्छन्; कुलो तीन महिनाभित्र पूरा हुनुपर्छ; खाली १०,००० रुपियाँ भए पुग्छ।
यहाँ कथाको सबैभन्दा तिखो व्यङ्ग्य छ। भ्रष्टाचारको उजुरी गर्ने मान्छे नै अर्को भ्रष्टाचारको ढोका खोल्न आएको छ। यसपालिको हाकिमले पनि केही बुझ्छ, केही बुझ्दैन, र फेरि १०,००० रुपियाँ निकासा हुन्छ।
गाउँमा उत्साह छाउँछ: फाँट हरिया हुने छन्, धानका बाला झुल्ने छन्, अनिकाल सदाका लागि भाग्ने छ।
६. कुलाको डोब र खोलाको सन्तोष (नवौँ अनुच्छेद)
कुलो खनिन थाल्छ। सुरुमा मान्छे निकै उत्साह देखाउँछन्, तर केही दिनमै कुलाका डोब अर्थात् चिनो मात्र देखिन्छन्। पानी चल्दैन।
जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आउँछन्। उनीहरूले राम्रो कुलो र चलेको पानी देख्छन्, तर त्यो कुलो डल्ले खोलाकै हो कि अरू कुनै खोलाको, उनीहरूलाई थाहा हुँदैन। अर्थात् काम भएको देखिन्छ, तर डल्ले खोलामा भने न पुलको रूपरेखा छ, न कुलाको।
अन्त्यमा डल्ले खोला आफूभित्र सन्तोष उमार्छ। पुल बनेन त के भयो, कसैको बिहे राम्ररी सकियो। कुलो बनेन त के भयो, कसैले बसाइँ जानु परेन। अर्थात् जुवामा धेरै हारेको शिवबहादुरले गाउँ छोड्नु परेन।
सुरुको ‘ऊ’ फेरि आउँछ: मध्य वर्षामा खोला बल्लतल्ल तर्छ। खोला भनिरहे जस्तो लाग्छ: मलाई वर्षमा कम्तीमा दुई पुल हालिदिनू, दुई कुलामा बाँडिदिनू; म कागजमा ब्युँझन्छु, सपनामा उदाउँछु; यही सम्बन्ध शाश्वत हो। ऊ तरेर एक पटक फर्केर हेर्छ। खोला उस्तै छ, र उसरी नै बगिरहेछ।
पहिलो र अन्तिम वाक्य झन्डै एउटै छन्। कथा जहाँबाट सुरु भयो, त्यहीँ पुग्यो। यसले भन्छ: यो चक्र रोकिएको छैन।
‘पुल बनेन त के भो? कसैको बिहे कार्य राम्ररी सम्पन्न भयो।’ भन्नेमा व्यङ्ग्य के छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कथाको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
कथाको विषयवस्तु डल्ले खोलामा पुल र कुलोका नाममा हुने भ्रष्टाचार हो। यसको मुख्य सन्देश हो: विकासको रकम जनताको काममा नपुगेसम्म जति योजना बने पनि जनताको दुःख जस्ताको तस्तै रहन्छ। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- राम्रा शब्द बोल्ने सबै मान्छे इमानदार हुँदैनन्।
- स्थलगत अनुगमन नगरी कागज हेरेर रकम दिँदा भ्रष्टाचार बढ्छ।
- भ्रष्ट मान्छेको प्रशंसा गर्ने समाजले भ्रष्टाचारलाई बल दिन्छ।
- जनता सचेत नभए एउटै ठगी पटक पटक दोहोरिन्छ।
दुई पालोको घटना तुलना गर्दा कथाको ढाँचा प्रस्ट हुन्छ:
| पहिलो पालो | दोस्रो पालो | |
|---|---|---|
| को | रनबहादुर | शिवबहादुर |
| आफ्नो समस्या | छोरीको बिहेको खर्च | जुवाको हार |
| योजना | पुल | बाँध र कुलो |
| माग | २०,००० रुपियाँ | १०,००० रुपियाँ |
| निकासा | १०,००० रुपियाँ | १०,००० रुपियाँ |
| खोलामा देखिएको | एक दुइटा काठ | कुलाका डोब |
| अन्त्य | भेलले काठ बगायो | जाँच भयो, तर कुलो बनेन |
कथाका तत्त्व
| तत्त्व | यस कथामा |
|---|---|
