वर्षाको मध्य समय छ। बाक्लो कुहिरो लागेको छ, उकालो बाटो चिप्लो छ र जङ्गलमा किराले टोकिरहेका छन्। झन्डै अढाई हजार सिपाहीको फौज नेपाल खाल्डोतर्फ उक्लिँदै छ। अचानक साँझ परेको वेला दुई दिशाबाट आक्रमण सुरु हुन्छ। त्यसपछि आगो बालिएका सिङ भएका अर्ना कुद्छन्, अरिङ्गालका गोला फुट्छन् र सिस्नाको घारीमा मान्छे पोलिन्छन्। बन्दुकले सजिएको सेना जनावर, किरा र बिरुवासँग पनि लड्नुपर्ने अवस्थामा पर्छ।
‘साकार सपना’ गणेशप्रसाद भट्टराईको ऐतिहासिक कथा हो। यसमा जयप्रकाश मल्लले अङ्ग्रेजसँग सहयोग मागेपछि कप्तान किनलकको फौज सिन्धुलीमै कसरी रोकियो भन्ने घटना छ। ‘साकार’ भनेको आकार पाएको, साँच्चै भएको हो। त्यसैले ‘साकार सपना’ को अर्थ हो: पूरा भएको सपना।
यस एकाइमा कथाको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र पर्यायवाची शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, विशेषण, भेदक र भेद्य, धातुका प्रकार, समापक र असमापक क्रिया तथा दीर्घ ईकारको नियम सिकिन्छ र बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: इतिहासका चार अनुहार
पाठको सुरुमा नेपालको इतिहाससँग जोडिएका चार जनाका तस्बिर छन्। नेपालको एकीकरणपछि मुलुकको क्षेत्र फैलियो; पूर्वदेखि पश्चिमसम्म हिमाल, पहाड र तराई एउटै देशमा आए। जातजाति, भाषाभाषी र धर्मसंस्कृतिको विविधता नै हाम्रो पहिचान बन्यो। यिनै चार जनाको योगदानबारे छलफल गरेर पाठ सुरु गर्न भनिएको छ।
कथा पढ्नुअघि
इतिहासको पृष्ठभूमि
काठमाडौँ उपत्यकालाई यस कथामा नेपाल खाल्डो भनिएको छ। त्यस वेला यहाँ तीन मल्ल राज्य थिए: कान्तिपुर, ललितपुर (पाटन) र भक्तपुर (भादगाउँ)।
कथाका पात्र
| पात्र | को हुन् |
|---|---|
| पृथ्वीनारायण शाह | गोरखाका राजा; कथाको अन्त्यमा ‘मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ’ भन्ने। |
| जयप्रकाश मल्ल | कान्तिपुरका राजा; खतरा देखेर सहयोग खोज्ने। |
| रणजित मल्ल | भक्तपुरका राजा; गुह्येश्वरीको भेलामा बोलाइएका। |
| केपुचिन पादरी | उपत्यकामा बस्ने इसाई धर्मगुरु; अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्न सल्लाह दिने। |
| उमदा, फकिर रामदास | जयप्रकाशको पत्र बोकेर बेतिया जाने; रामदास (रामदास वैरागी) ले पछि फौजलाई बाटो देखाउँछन्। |
| गोल्डिङ | बेतियामा बस्ने अङ्ग्रेज वाणिज्यदूत; कथाको पहिलो भागको मुख्य पात्र। |
| रम्बोल्ड | पटनाका हाकिम; धम्कीको पत्र लेख्ने। |
| किनलक, हेयर से | अङ्ग्रेज फौजका कप्तान र सहायक कप्तान। |
| वंशु गुरुङ, वंशराज पाण्डे, वीरभद्र उपाध्याय | सिन्धुलीमा लड्ने गोरखाली सेनापति। |
| श्रीहर्ष पन्त | वंशराज पाण्डेसँगै सेना लैजान तयार राखिएका। |
‘गौराङ्ग’ शब्दको अर्थ गोरा हो। कथामा यो शब्दले अङ्ग्रेजलाई बुझाएको छ।
कथा, अंश अंश गरी
पाठ्यपुस्तकमा कथा बाइसओटा छोटा अनुच्छेदमा छ। बुझ्न सजिलो होस् भनेर तल यसलाई आठ अंशमा बाँडेर हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. खतराको घन्टी
