विमानस्थलको ढोकाबाहिर एउटा दृश्य प्रायः देखिन्छ: झोला बोकेको युवा भित्र पस्छ, आमा बाहिरै आँसु पुछेर बस्नुहुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैङ्कका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मात्र ५ लाखभन्दा बढी नेपालीले पहिलो पटक वैदेशिक रोजगारीको स्वीकृति लिए: दिनको करिब १४ सय जना। त्यही युवालाई एक जना कवि बोलाउँछन्: फर्क।
‘फर्क आफ्नै देश’ विक्रमपवन परियार को गद्य कविता हो। यसमा एउटा नेपाली युवाको स्वर छ, जसले पहिले आफैँ फर्किने अठोट गर्छ, अनि अरू युवालाई पनि सँगै देश बनाउन बोलाउँछ।
यस एकाइमा कविता श्लोक श्लोक गरी बुझिन्छ, लघुतावाची शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, कारक र विभक्ति चिन्ने तरिका सिकिन्छ, क्ष र छ को शुद्ध लेखाइ सिकिन्छ र गद्य कविता लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: चित्रले सोधेको प्रश्न
पाठको सुरुको चित्रमा गरा गरा परेको हरियो पहाड छ। पहाडमा घर छन्, घुमाउरो सडकमा बस, कार र ट्रक गुडेका छन्, तारमा दुई रातो केबलकार झुन्डिएका छन्, बिजुलीका टावर उभिएका छन्। अर्को चित्रमा विमानस्थल छ: झोला बोकेका यात्रु हिँडेका छन् र माथि जहाज उडेको छ।
दिइएको चित्र र विषयवस्तुका बारेमा समूहमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
कविता पढ्नुअघि
गद्य कविता भनेको के हो?
पहिलो एकाइको ‘सहिदहरूको सम्झनामा’ झ्याउरे लयमा थियो: हरेक पङ्क्तिमा सोह्र अक्षर, गाउँदै पढ्न मिल्ने। ‘फर्क आफ्नै देश’ मा त्यस्तो कुनै गन्ती छैन। अक्षर, मात्रा वा गणको नियम नमानी लेखिएको कवितालाई गद्य कविता भनिन्छ।
तलको चित्रमा यस कविताका ४१ पङ्क्तिका अक्षर गनेर देखाइएको छ। अक्षर बोलिएअनुसार गनिएका हुन्, त्यसैले एक दुई अक्षरको फरक पर्न सक्छ।
तर गद्य कविता सादा गद्य होइन। यसमा यी कुरा हुन्छन्:
| विशेषता | यसको अर्थ |
|---|---|
| निश्चित नियम छैन | पङ्क्ति, श्लोक वा अक्षरको निश्चित नाप हुँदैन। |
| भावना मुख्य | कविको भावना र विचारले नै कविताको आकार बनाउँछ। |
| विम्ब र प्रतीक | सिधै नभनी चित्र र सङ्केतबाट कुरा भनिन्छ। |
| भित्री लय | शब्द, पद वा पदावली दोहोरिएर लय बन्छ। यसलाई अन्तर सङ्गीत पनि भनिन्छ। |
| अनुप्रास | चाहेमा मिल्दा ध्वनि राख्न सकिन्छ, तर अनिवार्य छैन। |
गन्ती नभएपछि लय कहाँबाट आउँछ? एउटा उत्तर पङ्क्ति टुटाउने ठाउँबाट आउँछ। तलका शब्द हाम्रै हुन्, कविताका होइनन्। कुनै शब्दमा थिचेर त्यहाँ पङ्क्ति टुटाउनुहोस्, वा टुटेको पङ्क्ति जोड्नुहोस्; अनि बोलेर पढ्नुहोस्।
गद्य कवितालाई सादा गद्यबाट के कुराले छुट्याउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कवि र विषय
विक्रमपवन परियार (जन्म वि.सं. २०४३) को यो कविता सामाजिक विषयमा आधारित छ र गद्य शैलीमा लेखिएको छ।
कविताको विषय बुझ्न एउटा कुरा नबिर्सनु राम्रो: यसले विदेश जानेलाई दोष दिएको छैन। धेरै जना घर चलाउन, ऋण तिर्न वा सिप सिक्न विदेश जान्छन्, र उनीहरूको पसिना पनि देशकै काममा आउँछ। कविताले ती हातहरू देशलाई कति चाहिन्छन् भन्ने कुरामा जोड दिएको हो।
कविता, अंश अंश गरी
कवितामा सात श्लोक छन्। पाठ्यपुस्तकमा एक एक श्लोक पढ्दै तलको व्याख्या मिलाउनुहोस्।
श्लोक १: म को हुँ?