| कथानक | खोलाको त्रासबाट सुरु हुन्छ; पुल र कुलोका दुई योजना कागजमा बनेर सकिन्छन्; खोला उस्तै बगिरहेको देखाएर टुङ्गिन्छ। |
| पात्र | डल्ले खोला, रनबहादुर, शिवबहादुर, दुई हाकिम, नाम नखुलेको ‘ऊ’, गाउँले। |
| परिवेश | दुर्गम गाउँ, वर्षायामको खोला, सदरमुकामको कार्यालय; पञ्चायतकालको प्रशासन। |
| संवाद | रनबहादुर र शिवबहादुरका भाषण; खोलाको बोली। |
| द्वन्द्व | गाउँको आवश्यकता र व्यक्तिको स्वार्थ; खोला र मान्छे। |
| दृष्टिविन्दु | तृतीय पुरुष: कथाकार बाहिरबाट भन्छन्, र बेला बेला खोलाको मनको कुरा पनि बताउँछन्। |
| भाषाशैली | व्यङ्ग्यपूर्ण; कागजको घाम, नाङ्गो उभिनु जस्ता प्रतीक; खोलालाई मान्छे जस्तै बोलाइएको। |
| उद्देश्य | विकासका नाममा हुने भ्रष्टाचार देखाएर पाठकलाई सचेत बनाउनु। |
शीर्षकको सार्थकता
‘डल्ले खोला’ शीर्षक सार्थक छ। कथा खोलाबाट सुरु हुन्छ र खोलामै टुङ्गिन्छ। सबै घटना यही खोलाको नाममा हुन्छन्, र खोला आफैँ बोलेर पात्र बनेको छ। खोला यहाँ जनताको समस्याको प्रतीक पनि हो: समस्या उस्तै रहन्छ, त्यसका नाममा चल्ने खेल मात्र फेरिन्छ।
लेखकका तरिका
| तरिका | कथामा | किन |
|---|---|---|
| मानवीकरण | खोला बोल्छ, हात फैलाउँछ, नाङ्गो उभिन्छ | खोलाकै मुखबाट मान्छेको पोल खोल्न |
| व्यङ्ग्य | ‘तगडा मान्छे’, ‘पुल बनेन त के भो?’ | प्रशंसा जस्तो गरी निन्दा गर्न |
| प्रतीक | ‘कागजको घाम’ | योजना कागजमै सकिएको देखाउन |
| नभनी देखाउने | पैसा बुझ्यो, सात सुँगुर काटिए | पाठकलाई आफैँ जोड्न लगाउन |
| दोहोर्याइ | एउटै टेबुल, एउटै ‘केही बुझेको, केही नबुझेको’ | घटना पटक पटक हुने चक्र देखाउन |
| घेरा परेको बनोट | पहिलो र अन्तिम वाक्य उस्तै | केही नबदलिएको बताउन |
कथाका भनाइ
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| ज्यानको बाजी लगाउनु | ज्यान जोखिममा राख्नु |
| एक मुठी सास हुनु | जीवन बाँकी रहनु |
| कागजको घाममा उदाउनु | कागजमा मात्र हुनु |
| खिस्सी उडाउनु | गिज्याउनु, हाँसोमा उडाउनु |
| नामनिसान नहुनु | केही पनि बाँकी नहुनु |
| टुङ्गो लगाउनु | काम सक्नु, निर्णयमा पुर्याउनु |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| भयभीत | डरले थरथर काँपेको, धेरै डराएको |
| याम | मौसम, वेलाबखत |
| श्रमदान | ज्याला नलिई वा साह्रै कम ज्यालाले सार्वजनिक रूपमा दिने श्रमको सहयोग |
| भयावह | भय उत्पन्न हुने, भयानक |
| लगत | कुनै कामका लागि चाहिने नगद वा जिन्सी सामानको सूची |
| व्यङ्ग्य | एउटा कुरा भने झैँ गरेर अर्को कुरा भन्नु |
| नामनिसान | अत्तोपत्तो, थाहा |
| अनिकाल | अन्नपातको ठुलो अभाव |
| शाश्वत | कहिल्यै पनि नाश नहुने |
| सदरमुकाम | जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र |
| स्वीकृति | स्वीकार गरिएको काम वा अवस्था |
| मुस्किल | कठिन, दुःसाध्य |
| जादु | असम्भव कुरालाई सम्भव जस्तो बनाई देखाउने काम |
| चन्दा | सामाजिक कामका लागि मान्छेले आफूखुसी दिने रकम |