कीर्तिपुर जितेपछि लुटिकोट र मुडिखुकोटका गाउँ पनि गोरखाको हातमा परे। अब पालो कान्तिपुरको हो भन्ने जयप्रकाश मल्लले बुझे। यही अर्थमा कथाले भन्छ: उनको दिमागमा ‘खतराको घन्टी’ बज्यो। उनले भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल र ललितपुरका मन्त्रीलाई गुह्येश्वरी मन्दिरको पाटीमा बोलाए। आपसमा सहयोग गर्ने कुरा भयो र लामो छलफलपछि सबैले धर्म भाके, अर्थात् देवताको नाम लिएर वाचा गरे।
मन्दिरमा भेला गर्नुको पनि अर्थ छ: त्यहाँ गरिएको वाचा तोड्न मान्छे डराउँथे। आपसमा झगडा गरिरहेका तीन राज्यलाई बाहिरको खतराले मात्र एउटै ठाउँमा ल्यायो।
२. पादरीको सल्लाह र बेतियाको पत्र
उपत्यकामा बस्ने केपुचिन पादरीसँग जयप्रकाशले गोरखालीलाई अगि बढ्न नदिने उपाय सोधे। पादरीले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्न सल्लाह दिए। जयप्रकाशले कलकत्ताका गभर्नरलाई सैनिक सहयोगको पत्र लेख्ने निर्णय गरे र फकिर रामदास र उमदालाई पत्र दिएर बेतिया पठाए। त्यहाँ अङ्ग्रेज वाणिज्यदूत गोल्डिङ बस्थे।
जयप्रकाश मल्लले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्ने सल्लाह कसबाट पाए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. गोल्डिङको मनको हिसाब
यो कथाको सबैभन्दा रमाइलो दृश्य हो। गोल्डिङले दूतलाई भुइँमा बसाए, चस्मा लगाएर पत्र हेरे, तर आफैँ बुझेनन्। सेक्रेटरीले पढेर बुझाइदिँदा उनी टाउको हल्लाएर बुझेको भाव देखाउँदै रहे। अनि जुरुक्क उठे, झ्याल खोले, थचक्क बसे र एक गिलास पानी स्वाट्टै पारे।
लेखकले यहाँ गोल्डिङको मनको कुरा देखाएका छन्। मल्ललाई सहयोग गरे उनीहरू गुन मान्छन्, चीनसम्म व्यापार गर्न सजिलो हुन्छ, युद्धको खर्च मल्लले नै बेहोर्छन्, कम्पनीको केही खर्च हुँदैन। अनि उनले रमाएर टेबुलमा ढक्क ठोके। पानी छचल्कियो र भुइँमा बसेका दूतको सातोपुत्लो गयो।
ध्यान दिनुहोस्: गोल्डिङ साथीको दुःख देखेर सघाउन खोजेका होइनन्। उनको हरेक सोचमा ‘हामीलाई के फाइदा’ भन्ने प्रश्न छ।
४. दूतले दिएको जानकारी र सिफारिस
गोल्डिङले दूतलाई गोरखाली सैनिकको सङ्ख्या, दुरी र बाटाबारे सोधे। उनीहरूले भने: उपत्यकामा गोरखाका करिब २,००० सैनिक छन्, पटनाबाट नेपाल ९६ कोस टाढा छ, ११ ठाउँमा बास बस्नुपर्छ, खानेकुराको अभाव हुँदैन र वर्षामा धेरै सैनिक खेतीमा गएका छन्। यो सबै सुनेर उनले ‘सहयोग आउँछ’ भनेर दूत फर्काए।
त्यसपछि उनले सिफारिस पत्र तयार पारे। त्यसमा तीन कुरा थिए: मल्ललाई नसघाए कम्पनीलाई हानि हुन्छ; तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार बढाउने राम्रो मौका छ; र बिस्तारै नेपाल खाल्डो नै आफ्नो पार्न सकिन्छ। यसले देखाउँछ: सहयोगको नाममा अङ्ग्रेजको आँखा त नेपालकै भूमिमा थियो। पत्र पाएको दश दिनपछि कलकत्ताको कमिटीले पटनाका हाकिम रम्बोल्डलाई जयप्रकाशलाई सघाउन आदेश दियो।
गोल्डिङले सिफारिस पत्रमा लेखेको लुकेको उद्देश्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. पृथ्वीनारायण शाहको तयारी र धम्कीको पत्र
पृथ्वीनारायण शाहले यी सबै कुरा जासुसबाट थाहा पाइरहेका थिए। अङ्ग्रेज उपत्यका आउन सिन्धुलीगढीको बाटो हिँड्नैपर्थ्यो, त्यसैले उनले वंशु गुरुङ र वीरभद्र उपाध्यायलाई त्यहाँ पहिले नै राखेका थिए। वंशराज पाण्डे र श्रीहर्ष पन्तको नेतृत्वमा थप सेना पठाउने तयारी पनि थियो।