कविता पहिचानबाट सुरु हुन्छ। बोल्ने पात्र आफूलाई दुई कुराले चिनाउँछ: स्वाभिमान हिमाल जस्तो अग्लो, विचार बुद्धको जस्तो। हिमाल र बुद्ध दुवै नेपालका चिनारी हुन्, त्यसैले यो सानो परिचय नेपालको पनि परिचय बन्छ।
त्यसपछि ऊ आफूलाई वीर गोर्खाली र श्रमशील नेपाली भन्छ। ‘वीर’ मा बहादुरीको गर्व छ, ‘श्रमशील’ मा मिहिनेतको। कविताको बाँकी भागले यही दोस्रो कुरा अघि बढाउँछ: वीरता अब बन्दुकमा होइन, श्रममा देखाउनु छ।
श्लोक २: देश बनाउने अभियान
यहाँ शरीरका अङ्गले देश बोकेका छन्। पैतालामा दबाउनै नसकिने साहस छ, छाती तराईको फाँट जस्तो फराकिलो छ, निधारभरि आफ्नै माटाको रङ छ। टीका जस्तो गरी माटो टाँस्नु भनेको देशलाई शिरमा राख्नु हो।
यति तयारी गरेर कतातिर जाने? पङ्क्तिको अन्त्यमा उत्तर आउँछ: देश बनाउने अभियानमा। ‘अभियान’ सामान्य काम होइन, निश्चित उद्देश्य राखेर गरिने ठुलो प्रयास हो। ‘पाइला चाल्नु छ’ मा ‘-नु छ’ ले यो आफ्नो काम हो, गर्नैपर्ने काम हो भन्ने जनाउँछ।
श्लोक ३: फर्किने निर्णय
अब कविताको मोड आउँछ। बोल्ने पात्र परदेशमा छ। ऊ हरियो पासपोर्ट त्यतै छोडेर घरआँगनमा फर्किन चाहन्छ। पासपोर्ट विदेश जाने कागज हो, त्यसैले त्यसलाई छोड्नु भनेको परदेशको जीवन त्याग्नु हो। कविताले यसको रङको कारण खोलेको छैन; मुख्य कुरा छोड्ने निर्णय हो।
त्यसपछि सुन्दर उल्टो कुरा आउँछ। खेतलाई होइन, युगलाई पसिनाले सिँचेर उर्वर बनाउने रे! समयलाई खेत जस्तै मानिएको छ: आजको मिहिनेतले भोलिको उब्जनी दिन्छ।
श्लोक ४: गाउँमा के गर्नु छ?
यो सबैभन्दा लामो श्लोक हो, किनभने यसमा कामको सूची छ:
- गाउँका चर्किएका भित्ता माटाले टालेर सुन्दर बनाउनु छ;
- सुकेर चिरा परेका गरा आफ्नै पसिनाले ओसिलो बनाउनु छ;
- पहाडमा रातो गुराँस फुलाउनु छ।
बिस्तारै काम ठुला हुँदै गएका छन्: घरबाट खेत, खेतबाट पहाड। घर चर्किनु र गरा चिरा पर्नु बसाइँले खाली भएको गाउँको चित्र हो।
बिचमा एउटा सर्त आउँछ: देश स्वतन्त्र भएर बाँचेपछि मात्र बोल्नेका निश्चल आँखामा हिमाल हाँस्छ। ‘निश्चल’ को अर्थ नहल्लिने, स्थिर हो; कुरेर बसेका आँखा जस्ता। अर्काको भरमा बाँच्ने देश साँच्चै खुसी हुन सक्दैन भन्ने कुरा यहाँ लुकेको छ। ‘बाँच्छ’ र ‘हाँस्छ’ को मिल्दो ध्वनि कविताको थोरै अनुप्रासमध्ये एक हो।
अन्त्यमा देशको सपना डाँफेका प्वाँख जस्तै रङ्गीन बनाउन बाँकी छ, र बोल्ने पात्र देशको खम्बा बन्न चाहन्छ। खम्बा देखिँदैन, तर छानो त्यसैले थामेको हुन्छ।
‘देशको खम्बा भएर बाँच्नु’ भन्नाले के बुझिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ५: ‘म’ बाट ‘हामी’
यस श्लोकमा स्वर बदलिन्छ: अब हामी आउँछ र ‘-नु छ’ को ठाउँमा लेखौँ आउँछ। ‘बनाउनु छ’ ले आफ्नो जिम्मेवारी जनाउँथ्यो, ‘लेखौँ’ ले अरूलाई सँगै आउन बोलाउँछ।