| इस्टिमेट | कुनै काममा कति खर्च लाग्छ भन्ने अनुमान |
| निकासा | माथिको कार्यालयले कुनै कामका लागि रकम स्वीकृत गरेर पठाउने काम |
| हिनामिना | गडबडी, कसैको रकम अर्कै काममा पारिनु |
| खिस्सी | हाँसो, गिज्याइ (शब्दकोशमा खिसी) |
| कुलो | खेतमा पानी लैजाने सानो नहर; कुलामा, कुलाका यसैका रूप हुन् |
| बाँध | खोलाको बहाब रोकेर पानी जम्मा गर्ने वा कुलोतिर मोड्ने गारो |
| डोब | काम थालेको ठाउँमा बाँकी रहने चिनो |
| केस्रो | सुन्तलाको बोक्रा छोडाएपछि छुट्टिने एक एक भाग; केस्रा यसको बहुवचन हो |
| फाँट | खेती गरिने फराकिलो जमिन |
| जोस | मनमा उठेको उत्साह, जाँगर (जोश होइन: शब्दकोशले जोस लेख्न भन्छ) |
सङ्क्षिप्त शब्द
लामो नामका शब्दको पहिलो अक्षर वा ध्वनि टिपेर बनाइएको छोटो रूपलाई सङ्क्षिप्त शब्द भनिन्छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय बाट त्रिवि, नगरपालिका बाट नपा। यस्ता शब्द बनाउने तीन तरिका छन्:
- हरेक शब्दको पहिलो अक्षर: राष्ट्रिय समाचार समिति → रासस।
- एउटै शब्दका दुई अक्षर: गाउँपालिका → गापा, प्रधानाध्यापक → प्रअ।
- साना जोड्ने शब्द छोडेर: कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय → कोलेनिका; यहाँ तथा टिपिएको छैन।
कतै अक्षरपछि विन्दु राखेर पनि लेखिन्छ: रा.स.स., त्रि.वि.। पहिलो पटक लेख्दा पूरा नाम लेखेर कोष्ठमा छोटो रूप राख्नु राम्रो हुन्छ।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ दिने शब्द ‘डल्ले खोला’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.पृथ्वीको चारैतिर फिँजिएको हावा
- ख.स्वीकार गरिएको काम वा अवस्था
- ग.कठिन, दुःसाध्य
- घ.कहिल्यै पनि नाश नहुने
- ङ.असम्भव कुरालाई सम्भव जस्तो बनाई देखाउने
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: चन्दा, वर्षायाम, निर्माण, खाद्यान्न, उत्साह, पुल, लगत, श्रमदान
नमुना वाक्य
दिइएका सङ्क्षिप्त शब्द र तिनका पूर्ण रूपबिच जोडा मिलाउनुहोस्। पूर्ण रूपमा एउटा बढी छ।
सङ्क्षिप्त रूप: नेवानि, नेप्रप्र, अनेसास, रासस, गापा, प्रअ, प्रम, कोलेनिका, गोप
पूर्ण रूप: गोरखापत्र, राष्ट्रिय समाचार समिति, प्रधानमन्त्री, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, प्रधानाध्यापक, अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाल वायुसेवा निगम, गाउँपालिका
उत्तर
दिइएका सङ्क्षिप्त शब्दको पूरा रूप लेखी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: जबरा, लोसेआ, त्रिवि, नेसंवि, पाविके, नपा
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: युद्ध, घोषणा, भाषण, वर्षायाम, बाँध, खाद्यान्न, जहाँतहाँ, इस्टिमेट, व्यङ्ग्य, कठ्याङ्ग्रिनु, प्रशंसा, ढङ्ग
उच्चारण गर्ने तरिका
‘डल्ले खोला’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘डल्ले खोला’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.रनबहादुर कहाँ पुग्यो?