एक बिहान उनी कीर्तिपुरमा विश्वासपात्रसँग आफूले देखेको राम्रो सपनाको कुरा गर्दै थिए। त्यसै वेला द्वारेले गौराङ्गको पत्र ल्यायो। रम्बोल्डले ‘मित्र मल्ल राजामाथिको नाकाबन्दी हटाऊ, नत्र शत्रु घोषणा गर्छौँ’ भनेका थिए। पत्र पढ्नासाथ उनले च्यातेर अँगेनामा हाले। दाह्रा किट्दै, मुट्ठी कस्दै उनले चुनौती दिए: तिम्रो फौजलाई सिन्धुलीमै सखाप पार्छु; आगोसँग खेल्न लागेका छौ।
पृथ्वीनारायण शाहको बोलीमा ‘पार्न्या छ’ जस्तो पुरानो बोलीको रूप र ‘तेरा’ जस्तो हेपाइको सम्बोधन छ। यसले उनको रिस र आत्मविश्वास दुवै देखाउँछ।
६. सिन्धुलीको तयारी
अङ्ग्रेजले कप्तान किनलकको नेतृत्वमा करिब २,४०० हिन्दुस्तानी सिपाही र केही अङ्ग्रेज अफिसर मध्य वर्षामै पठायो। रामदास वैरागीले बाटो देखाउने जिम्मा लिए।
शत्रुले बाटोमा खान नपाओस् भनेर गोरखाली सेनाले जनकपुर र सिन्धुलीगढीको सबै रसदपानी खाली गरेर पौवागढी पुर्यायो। मकवानपुरका राजाको चलन पनि कथामा आउँछ: सिमानामा सिस्नाको घारी लगाउने र शत्रु आए अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला बिच्काएर धपाउने। वंशु गुरुङ सिकारी थिए, त्यसैले उनले यी सबै राम्ररी अध्ययन गरेका थिए।
७. पौवागढीको लडाइँ
अङ्ग्रेज फौज उकालो चढ्दै थियो। सिमसिम पानी र कुहिरोले बाटो सजिलो थिएन। खानेकुरा, वर्षा र किराको टोकाइसँग लड्दै उनीहरू गढीनजिक पुगे। बाटामा कतै गोरखाली नदेखेपछि उनीहरू निस्फिक्री भए। अफिसरहरू चौतारीमा बसेर चिसो पानी पिउँदै थिए।
साँझ पर्न लाग्दा आक्रमण सुरु भयो: वंशु गुरुङ र वंशराज पाण्डे ढुङ्ग्रेबासतिरबाट, वीरभद्र पौवागढीतिरबाट। सहायक कप्तान हेयर से घाइते भएर जङ्गलतिर भागे। यहाँ सबैभन्दा ठुलो गल्ती अङ्ग्रेजकै लामको थियो: हतियार बोकेका भरिया सबैभन्दा अगाडि भएकाले सेनाले सबै हतियार झिक्नै पाएन।
त्यसपछि वंशु गुरुङको अचम्मको योजना आयो। जङ्गलबाट समातेका दुई अर्नालाई जाँड खुवाएर मताइएको थियो। सिङमा राँको बालेर छोडिएपछि तिनीहरू आत्तिएर जताततै कुदे। अनि अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला फोरियो। अर्नाले खेद्ने, अरिङ्गालले चिल्ने र सिस्नाले पोल्ने भएपछि सेना ऐया र आत्था गर्दै भागाभाग भयो। ‘ऐया’ र ‘आत्था’ पीडामा निस्कने शब्द हुन्, तर कथामा तिनले दृश्य नै आँखाअगाडि ल्याउँछन्।
पौवागढीमा अङ्ग्रेज सैनिकले सबै हतियार चलाउन नपाउनुको मुख्य कारण के थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
८. जित र धन्यवाद
गोरखाली सेनाले रातभर खेद्यो। बिहान जङ्गलबाट करिब ३०० राइफल भेटिए। कथाअनुसार १,७०० जति गौराङ्ग सेना हताहत भए। किनलक करिब ८०० सैनिकसहित जनकपुर पुगे र रम्बोल्डलाई पत्र लेखे: यहाँ त मान्छे मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवा पनि लड्दा रहेछन्; थप सेना पठाइदिनू। रम्बोल्डले अवस्था बुझेर थप सेना पठाएनन्।
वंशु गुरुङ र सेना हतियारसहित दरबार पुगे। राजाले हतियार छामे, वंशुलाई धाप मारे र ‘मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ’ भने। यसको श्रेय उनले सेनालाई नै दिए र सबैलाई विजयको रातो टीका लगाइदिए।
‘हताहत’ भनेको मरेका र घाइते दुवै मिलाएर हो। त्यसैले १,७०० सबै मरेका होइनन्। २,४०० बाट १,७०० झर्दा करिब ७०० बाँकी हुन्थे, कथामा किनलकसँग करिब ८०० पुगेको भनिएको छ। यी कथाका मोटामोटी सङ्ख्या हुन्।