सपना लालुपाते जस्तो रातो छ। लालुपातेको टुप्पाका पात रातो हुन्छन्। अप्ठ्यारो अक्करे भिरमा पनि गुराँस मुस्कुराएर फुल्छ, र आरोही का पैताला जति गाह्रो भए पनि सगरमाथातिर उक्लिरहन्छन्। यी तीन चित्रको भनाइ एउटै हो: कठिन ठाउँमै सुन्दर र ठुलो काम हुन्छ।
यसैले यो युगका गीत र श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत लेख्ने कुरा आएको छ। गीत लेख्नु भनेको यहाँ कागजमा लेख्नु होइन, कामले आफ्नो समयको कथा बनाउनु हो।
श्लोक ६: फर्क युवा हो फर्क
कोदाली भएर बाटो खन्ने र पुल भएर हजार सपना जोड्ने कुरा आउँछ। ‘कोदालीले खन्नु’ भनेको भए साधन मात्र हुन्थ्यो; ‘कोदाली भएर’ भन्दा मानिस आफैँ साधन बन्छ। पुलले दुई किनारा जोडे जस्तै युवाले छरिएका सपनालाई जोड्छन्। यहाँ आफ्नै बाटो को दुई अर्थ छ: गाउँको साँच्चैको बाटो र देशले रोज्ने बाटो।
यहीँ कविताको सबैभन्दा बलियो बोली आउँछ: फर्क। यो आदेश जस्तो सुनिन्छ, तर ‘युवा हो’ मा आत्मीयता छ। अनि कारण पनि तुरुन्तै दिइन्छ: यो देशको इतिहास अरूले होइन, हामी आफैँले लेख्नुपर्छ।
श्लोक ७: सन्देश दिएर बाँचौँ
अन्तिम श्लोकमा युवाका अङ्ग फेरि आउँछन्, तर अब बहुवचनमा: पाइलाहरू, मुट्ठीहरू, छातीहरू। एक जनाको अभियान अब धेरैको भएको छ। दोस्रो श्लोकको फराकिलो छाती अब गोलीले छेड्न नसक्ने छाती भएको छ।
त्यसपछि आऊ भन्दै परिवर्तनको युगान्तकारी नक्सा कोर्न बोलाइन्छ। ‘युगान्तकारी’ को अर्थ एउटा युग सकेर अर्को ल्याउने हो। नक्साले बाटो देखाउँछ, त्यसैले यो नयाँ नेपालको योजना हो।
‘अनि पो देश बाँच्न सक्छ’ मा पो को बल छ: त्यसो नगरी हुँदैन। अन्त्यमा माग अझ ठुलो हुन्छ: देशमा बाँच्नु मात्र होइन, आउने पिँढीका लागि देश भएर बाँच्नु। अब मानिस र देश छुट्टिँदैनन्। आफ्नो जीवन नै पछिल्ला पुस्ताका लागि सन्देश बन्छ।
कविताको पछिल्लो भागमा ‘लेखौँ’, ‘खनौँ’, ‘कोरौँ’ जस्ता क्रियापदले के गरेका छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कविताको विश्लेषण
मूल भाव
कविताको मूल भाव हो: देशको भविष्य अरूले बनाइदिँदैनन्; यहाँका युवाले नै आफ्नो साहस, सिप र पसिना देशमै लगाएर त्यसलाई समृद्ध र स्वतन्त्र बनाउनुपर्छ।
कविताका विशेषता
कविताको स्वर बिस्तारै चढ्दै जान्छ। सुरुमा आफैँलाई चिनाउने बोली छ, अन्त्यमा देशभरका युवालाई बोलाउने आवाज:
| श्लोक | कसले बोल्छ? | क्रियाको रूप | भाव |
|---|---|---|---|
| १ | म | हुँ | आफ्नो पहिचान |
| २–४ | म | चाल्नु छ, फर्किनु छ, बनाउनु छ, बाँच्नु छ | आफ्नो जिम्मेवारी |
| ५ | हामी | लेखौँ | सँगै काम गर्ने बोलावट |
| ६–७ | हामी र तिमी | खनौँ, जोडौँ, फर्क, कोरौँ, बाँचौँ | देशव्यापी आह्वान |