- ख.रनबहादुरले हाकिमसँग कति रुपियाँ माग गर्यो?
- ग.शिवबहादुर किन खुसी थियो?
- घ.डल्ले खोला कसले मुस्किलले तर्यो?
- ङ.कथा कतिओटा अनुच्छेदमा संरचित छ?
उत्तर
‘डल्ले खोला’ कथाको ‘उसको भाषणलाई … नाङ्गो उभिएको छ।’ कथांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.रनबहादुरको भाषणले केको काम गरेको थियो?
- ख.रनबहादुरले कति रकम बुझेको थियो?
- ग.आउनेजानेले किन अब बाँचिने भयो भन्ने ठाने?
- घ.रनबहादुरको आवश्यकता कसले पूरा गरिदियो?
उत्तर
‘डल्ले खोला’ कथाको अन्तिम अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
सुनेर लेख्दा
‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाको क्रम मिलाउनुहोस्:
- क.रनबहादुरको भाषण हाकिमले केही बुझ्नु र केही नबुझ्नु
- ख.कुलो खनिन लाग्दा सुरुमा मानिसले निकै उत्साह देखाउनु
- ग.डल्ले खोला उस्तै हुनु र उसरी नै बगिरहनु
- घ.शिवबहादुरले हाकिमसँग पुलका लागि गएको रकम हिनामिना भएको बताउनु
- ङ.डल्ले खोला सारा वातावरण भयभीत बनाएर बगिरहनु
- च.डल्ले खोलाले फेरि निमन्त्रण गर्न खोज्दै हात फैलाएर केही भन्नु
- छ.जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आएर कुलो जाँच्नु
- ज.रनबहादुरमा नयाँ जोस र उत्साह आउनु
- झ.गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा गरिनु
उत्तर
‘डल्ले खोला’ कथाको पहिलो अनुच्छेद पढी चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
‘डल्ले खोला’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.रनबहादुरमा किन नयाँ जोस र उत्साह आएको थियो?
- ख.डल्ले खोलाले रनबहादुरको आवश्यकता कसरी पूरा गरिदियो?
- ग.डल्ले खोलाले हात फैलाएर के के भन्यो?
- घ.गाउँबाट सदाका लागि अनिकाल कसरी भाग्ने छ?
- ङ.कथाको सार लेख्नुहोस्।
उत्तर
भाव विस्तार कसरी गर्ने?