कथाको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
कथाको विषयवस्तु सिन्धुलीमा गोरखाली सेनाले अङ्ग्रेज फौजलाई रोकेको घटना हो। यसको मुख्य सन्देश हो: आफ्नो भूगोल चिनेर, पहिले नै तयारी गरेर र मिलेर लडे सानो शक्तिले पनि ठुलो शक्तिलाई रोक्न सक्छ। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- आफ्नो स्वार्थका लागि आउने बाहिरी शक्तिको सहयोगमा भर पर्दा देशकै हानि हुन सक्छ।
- जासुसी, योजना र रसद जस्ता ‘नदेखिने’ कुराले लडाइँको परिणाम बदल्न सक्छन्।
- आफूलाई शक्तिशाली ठानेर निस्फिक्री हुनु खतरनाक हुन्छ।
- असल नेताले जितको श्रेय काम गर्नेलाई दिन्छ।
कथाका तत्त्व
| तत्त्व | यस कथामा |
|---|---|
| कथानक | जयप्रकाशको डरबाट सुरु हुन्छ; पत्र, सिफारिस र धम्की हुँदै सिन्धुलीको लडाइँमा चरम उत्कर्षमा पुग्छ; राजाले सेनालाई टीका लगाइदिएपछि टुङ्गिन्छ। |
| पात्र | पृथ्वीनारायण शाह, जयप्रकाश मल्ल, गोल्डिङ, किनलक, वंशु गुरुङ मुख्य; पादरी, उमदा, रामदास, रम्बोल्ड, द्वारे सहायक। |
| परिवेश | वि.सं. १८२४ तिरको समय; गुह्येश्वरी, बेतिया, पटना, कीर्तिपुर, सिन्धुली; वर्षा, कुहिरो, जङ्गल र उकालो। |
| संवाद | छोटा र चरित्र खोल्ने: गोल्डिङको मनको कुरा, राजाको चुनौती, किनलकको पत्र। |
| दृष्टिविन्दु | तृतीय पुरुष, लेखक सबै थाहा पाउने; गोल्डिङको मनभित्र पनि पस्छन्। |
| भाषाशैली | सरल, चित्रात्मक; जुरुक्क, थचक्क, स्वाट्टै, ढक्क जस्ता अनुकरणात्मक शब्द; खतराको घन्टी बजाउनु, आगोसँग खेल्नु जस्ता अभिव्यक्ति। |
| उद्देश्य | गोरखाली सेनाको वीरता र चातुर्य देखाएर राष्ट्रिय गौरव जगाउनु। |
शीर्षकको सार्थकता
‘साकार सपना’ शीर्षक सार्थक छ। कथामा पृथ्वीनारायण शाह राम्रो सपना देखेको कुरा विश्वासपात्रसँग गर्छन् र अन्त्यमा ‘मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ’ भन्छन्। सुरु र अन्त्य यसैले जोडिएका छन्। बिचका सबै घटना सपना साकार बनाउने प्रयास हुन्, त्यसैले शीर्षकले कथाको केन्द्र देखाउँछ।
गोल्डिङ, पृथ्वीनारायण र वंशु: तीन किसिमका बुद्धि
| पात्र | बुद्धिको किसिम | कथामा प्रमाण |
|---|---|---|
| गोल्डिङ | व्यापारी बुद्धि | हरेक कुरामा नाफा र खर्च हिसाब गर्छन्। |
| पृथ्वीनारायण शाह | नेतृत्वको बुद्धि | जासुस, पहिल्यै सेना राख्नु, धम्कीले नडराउनु, श्रेय बाँड्नु। |
| वंशु गुरुङ | सिकारीको बुद्धि | जङ्गल, जनावर र किराको ज्ञान लडाइँमा प्रयोग गर्छन्। |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| धर्म भाक्नु | देवताको नाम लिएर वाचा गर्नु |
| पाटी | तीर्थयात्री वा बटुवालाई सित्तैँ बास बस्न बनाइएको ठाउँ |
| आक्रमण | शत्रुमाथि गरिने हमला, लडाइँ |
| वाणिज्यदूत | व्यापारसम्बन्धी कामका लागि पठाइएको प्रतिनिधि |
| पल्ला | झ्याल वा ढोकाको एक पाटो |
| कृतज्ञ | गरेको गुन मान्ने |
| तैनाथ | काममा तयार राखिएको |
| नाकाबन्दी | नाका वा सिमाना बन्द गरेर सामान रोक्ने काम |
| अँगेनो | आगो बाल्ने ठाउँ, चुलो |
| रसदपानी | खानेकुरा र अरू आवश्यक सामान |
| श्रेय | कामको जस |
| प्रतीक | कुनै कुरा जनाउने चिह्न |
| आशय | भन्न खोजेको कुरा, अभिप्राय |