कविता चित्रैचित्रले बनेको छ। यिनलाई विम्ब भनिन्छ, र कुनै चित्रले अर्कै कुरा जनाउँदा त्यो प्रतीक हुन्छ:
| चित्र | के जनाउँछ? |
|---|---|
| हिमाल | स्वाभिमान र अग्लो शिर |
| बुद्ध | विचार र शान्ति |
| पसिना | श्रम |
| पासपोर्ट | परदेशको जीवन |
| चर्किएको भित्ता, चिरा परेको गरा | बेवास्तामा परेको गाउँ |
| गुराँस | कठिन ठाउँमा पनि फुल्ने साहस र सुन्दरता |
| डाँफेको प्वाँख | रङ्गीन सपना |
| खम्बा | देश थाम्ने आधार |
| कोदाली | श्रम र निर्माण |
| पुल | छरिएका सपना जोड्ने एकता |
| नक्सा | नयाँ युगको योजना |
अरू विशेषता यस्ता छन्:
- तुलना: जस्तो, जस्तै, झैँ ले एउटा कुरालाई अर्कोसँग दाँजिएको छ।
- दोहोरो: ‘फर्क’, ‘भएर’, ‘आफ्नै’ र ‘-नु छ’ बारम्बार आएर गद्य कविताको भित्री लय बनाएका छन्।
- भाषा: अदम्य, उर्वर, युगान्तकारी जस्ता तत्सम शब्दसँगै कोदाली, गरा, पैताला जस्ता नेपाली गाउँका शब्द मिसिएका छन्।
- स्थान: हिमाल, पहाड र तराई तीनै आएर सारा देश कवितामा अटाएको छ।
शीर्षकको सार्थकता
‘फर्क आफ्नै देश’ छोटो छ, तर यसमा कविताको पूरा आह्वान छ। ‘फर्क’ ले काम भन्छ, ‘आफ्नै’ ले आत्मीयता थप्छ र ‘देश’ ले गन्तव्य बताउँछ। कवितामा यही बोली फेरि फेरि दोहोरिन्छ, र सबै चित्र यसैका कारण बन्छन्। त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
कवितामा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| स्वाभिमान | आफ्नो प्रतिष्ठा र महत्त्वमाथिको गरिमा |
| श्रमशील | मिहिनेत गर्ने बानी भएको |
| अदम्य | कुनै पनि किसिमले दबाउन नसकिने |
| पैताला | खुट्टाको तल्लो भाग |
| फाँट | खेती गर्न लायक फैलिएको जमिन वा मैदान |
| अभियान | निश्चित उद्देश्य प्राप्तिका लागि गरिने प्रयास |
| पासपोर्ट | राहदानी |
| उर्वर | धेरै उब्जनी हुने |
| गरो | डिलले छुट्याएको खेतको भाग; बहुवचनमा गरा |
| ओसिलो | अलि अलि चिसो, सेपिलो |
| निश्चल | स्थिर, परिवर्तन नहुने |
| खम्बा | खाँबो, थाम |
| लालुपाते | टुप्पामा रातो पात हुने बोट |
| अक्कर | यताउति जान नसकिने अप्ठ्यारो स्थिति |
| आरोही | हिमाल, पहाड आदिमा चढ्ने वा उक्लने |
| अठोट | गर्छु भन्ने पक्का निधो |
| जोसिलो | जोस भएको |
| ऊर्जाशील | शक्ति वा उत्साहले भरिपूर्ण |
| युगान्तकारी | एक युग समाप्त गरी अर्को युग ल्याउने |
| पिँढी | उमेरका आधारमा छुट्टिने मानिसको जमात, पुस्ता |
| आह्वान | कुनै काममा बोलाउने काम |
लघुतावाची शब्द
भान्सामा ‘नुन’ भन्यो भने कति नुन भन्ने थाहा हुँदैन। ‘एक चिम्टी नुन’ भन्यो भने थाहा हुन्छ। कुनै वस्तुको सानो अंश, एउटा एकाइ वा सानो रूप जनाउने शब्दलाई लघुतावाची शब्द भनिन्छ। ‘लघु’ को अर्थ सानो हो। यी दुई किसिमका हुन्छन्:
| किसिम | उदाहरण |