भाव विस्तारका तीन भाग हुन्छन्: भनाइको सोझो अर्थ, उदाहरणसहित त्यसको फैलावट, र त्यसले दिने शिक्षा।
भाव विस्तार गर्नुहोस्: एक मुठी सास भएसम्म हामीले निर्माण कार्यमा पछि पर्नुहुँदैन।
नमुना
‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा रनबहादुर र हाकिम पात्रका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्।
नमुना
‘डल्ले खोला’ कथामा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
‘भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि जनता सचेत हुनुपर्छ’ यस कथनलाई ‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा तर्क दिनुहोस्।
नमुना
डल्ले खोलामा पुल किन बन्न सकेन, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना
दिइएका विषयवस्तुका आधारमा कथा पूरा गर्नुहोस्:
गोविन्द कतारबाट फर्किएर गाउँमा एउटा कृषि उद्योग खोल्नु, … तरकारी, फलफूल र माछामासुको उत्पादन गर्नु, … कामका लागि कामदार राख्नु, … आफू र आफ्ना परिवारलाई समेत सहभागी गराउनु, … एक पटक असारमा घनघोर वर्षा हुनु, … कृषि उद्योगमा धेरै क्षति पुग्नु, … सबै कामदारले मन लगाएर पुनर्निर्माण गरिरहनु तर पहिलेको जस्तो अवस्था नआउनु, … गोविन्दको कृषि उद्योगबाट गाउँलेले लाभ लिइरहेकाले उनीहरूले पनि चासो राख्नु, … गोविन्दले गाउँलेलाई आफ्ना समस्या सुनाउनु, … गोविन्दले कामदारलाई तलब दिने अवस्था नभएको बताउनु, … गाउँलेले गोविन्दको कुरा सुनेर आआफ्ना तर्फबाट सहयोग गर्ने वचन दिनु, … गोविन्दलाई आफ्नो कामप्रति गौरव लाग्नु, … गोविन्दले कृषि उद्योगलाई बढाइरहनु, … गोविन्दको कृषि उद्योगमा अरू कामदार पनि थपिँदै जानु, … गोविन्दलाई गाउँकै इमानदार कृषि व्यवसायीका रूपमा सबैले सम्मान गर्नु …।
नमुना कथा
भाषिक प्रकार्य: अनिच्छा व्यक्त गर्ने
मन नलागेको वा गर्न नचाहेको कुरा भन्नु अनिच्छा व्यक्त गर्नु हो। ‘हुँदैन’ मात्र भन्नु अनिच्छा होइन, झगडाको सुरु हो। शिष्ट भएर अनिच्छा भन्दा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:
- पहिले अर्कोको कुरा सुन्ने र त्यसको सम्मान गर्ने: ‘तपाईँको कुरा बुझेँ।’
- आफ्नो कुरा प्रस्ट भन्ने: ‘तर म अहिले यो गर्न चाहन्नँ।’
- कारण दिने: ‘किनभने …’
- सम्भव भए अर्को उपाय सुझाउने।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
राजनकी दिदीले कक्षा १२ पूरा गरेपछि आमाबुबाले उहाँको विवाह गरिदिने विचार गर्नुभयो। दिदीले तत्काल विवाह गर्न अनिच्छा जनाउनुभयो। उहाँले उच्च शिक्षा हासिल गरी शिक्षक बन्ने लक्ष्य लिनुभएको रहेछ। आमाबुबाले चाहिँ उच्च शिक्षामा अनिच्छा देखाउनुभयो। दिदीले प्रस्टसँग भन्नुभयो, ‘हजुरहरूले जतिसुकै करकाप गरे पनि अहिले मेरो विवाह गर्ने विचार छैन। विवाहमा लाग्ने रकम मेरो उच्च शिक्षाका लागि लगानी गरिदिनुहोस्।’ आमाबुबा सहमत हुनुभयो। छेउमा बसेर सुनिरहेका राजनले सोचे, असल भविष्य निर्माणका लागि आफूले सोचेको क्षेत्रमा अगाडि बढ्न कसैले रोक्न नहुने रहेछ।
राजनकी दिदीले जस्तै आफूले इच्छाएका राम्रा काममा कसैले अवरोध गर्न खोजेमा सोप्रति तपाईँ कसरी अनिच्छा व्यक्त गर्नुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: वाच्य