| नाकेडाँडी | नाकको बिचको उठेको धुरी |
| सातोपुत्लो | होसहवास, मनको चेत |
| बेहोरा | घटनाको विवरण |
| बेलीविस्तार | सबै कुरा खोलेर गरिएको वर्णन |
| सिफारिस | कसैका लागि गरिने लिखित वा मौखिक अनुरोध |
| प्रभुत्व | माथि रहेर चलाउने शक्ति, हैकम |
| गौराङ्ग | गोरा, अङ्ग्रेज |
| सखाप | केही बाँकी नरहने गरी सिद्ध्याउने काम |
| घारी | बोट वा झाडीको बाक्लो झुप्पो |
| धोको | मनमा रहेको ठुलो इच्छा |
| निस्फिक्री | चिन्ता नलिई, निश्चिन्त भएर |
| घुट्की | एक पटकमा निलिने थोरै पानी वा झोल |
| चौतारी | बाटामा बर, पिपलको वरिपरि बस्न बनाइएको ठाउँ |
| अर्ना | जङ्गली भैँसी |
| बच्छिउँ | अरिङ्गालकै जातको, चिल्ने उड्ने किरा |
| अरिङ्गाल | ठुलो, चिल्ने उड्ने किरा |
| जासुस | लुकेर शत्रुको खबर बुझ्ने मान्छे |
| द्वारे | ढोकामा बस्ने कर्मचारी |
| राँको | बलेको आगोको मुस्लो |
| हताहत | मारिएका र घाइते भएका |
बाहिरका भाषाबाट आएका शब्द
कक्षा ८ को परीक्षामा शब्दार्थको प्रश्नमा एउटा आगन्तुक शब्द पनि राखिन्छ। अर्को भाषाबाट नेपालीमा आएका शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ। यो कथामा यस्ता धेरै शब्द छन्, किनकि कथामा अङ्ग्रेजहरू नै छन्: सेक्रेटरी, कम्पनी, कमिटी, गभर्नर, अफिसर, राइफल, ब्यारेक, टेबुल, अनर (सम्मान; ‘हजुर’ भनेझैँ प्रयोग)। सिफारिस चाहिँ फारसीबाट आएको शब्द हो।
पर्यायवाची शब्द
अर्थ उस्तै भएर रूप फरक भएका शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ: हात र हस्त, सपना र स्वप्न। यस्ता शब्दले लेखाइमा एउटै शब्द दोहोरिन दिँदैनन्। तर अर्थ उस्तै भए पनि प्रयोग ठ्याक्कै एउटै हुँदैन: ‘मेरो हात दुख्यो’ भनिन्छ, ‘मेरो हस्त दुख्यो’ भनिँदैन।
‘अकस्मात्’ को पर्यायवाची शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका पर्यायवाची शब्द पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्।
शब्द र प्रयोग
दिइएका पर्यायवाची शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्।
उचित, सुनसान, क्रोध, उद्यान, चलाख, आभूषण, हावा
बगैँचा, बाठो, पहाड, रिस, उपयुक्त, एकान्त, गहना, पवन
उत्तर
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘साकार सपना’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.राय, सुझाव
- ख.होसहवास हराउनु
- ग.हैकम जमाउने काम
- घ.सत्यानास पार्नु
- ङ.बाटामा बरपिपलको वरिपरि बस्न हुने गरी बनाइएको ठाउँ
उत्तर
‘साकार सपना’ कथाको अन्तिम अनुच्छेदबाट दिइएका शब्दको पर्यायवाची शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: सैनिक, हस्त, तारिफ, स्वप्न, जित, चिह्न, लाल
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: श्रेय, ढुङ्ग्रेबास, पौवागढी, निस्फिक्री, कप्तान, अङ्ग्रेज, सिन्धुली, कीर्तिपुर, च्यातचुत
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
‘साकार सपना’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कथाअनुसार नेपाल खाल्डामा को बस्थ्यो?
- ख.नेपाल खाल्डो देखाउने जिम्मा कसले लियो?
- ग.गोरखाली सेनाले अर्नालाई के गरेर जङ्गलमा छाडिदिए?
- घ.किनलक ज्यान जोगाउन कतातिर लागे?