|---|---|
| सानो अंश वा एकाइ | एक चिम्टी नुन, एक ढिँडी खुर्सानी, लसुनको पोटी, काँक्राको चिरो, घिउको पित्को |
| वस्तुको सानो रूप | लौरो → लौरी, ठेको → ठेकी, अम्खोरा → अम्खोरी, टिको → टिकी, पटुका → पटुकी |
दोस्रो किसिममा शब्दको अन्त्यमा ई लागेर प्रायः सानो रूप बनेको देखिन्छ। हरेक अंशको शब्द आफ्नै वस्तुसँग जोडिन्छ: एक चिम्टी पानी भनिँदैन।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| साहस | जमाना |
| परदेश | खाँबो, थाम |
| प्वाँख | प्रचलन |
| खम्बा | कठिन अवस्थामा पनि काम गर्ने आँट |
| अक्कर | चराको भुत्ला |
| युग | विगतका घटनाको वर्णन |
| इतिहास | यताउति जान नसकिने अप्ठ्यारो स्थिति |
| विदेश |
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढी लघुतावाची शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
आमाले काँक्रो चिर्नुभयो। मैले एक चिम्टी नुन र एक ढिँडी खुर्सानी पिसेँ। भाइले सबै जनालाई काँक्राका एक एकओटा चिरा बाँड्यो। सुवानी सानो लौरी टेकेर टुप्लुक्क आइपुगिन्। उनले कम्मरमा पटुकी, निधारमा टिकी र नाकमा फुली लगाएकी रहिछन्। उनी तिर्खाएकी हुनाले पहिले एक अम्खोरी पानी पिइन्, त्यसपछि एक चिरो काँक्रो खाइन्।
उत्तर
दिइएका लघुतावाची शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: पोटी, पोथ्रो, त्यान्द्रो, चोइटो, पित्को, कर्द, ठेकी
उत्तर
दिइएका शब्द प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्: स्वाभिमान, पसिना, परदेश, सपना, आरोही, ओसिलो, ऊर्जाशील, उर्वर
नमुना अनुच्छेद
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: हिमाल, गोर्खाली, अदम्य, पहाड, सगरमाथा, इतिहास, पाइला, कोदाली
उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता गति, यति, लय मिलाई लयबद्ध वाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्ने तरिका
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.हाम्रा पैताला के बोकेर हिँडेका छन्?
- ख.हामीले बाँकी युगलाई कस्तो बनाउनुपर्छ?
- ग.देशको सपनालाई कसरी रङ्ग्याउन बाँकी छ?
- घ.हामी कसका लागि देश भएर बाँच्नुपर्छ?
- ङ.देश बनाउने अभियानको सन्दर्भ कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको चौथो श्लोक (‘गाउँमा चर्किएका’ देखि ‘बाँच्नु छ मलाई’ सम्म) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.खेतमा चिरा परेका गरालाई कसरी ओसिलो बनाउनुपर्छ?
- ख.‘देशको खम्बा भएर बाँच्नु छ मलाई’ भन्नुको तात्पर्य के हो?
उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.हामी कस्तो अभियानमा हिँड्नुपर्छ?
- ख.कुन अवस्थामा कविका आँखामा हिमाल हाँस्छ?
- ग.हामीले किन यो युगको गीत लेख्नुपर्छ?