वाक्यमा कर्ता, कर्म र भाव (क्रियाको अर्थ) मध्ये कुनलाई प्रधान मानेर भनिएको छ भन्ने कुरा वाच्य हो। एउटै घटना तीन तरिकाले भन्न सकिन्छ:
- कर्तृवाच्य: कर्ता प्रधान हुन्छ, र क्रियापद कर्ताअनुसार चल्छ। सञ्जय तिमीलाई बोलाउँछ।
- कर्मवाच्य: कर्म प्रधान हुन्छ, र क्रियापद कर्मअनुसार चल्छ। सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौ।
- भाववाच्य: क्रियाको भाव प्रधान हुन्छ; कर्म हुँदैन, र क्रियापद कसैअनुसार चल्दैन। (महिमाद्वारा) आज धेरै हिँडियो।
दिइएका विषयवस्तु पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|---|
| क.सञ्जय तिमीलाई बोलाउँछ। | सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौ। | |
| ख.महिमा आज धेरै हिँडिन्। | (महिमाद्वारा) आज धेरै हिँडियो। | |
| ग.तपाईँ कपडा किन्नुहोस्। | तपाईँद्वारा कपडा किनियुन्। | |
| घ.म त गाउँमा बस्छु। | आफू त गाउँमा बसिन्छ। | |
| ङ.भाइ पुस्तक पढोस्। | भाइद्वारा पुस्तक पढियोस्। | |
| च.हामी विद्यालय जाने छौँ। | (हामीबाट) विद्यालय गइने छ। |
छलफलका बुँदा
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य
सकर्मक क्रियाको वाक्य (जसमा ‘के?’ वा ‘कसलाई?’ को उत्तर छ) कर्मवाच्यमा यसरी बदलिन्छ:
- कर्तामा ‘द्वारा’ वा ‘बाट’ विभक्ति थप्ने।
- कर्ममा ‘लाई’ छ भने हटाउने।
- धातुमा ‘इ’ प्रत्यय थपेर कर्मको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्ने क्रियापद बनाउने।
- आज्ञार्थ वा इच्छार्थ वाक्यमा कर्म एकवचन भए धातुमा ‘इयोस्’, बहुवचन भए ‘इयुन्’ जोड्ने।
- काल, पक्ष, भाव, करण र अकरण उस्तै राख्ने।
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य
अकर्मक क्रियाको वाक्य भाववाच्यमा यसरी बदलिन्छ:
- कर्तामा ‘द्वारा’ वा ‘बाट’ जोड्न पनि सकिन्छ, कर्ता हटाउन पनि सकिन्छ।
- ‘म’ सर्वनामलाई ‘आफू’ बनाउने।
- धातुमा ‘इ’ थपेर पुलिङ्ग, एकवचन, तृतीय पुरुष, अनादरको क्रियापद बनाउने।
- आज्ञार्थ वा इच्छार्थ वाक्यमा धातुमा ‘इयोस्’ जोड्ने।
- काल, पक्ष, भाव, करण र अकरण उस्तै राख्ने।
| कर्तृवाच्य | बदलिएको रूप | ध्यान दिने कुरा |
|---|---|---|
| गर्छ | गरिन्छ | सामान्य वर्तमान |
| गर्यो | गरियो | सामान्य भूत |
| गर्ने छ | गरिने छ | सामान्य भविष्यत् |
| गर्दै छ | गरिँदै छ | अपूर्ण वर्तमान |
| गरेको थियो | गरिएको थियो | पूर्ण भूत |
| गरेन | गरिएन | अकरण उस्तै |
| गरोस् | गरियोस् | इच्छार्थ |
‘हाकिमले लगत बनाए।’ को कर्मवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये भाववाच्यको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेदबाट वाच्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
हाम्रो विद्यालयले कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्यो। मद्वारा उक्त प्रतियोगितामा सहभागिता जनाइयो। रूपेश, लाक्पा, सुचिनालगायत थुप्रै साथीले भाग लिएका थिए। उद्घोषकबाट नाम बोलाइयो। आफू त सरासर मञ्चमा गइयो। निर्धक्कसँग कविता वाचन गरियो। दर्शकले असाध्यै प्रशंसा गरे। सबैले ताली बजाए। तपाईँहरूद्वारा पनि राम्रो कविता रचना गरियोस्।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.सङ्गीता मिठो गीत गाउँदै छिन्। (कर्मवाच्य)
- ख.बुबाले मिठाई दिनुभएको थियो। (कर्मवाच्य)