- ङ.कथामा कतिओटा अनुच्छेद छन्, दोस्रो अनुच्छेदमा भएका वाक्य सङ्ख्यासमेत भन्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका भनाइ ‘साकार सपना’ कथाका आधारमा कसले कसलाई भनेको हो, भन्नुहोस्:
- क.यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।
- ख.महाराज गौराङ्गको पत्र आएको छ।
- ग.पहाडमा मानिसले मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवाले पनि लडाइँ गर्दा रहेछन्।
- घ.मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ।
उत्तर
‘साकार सपना’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाको क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्:
- गोरखाली सेनाले रातभरि अङ्ग्रेजलाई लखेटिरहेका
- गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायणकहाँ पुगेका
- पादरीले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्ने सल्लाह दिएको
- जयप्रकाश मल्लको दिमागमा खतराको घन्टी बजेको
- पृथ्वीनारायण शाहले पत्र खोलेर हेरेका
- कुहिरो लागेकाले बाटो हिँड्न सहज नभएको
- सेक्रेटरीले पत्र पढेर सुनाएका
- तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार बढाउने सोचेका
- गोल्डिङले दाहिने हातले टेबुलमा ठोकेको
उत्तर
‘साकार सपना’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कथामा केपुचिन पादरीले जयप्रकाश मल्ललाई कस्तो सल्लाह दिए?
- ख.पृथ्वीनारायण शाहले हेरेको पत्रमा के लेखिएको थियो?
- ग.मकवानपुरका राजाले आफ्नो राज्यलाई शत्रुबाट कसरी सुरक्षित गरेका थिए?
- घ.यस कथाबाट कस्तो शिक्षा पाइन्छ?
उत्तर
‘साकार सपना’ कथाको पात्र गोल्डिङको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: पहाडमा मानिसले मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवाले पनि लडाइँ गर्दा रहेछन्।
नमुना व्याख्या
‘साकार सपना’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
‘साकार सपना’ कथामा के पृथ्वीनारायण शाहको सपना पूरा भयो, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको चित्र वर्णन गर्नुहोस्। (चित्र पाठ्यपुस्तकको पृष्ठ २० मा छ: बिचमा रुखमुनि ढुङ्गामा बसेका एक जना व्यक्ति र दुवैतिर हतियार बोकेका फौज।)
नमुना वर्णन
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्। सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकाका विश्वम्भर लामिछाने रुखका जराबाट मानिस, जनावर र चराका ३५० भन्दा बढी मूर्ति बनाइसकेका छन्। उनको सक्रियतामा त्यहाँ कला सङ्ग्रहालय बनेको छ। विश्वम्भर जस्तै तपाईँ कुन क्षेत्रमा आफ्नो भविष्यको राम्रो सम्भावना देख्नुहुन्छ, कारणसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
भाषिक संरचना
विशेषण: नामको बारेमा बताउने शब्द
‘रातो चोलो’, ‘चार जना युवक’, ‘त्यो बस’ मा गाढा अक्षरका शब्दले नामको बारेमा थप कुरा बताएका छन्। नाम वा सर्वनामको विशेषता बताउने शब्दलाई विशेषण भनिन्छ र जसको विशेषता बताइएको छ, त्यसलाई विशेष्य भनिन्छ। ‘रातो चोलो’ मा ‘रातो’ विशेषण, ‘चोलो’ विशेष्य हो।
विशेषण चिन्ने सजिलो तरिका हो: नामअगाडि प्रश्न राख्नुहोस्।
| प्रश्न | के बताउँछ | उदाहरण |
|---|---|---|
| कस्तो? | गुण, रङ, स्वाद | रातो चोलो, बलियो सिपाही, चिसो पानी |
| कत्रो? | आकार | ठुलो बस, सानो कोठा, अग्लो गढी |
| कति? | सङ्ख्या वा परिमाण | चार जना युवक, धेरै सिट, केही घण्टा |
| कुन? | छुट्याएर देखाउने | त्यो बस, पहिलो पत्र, नयाँ मोटरसाइकल |
| कसको? | कसको हो भन्ने | मेरो भाइ, आफ्ना सामान, उनका मामा |
विशेषण प्रायः नामभन्दा अगाडि आउँछ, तर ‘बस ठुलो छ’ जस्ता वाक्यमा पछाडि पनि आउन सक्छ। धेरै विशेषण विशेष्यअनुसार रूप फेर्छन्: रातो चोलो, राता चोला, राती गाई।
भेदक र भेद्य