- घ.अबको युगलाई कसरी उर्वर बनाउनुपर्छ?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: हामी हाम्रो पिँढीका लागि देश भएर बाँचौँ।
नमुना उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कवितामा नेपाली युवालाई किन स्वदेश फर्किन आह्वान गरिएको छ, चर्चा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको मूल सन्देश लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
घाटु: गीतमा बाँचेको कथा
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास ९ र १० राजकुमार गुरुङको ‘घाटुनाच’ बाट लिएको अनुच्छेदमा छन्। त्यो अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमै पढ्नुहोस्। यसको कथा छोटकरीमा यस्तो छ:
घाटुको कथा लोकगाथाबाट आएको हो। गीत र नाटक दुवै भए पनि मानिसले यसलाई नाच भनेर चिन्छन्। यो कसले लेख्यो, थाहा छैन, र यसका पात्र काल्पनिक हुन्। राजा परशुरामले सिकार खेल्ने क्रममा नवलपुरमा यम्फावतीलाई भेट्छन् र दुवैको विवाह हुन्छ। सुखले बसिरहेका बेला उनीहरूको इच्छाविपरीत युद्ध आइपर्छ। हठी स्वभावका राजा हार नमानी लड्छन् र रणभूमिमै मारिन्छन्। रानी सती जाने तयारी गर्छिन्, किनभने त्यस बेला सती जानैपर्ने कुप्रथा थियो। उनी सबैसँग बिदा माग्छिन्, कामदारलाई शान्त भएर काम अह्राउँछिन् र धाईआमालाई छोराको हेरचाह गर्न भन्छिन्। अन्त्यमा नाबालक छोरालाई अँगालेर उनी डाँको छाडेर रुन्छिन्, र दरबारका सबै रुन्छन्।
राजकुमार गुरुङको ‘घाटुनाच’ बाट लिएको, राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथा भएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.घाटुनाच केमा आधारित हुन्छ?
- ख.घाटुनाचका नायक र नायिका को को हुन्?
- ग.राजाको स्वभाव कस्तो थियो?
- घ.रानी यम्फावती किन डाँको छोडेर रुन्छिन्?
उत्तर
सारांश लेख्दा मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ शब्दमा मुख्य कुरा मात्र राखिन्छ। पहिले बुँदा टिप्नुहोस्, उदाहरण र दोहोरो कुरा हटाउनुहोस्, अनि आफ्नै वाक्यमा जोड्नुहोस्। बुँदा अपूर्ण वाक्यमा पनि टिप्न सकिन्छ, तर सारांश पूरा वाक्यमा हुन्छ।
राजकुमार गुरुङको ‘घाटुनाच’ बाट लिएको अनुच्छेद पढी सारांश लेख्नुहोस्।
नमुना सारांश
भाषिक प्रकार्य: प्रशंसा गर्ने
कसैको राम्रो काम देखेर त्यसको गुण बताउनु प्रशंसा हो। राम्रो प्रशंसा साँचो हुन्छ र ठ्याक्कै के राम्रो लाग्यो भन्ने कुरा बताउँछ। ‘तपाईँ राम्रो हुनुहुन्छ’ भन्दा ‘तपाईँको गीतको अन्तिम भाग सुनेर मेरो जिउ नै सिरिङ्ग भयो’ बढी छुन्छ। प्रशंसा गर्दा यी भनाइ काम लाग्छन्: कति राम्रो!, स्याबास!, तिमीले त कमाल गर्यौ!, तपाईँको यो काम साँच्चै प्रशंसनीय छ। साथमा ताली, मुस्कान र आँखामा हेराइ पनि चाहिन्छ।
धादिङको सिम्ले गाउँकी रुक्सा थापाले सडक दुर्घटनामा एउटा हात र एउटा खुट्टा गुमाउनुपर्यो। उनी गुमेका हातखुट्टाको चिन्ता नलिई दिनहुँ नृत्य साधना गर्छिन्। उनको सफल नर्तकी बन्ने सपना छ। उनको नृत्य हेर्ने सबैले ताली बजाएर स्याबासी दिन्छन् र मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्छन्।
तपाईँ अरूले गरेका राम्रा कामको प्रशंसा कसरी गर्नुहुन्छ, अभिनयसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना अभिनय
भाषिक संरचना: कारक र विभक्ति