- ग.हिजो राति त सात घण्टा निदाएछु। (भाववाच्य)
- घ.कथाका किताब किनिन्छन् र पालैपालो पढिन्छ। (कर्तृवाच्य)
- ङ.तिमीबाट त्यति काम गरियोस् है। (कर्तृवाच्य)
- च.म त खुब हाँस्छु। (भाववाच्य)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई वाच्य परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
शुभद्राले पसलमा गएर पत्रिका किनिन्। उनले समाचार पढिन्। साथीहरूले पनि समाचार सुने। साथीहरूले नयाँ खबर थाहा पाए। विजय यतै आउँदै रहेछ। कल्याणद्वारा ऊ देखिएछ। कल्याणले विजयलाई बोलायो। आफू त सरासर घरतिर हिँडियो। आमाले मलाई घरबाट डाक्नुभएको थियो।
उत्तर
वर्णविन्यास: ‘र’ का विभिन्न रूप
‘र’ एउटै ध्वनि हो, तर अक्षरमा यसको ठाउँअनुसार फरक रूपमा लेखिन्छ:
| रूप | कहिले | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूरा र | अर्को व्यञ्जनसँग नजोडिँदा | सहर, बगर, रमाइलो, सिरक |
| पदेन (प्र जस्तो) | व्यञ्जनपछि र आउँदा, छड्के धर्का भएर | प्रकार, प्रसार, भ्रष्ट, स्रष्टा |
| पदेन (ट्र जस्तो) | ट, ठ, ड, ढ पछि र आउँदा, मुनि सानो चिह्न भएर | राष्ट्र, ट्रक, पेट्रोल, ड्राफ्ट |
| रेफ | र् पछि अर्को व्यञ्जन आउँदा, त्यो अक्षरमाथि | पर्छ, शीर्षक, शौर्य, सर्रर |
| र्य | तद्भव शब्दमा र् पछि य आउँदा | गर्यो, भर्याङ, पर्यो, झर्यो |
सजिलो तरिका: बोल्दा हेर्नुहोस्। कर्म मा र पहिले बोलिन्छ, त्यसैले रेफ म माथि बस्छ। क्रम मा र पछि बोलिन्छ, त्यसैले पदेन क मा जोडिन्छ।
‘डल्ले खोला’ मा आएको तर्यो लाई कुन रूपमा लेखिन्छ, र किन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘र’ का विभिन्न रूपबारे छलफल गर्नुहोस्:
राष्ट्रपतिले चुरेक्षेत्रको भ्रमण गर्नुभयो। उहाँले प्रकृति संरक्षणमा सबैको चासो रहनुपर्नेमा जोड दिनुभयो। जलवायु परिवर्तनका कारण सङ्कट बढेकामा चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कृषि, पर्यटन आदि क्षेत्रमा पनि पर्दो रहेछ। उहाँले पेट्रोलियम पदार्थको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा सौर्य ऊर्जा प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिनुभयो। यो समाचार गोरखापत्रले ‘सुन्दर सृष्टि बचाउन दूरदृष्टिको जरुरत’ शीर्षकमा प्रकाशन गर्यो।
छलफलका बुँदा
‘डल्ले खोला’ कथाबाट ‘र’ का फरक फरक रूप प्रयोग भएका शब्द पहिचान गर्नुहोस्। ती पहिचान गरेका शब्द राखी छोटो अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १७ पञ्चतन्त्र कथाको परिचय हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १७ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नका उत्तर भन्नुहोस्:
- क.पञ्चतन्त्र कथाको रचना कहिले भएको मानिन्छ?
- ख.पञ्चतन्त्र कथाका सिर्जना कसले गरेका थिए?
- ग.यो कथाको रचना कसरी भएको थियो?
- घ.यस कथामा खास गरी कस्तो किसिमको ज्ञान दिने प्रयास गरिएको छ?
उत्तर
पञ्चतन्त्र कथाले बालबालिकालाई के के कुरामा सहयोग पुर्याउँछ, सुनाइ पाठ १७ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
सिर्जना र परियोजना कार्य
परीक्षामा
‘गाउँलेले खोला तरे।’ को कर्मवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘आफू त घरतिर हिँडियो।’ को कर्तृवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