‘सुमनका दाजु’ भन्दा ‘कसका दाजु?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर आउँछ। ‘को, का, की’ लागेर वा मेरो, तिम्रो, आफ्नो जस्ता रूपमा पछिको नामलाई छुट्याउने पदलाई भेदक भनिन्छ। जसलाई छुट्याइएको छ, त्यो भेद्य हो। ‘सुमनका दाजु’ मा ‘सुमनका’ भेदक, ‘दाजु’ भेद्य हो।
भेदकको रूप भेद्यअनुसार मिलाउनुपर्छ:
| भेद्य | रूप | उदाहरण |
|---|---|---|
| पुलिङ्ग एकवचन | -को | मेरो भाइ, सुमनको घर |
| स्त्रीलिङ्ग | -की | मेरी बहिनी, सुमनकी बहिनी |
| बहुवचन वा आदर | -का | मेरा साथी, सुमनका दाजु |
‘रमाकी दाजु आउनुभयो’ वाक्यमा के अशुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
धातुका प्रकार: सामान्य, प्रेरणार्थक र नाम धातु
क्रियापदको मूल अंशलाई धातु भनिन्छ। -नु हटाउँदा धातु भेटिन्छ: पढ्नु → पढ्, खानु → खा। बनोटका आधारमा धातु तीन किसिमका हुन्छन्।
| प्रकार | कसरी बन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्य धातु | प्रत्यय नलागेको मूल धातु | खा, राख्, लेख्, पढ्, जित्, बोक्, धु, सिक् |
| प्रेरणार्थक धातु | सामान्य धातुमा आउ लागेर; अरूलाई काम गर्न लगाउने | लेख् → लेखाउ, जित् → जिताउ, बोक् → बोकाउ, खा → खुवाउ |
| नाम धातु | नाम, विशेषण वा क्रियायोगीमा आउ, याउ, इ लागेर | रोग → रोगाउ, मोटो → मोटाउ, अग्लो → अग्ल्याउ, पछि → पछ्याउ, बाफ → बाफि |
‘भाइले चिठी लेख्यो’ मा भाइ आफैँ लेख्छ। ‘आमाले भाइलाई चिठी लेखाउनुभयो’ मा आमा लेख्न लगाउनुहुन्छ। प्रेरणार्थकले ‘अरूबाट गराउने’ अर्थ थप्छ। नाम धातुमा चाहिँ नाम वा विशेषणको अर्थ नै क्रिया बन्छ: ‘दाइ मोटाए’ भनेको दाइ मोटो भए।
समापक र असमापक क्रिया
‘सिकर्मी दाइले किताब राख्ने दराज लिएर आउनुभयो।’ यो वाक्यमा तीनओटा पद धातुबाट बनेका छन्, तर वाक्य टुङ्ग्याउने एउटा मात्र छ।
- वाक्य पूरा गर्ने क्रियालाई समापक क्रिया भनिन्छ: आउनुभयो। यसले काल, पुरुष, लिङ्ग, वचन र आदर देखाउँछ।
- वाक्य पूरा गर्न नसक्ने, अर्को क्रिया कुर्ने क्रियालाई असमापक क्रिया भनिन्छ: राख्ने, लिएर।
चिन्ने तरिका: त्यहीँ वाक्य रोकेर हेर्नुहोस्। ‘सिकर्मी दाइले दराज लिएर’ भन्दा सुन्ने मान्छे ‘अनि?’ भनेर सोध्छ। यस्तो भए क्रिया असमापक हो।
| असमापक रूप | उदाहरण |
|---|---|
| -एर, -ई | लिएर, पारी |
| -दै | गुनगुनाउँदै, हाँस्दै |
| -दा | हेर्दा, लाग्दा |
| -ने, -न | राख्ने, पुग्न |
| -एको (नामअगाडि) | लेखेको किताब |
‘बहिनीले मुसुमुसु हाँस्दै खेलौना सजाइन्’ वाक्यमा असमापक क्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
पाठ्यपुस्तकको फूलमायाबारेको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र रातो रङ लगाइएका पद मिल्दो तालिकामा टिपोट गर्नुहोस्। (रातो रङका पद: रातो, खैरो, पहेँलो, चार, दुई(ओटा), उनका, नयाँ, पुरानो, ठुलो, त्यस, उनका, आफ्ना, धेरै, केही)
उत्तर
दिइएका विशेषण पदलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: अग्लो, नेपाली, अलिकति, प्रशस्त, पहिलो, हजारौँ, यो, त्यो, आफ्ना, मेरी
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको सुमनबारेको अनुच्छेद पढी भेदक र भेद्य पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
खाली ठाउँमा उपयुक्त विशेषण पद भर्नुहोस्:
- क.चराले ___ रुखमा गुँड बनायो। (अग्लो, घरेलु, आधुनिक)
- ख.भाइसँग नयाँ ___ बक्स छ। (घर, ज्यामिति, गणित)
- ग.मालीगाईले ___ बाछो पायो। (सुकिलो, भरिलो, कालो)
- घ.उहाँले ___ पत्रिकामा कविता छपाउनुभयो। (गोरखापत्र, कान्तिपुर, साप्ताहिक)
- ङ.हामीले ___ काम आफैँ गर्नुपर्छ। (बलियो, आफ्नो, अरूको)
उत्तर
दिइएका शब्द पढी प्रेरणार्थक र नाम धातुका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
तालिका र छलफलका बुँदा