वाक्यमा क्रिया राजा जस्तो हुन्छ, र नामहरू त्यसको सेवामा हुन्छन्। कसैले काम गर्छ, कसैमा काम पर्छ, कुनै साधनले काम हुन्छ। क्रियासँग नामको यस्तो सम्बन्धलाई कारक भनिन्छ। नामपछि लागेर त्यो सम्बन्ध देखाउने ले, लाई, बाट, मा जस्ता चिह्नलाई विभक्ति भनिन्छ।
सात विभक्ति, छ कारक
| कारक | अर्थ वा कार्य | विभक्ति | विभक्ति चिह्न |
|---|---|---|---|
| कर्ता | काम गर्ने वाला | प्रथमा | ले / बाट / द्वारा |
| कर्म | गरिने कार्य, फल भोग्ने | द्वितीया | लाई |
| करण | साधन | तृतीया | ले / बाट / द्वारा |
| सम्प्रदान | दान, प्रदान | चतुर्थी | लाई / लागि / निम्ति |
| अपादान | छुट्टिने विन्दु | पञ्चमी | देखि / बाट |
| – | – | षष्ठी | को / का / की, रो / रा / री, नो / ना / नी |
| अधिकरण | आधार, रहने स्थान | सप्तमी | मा |
तालिकाबाट तीन कुरा याद गर्नुहोस्:
- विभक्ति सात, कारक छ। षष्ठी विभक्तिको कारक हुँदैन, किनभने को, का, की ले नामलाई क्रियासँग होइन, अर्को नामसँग जोड्छन्: देशको इतिहास, हाम्रो पिँढी।
- चिह्न नहुन पनि सक्छ। ‘दोर्जे पढ्छ’ मा ‘दोर्जे’ कर्ता हो, ‘तरकारी ल्याइन्’ मा ‘तरकारी’ कर्म हो; तर ले र लाई देखिँदैनन्।
- एउटै चिह्न दुई ठाउँमा आउँछ। ले कर्ता र करण दुवैमा, लाई कर्म र सम्प्रदान दुवैमा, बाट कर्ता, करण र अपादान तीनैमा आउन सक्छ।
क्रियालाई सोधेर चिन्ने
चिह्न मात्र हेरेर कारक छुट्टिँदैन। त्यसैले क्रियालाई प्रश्न सोध्नुहोस्: कसले? के? केले? कसलाई वा कसका लागि? कहाँबाट? कहाँ? जुन शब्द उत्तर बन्छ, कारक त्यही प्रश्नले बताउँछ।
ले को जोडीमा यसरी भिन्नता हुन्छ:
| वाक्य | ‘ले’ लागेको शब्द | प्रश्न | कारक |
|---|---|---|---|
| पासाङले चित्र बनाए। | पासाङले | कसले बनाए? | कर्ता |
| उनले कुचीले चित्र बनाए। | कुचीले | केले बनाए? | करण |
लाई मा पनि यस्तै हुन्छ: ‘बाबुले छोरालाई बोलाउनुभयो’ मा काम छोरामा परेको छ, त्यसैले ‘छोरालाई’ कर्म हो। ‘आमाले भिक्षुलाई भोजन दिनुभयो’ मा भिक्षुलाई केही दिइएको छ, त्यसैले ‘भिक्षुलाई’ सम्प्रदान हो।
बाट मा पनि प्रश्नै सोध्नुपर्छ। ‘छतबाट पानी चुहियो’ मा पानी छतबाट छुट्टिएको छ, त्यसैले अपादान। ‘बसबाट आएँ’ मा बस आउने साधन हो, त्यसैले करण। ‘अध्यक्षबाट उद्घाटन भयो’ मा अध्यक्षले काम गरेका छन्, त्यसैले कर्ता।
‘आमाले चुलोबाट भाँडो झिक्नुभयो।’ यसमा ‘चुलोबाट’ को कारक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘नेपालको झन्डा’ मा ‘नेपालको’ लाई कुन कारक भन्ने?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
कारक र विभक्तिको तालिका पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
दिइएका वाक्यमा गाढा पारिएको पदको कारक पहिचान गर्नुहोस्:
- क.अर्जेन्टिनाका खेलाडीले सन् २०२२ को विश्वकपको उपाधि जिते।
- ख.हामीले नयाँ कलमले लेख्यौँ।
- ग.वैतरणी धाममा पर्यटकका लागि आवासको व्यवस्था छ।
- घ.उहाँको खल्तीबाट मोबाइल खसेछ।
- ङ.टेबुलमा छरिएका किताब मिलाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएका वाक्यमा गाढा पारिएको पदमा लागेका विभक्तिका नाम लेख्नुहोस्:
- क.झुमाले चित्र बनाउन सकिन्।
- ख.मैले हातले भात खाएँ।
- ग.छेदेन रसुवाबाट काठमाडौँ हिँडे।
- घ.स्वयंसेवकले मेलामा सबैलाई पानीको बोतल दिए।
- ङ.आमाबुबालाई सम्मान गर्नुहोस्।
उत्तर
ले, लाई, देखि, नो, बाट, रा, मा विभक्ति प्रयोग गरी ‘अनुशासन’ शीर्षकमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