दिइएका धातु सामान्य, प्रेरणार्थक वा नाम धातु के हुन्, पहिचान गरी लेख्नुहोस्। प्रत्येक तीन तीनओटा धातुलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: बाट्, साट्, मोटाउ, बसाउ, सघाउ, दुहु, थिच्, दिलाउ, होच्याउ, पढाउ, तान्, फोर्, सुकाउ, बनाउ, बाफि, दि, पढ्, लजाउ, तताउ, बताउ, धुल्याउ
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको सिकर्मी दाइ र दराजबारेको अनुच्छेद पढेर समापक र असमापक क्रिया पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
वर्णविन्यास: दीर्घ ईकार
बोल्दा इ र ई उस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा फरक पर्छ। कहाँ दीर्घ ई लेख्ने भन्ने मुख्य नियम:
- तत्सम शब्द (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) मा दीर्घ ई सुरु, बिच जहाँ पनि रहन सक्छ: ईश्वर, वीर, शीर्षक, निर्जीव।
- करण र कृत अगाडि बिचमा दीर्घ ई आउँछ: एकीकरण, सरलीकरण, केन्द्रीकरण, अङ्गीकृत।
- स्त्रीलिङ्ग जनाउने शब्द र तद्भव नाम, विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ ई हुन्छ: दिदी, बहिनी, काकी, छोरी, जेठी, कान्छी, केटी, गाई।
- तर क्रियापदको इन्, इयो र अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व: गइन्, गरियो; पछि, माथि।
तलकामध्ये शुद्ध शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सुरु, बिच र अन्तिममा दीर्घ ईकार प्रयोग भएका शब्दलाई अलग अलग तालिका बनाई लेख्नुहोस्। त्यसपछि प्रत्येक तालिकाका दुई दुईओटा शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: ईश्वर, मीन, अङ्गीकृत, क्षीण, पीयूष, वीर, शीर्षक, शीत, स्वीकृति, कीर्तन, एकीकरण, समीकरण, एकीकृत, अङ्गीकार, बहिनी, स्वीकार, जेठी, क्रीडा, सरलीकरण, कीर्ति, सानी, जीर्ण, दीर्घ, केन्द्रीकरण, भान्जी, आइमाई, शीघ्र, ईश, रीति, भीष्म, नानी, भीम, तीव्र, छोरी, साली, पत्नी, भैँसी, बुहारी, काकी, शूल, दिदी, भीषण, कुमारी, चीर, गाई, निर्जीव, पोथी, केटी, जोई, वीणा, कान्छी, माइली, चरी, दीन, पाठी, दीप
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ २ ‘नयनको पछुतो’ हो। साथीको सुनौलो कलम देखेर लोभिएको एउटा केटाको कथा छ यो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ २ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द राखी भन्नुहोस्:
- क.सबै साथी ___ खान बाहिर निस्किए।
- ख.नयनले ___ भित्र कलम लुकायो।
- ग.आमाले नयनलाई ___ सम्म पुर्याइदिनुभयो।
- घ.नयन ___ अनुहार लगाएर घरमा पुग्यो।
उत्तर
सुनाइ पाठ २ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कसको कलम हराएको थियो?
- ख.नयनलाई किन पछुतो लाग्यो?
- ग.साथीहरूले कलम चोरलाई के भने?
- घ.कस्तो साथीलाई धेरै राम्रो साथी भनिँदो रहेछ?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका
- १.बुँदा पढेर सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्।
- २.बुँदाबिचका खाली ठाउँ भर्नुहोस्: को, कहाँ, किन, कस्तो मौसम।
- ३.संवाद राख्नुहोस्: पात्रको बोली आएपछि कथा जीवन्त हुन्छ।
- ४.शीर्षक दिनुहोस् र भूत कालमा, पात्रको एउटै आदरको तहमा लेख्नुहोस्।
- ५.अन्त्यमा एक वाक्यको शिक्षा राख्न सकिन्छ।
दिइएका सूचनाका आधारमा एउटा कथा लेख्नुहोस्: कुनै एक ऋषि तपोवनमा जानु … ऋषि तपस्यामा लीन हुनु … केही डाँकाले एक जना व्यापारीलाई लखेट्दै ल्याउनु … व्यापारी भाग्दै ऋषिको आश्रममा आइपुग्नु … व्यापारी कुटीभित्र लुक्नु … ऋषिको कहिल्यै झुट नबोल्ने प्रतिज्ञा हुनु … डाँकाहरूले ऋषिसँग व्यापारीबारे सोध्नु … ऋषिले साँचो कुरा बताउनु … व्यापारीलाई डाँकाहरूले भेट्टाउनु … व्यापारी मारेको पाप ऋषिलाई पनि लाग्नु … ऋषि पश्चात्तापमा पर्नु …
नमुना कथा
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘बाफिनु’ मा कस्तो धातु छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘उनी खाना खाएर विद्यालय गए’ वाक्यमा समापक क्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