वर्णविन्यास: क्ष र छ
‘क्षमा’ र ‘छाता’ को सुरु सुन्दा उस्तै लाग्छ, तैपनि लेखाइ फरक छ। क्ष चाहिँ क् + ष मिलेर बनेको संयुक्त अक्षर हो। छ एउटा छुट्टै व्यञ्जन हो।
| लेख्ने अक्षर | कस्ता शब्दमा | उदाहरण |
|---|---|---|
| क्ष | संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका तत्सम शब्दमा | क्षमा, क्षति, क्षण, अक्षर, राक्षस, क्षितिज, भिक्षु, लक्षण, चक्षु |
| छ | नेपालीमा बनेका र बदलिएर आएका शब्दमा | छाता, छेपारो, छुच्चो, छेस्को, छुचुन्द्रो |
| छ | संस्कृतमै छ भएका शब्दमा | छवि, परिच्छेद, अनुच्छेद |
यी तीन उपाय काम लाग्छन्:
- बिचको आवाज सुन्नुहोस्। अक्षर, पक्ष, लक्ष्य बोल्दा ‘क्’ को आवाज पनि सुनिन्छ। ‘छ’ मा त्यो हुँदैन।
- शब्दको परिवार हेर्नुहोस्। अक्षर बाट साक्षर, रक्षा बाट आरक्षण बन्छ। एउटा शब्द चिने अर्को पनि चिनिन्छ।
- बदलिएका शब्द सम्झनुहोस्। शब्दकोशअनुसार संस्कृतको क्षेपकार नेपालीमा छेपारो र क्षुद्र नेपालीमा छुच्चो भएका हुन्। शब्द नेपाली भएपछि लेखाइ पनि बदलियो।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका शब्द शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्:
छाता, क्षमा, ओछ्यान, क्षति, छेपारो, क्षण, अक्षर, क्षत्रिय, छवि, राक्षस, क्षितिज, छुचुन्द्रो, भिक्षु, साक्षर, अध्यक्ष, छुच्चो, कक्षा, पक्ष, छ्वास्स, लक्षण, छलाङ, क्षेप्यास्त्र, लक्ष्य, परिप्रेक्ष्य, आरक्षण, छेस्को, उपलक्ष्य, छुल्याहा, परिच्छेद, अनुच्छेद, चक्षु, छिचिमिरो
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ८ रुख हो। कृसु क्षेत्रीको यो छोटो गद्य कविता रुखको त्यागबारे छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ८ सुन्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कविलाई रुखमुनि ध्यानस्थ हुँदा कस्तो अनुभूति हुन्छ?
- ख.कविलाई रुखले के के दियो?
- ग.कविले किन रुखलाई अदृश्य भगवान् जस्तै ठाने?
- घ.यस कविताको सार के हो?
उत्तर
कविले रुखको महत्त्व कसरी दर्साएका छन्, कविताका आधारमा भन्नुहोस्।
नमुना उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
गद्य कविता लेख्ने तरिका
- १.एउटा चित्र छान्नुहोस्: ‘किसान’ भन्ने ठुलो विषयबाट होइन, उसका हात, हिलो वा असारको बिहानबाट सुरु गर्नुहोस्।
- २.ठोस कुरा लेख्नुहोस्: ‘ऊ धेरै मिहिनेत गर्छ’ भन्दा ‘हिलोले उसको नङ कालो छ’ धेरै बोल्छ।
- ३.पङ्क्ति अर्थअनुसार टुटाउनुहोस्: जोड दिनुपर्ने शब्द पङ्क्तिको अन्त्यमा राख्नुहोस्।
- ४.दोहोरोले लय बनाउनुहोस्: एउटा शब्द वा वाक्यको ढाँचा दुई तीन पटक ल्याउनुहोस्।
- ५.अन्त्यमा सन्देश वा मोड दिनुहोस्: पाठकलाई सोच्ने ठाउँ छोड्नुहोस्।
- ६.बोलेर सुन्नुहोस्: अड्केको ठाउँको शब्द फेर्नुहोस्।
दिइएका शीर्षकमा गद्य कविता रचना गर्नुहोस्:
- क.किसान
- ख.वसन्त ऋतु
नमुना कविता
कुनै साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित गद्य कविता खोजी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
गर्ने तरिका
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘देशको इतिहास हामी आफैँले लेख्नुपर्छ’ भन्ने पङ्क्तिको भाव के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘गाउँबाट दिदीले सहरमा दाइलाई चिठी पठाइन्।’ यसमा ‘सहरमा’ को कारक र विभक्ति के हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
