आकाश बिस्तारै उज्यालो हुँदै जाँदा ताराहरू एकएक गरी हराउँछन्। बिहान हुने मोल नै त्यही हो। कवि भूपी शेरचनले यही दृश्यबाट एउटा कठोर सत्य भनेका छन्: देश पनि त्यसै बन्दैन। कसैले त आफ्नो उज्यालो बिसाएर अरूका लागि बिहान ल्याउनुपर्छ।
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ देशका लागि ज्यान दिनेहरूको सम्झनामा लेखिएको देशभक्तिपरक कविता हो। यो लोकगीतकै झ्याउरे लयमा छ, त्यसैले एक पटक लय समातेपछि गुनगुनाउन मन लाग्छ। तर गीत जस्तो मिठो यो कविताले अन्त्यमा कडा प्रश्न सोध्छ: सहिदले दिएको देशमा बाँचिरहेका हामी के गर्दै छौँ?
यस एकाइमा कविता श्लोक श्लोक गरी बुझिन्छ, झ्याउरे लय र अरू लोकलय चिनिन्छन्, कठिन शब्दको अर्थ खोलिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, नाम र सर्वनामका किसिम, तिनको सङ्गति र ह्रस्व इकारको प्रयोग सिकिन्छ।
पूर्वपठन
नेपालका ठुला परिवर्तन
आज हामी बोल्न, लेख्न र आफ्ना प्रतिनिधि छान्न पाउँछौँ। यी अधिकार एकै दिनमा आएका होइनन्। नेपालमा समय समयमा ठुला परिवर्तन भए:
| मिति | के भयो |
|---|---|
| वि.सं. २००७ फागुन ७ | प्रजातन्त्रको उदय भयो। |
| वि.सं. २०४६ चैत २६ | प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भयो। |
| वि.सं. २०६२/०६३ | जनआन्दोलनपछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो। |
| वि.सं. २०७२ असोज ३ | संविधान सभाबाट पहिलो पटक नेपालको संविधान जारी भयो। |
यीमध्ये कुनै परिवर्तन सजिलै भएको होइन। हरेकका पछाडि आफ्नो ज्यान दिने मान्छे छन्। देशका लागि बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। ज्यान गए पनि उनीहरूको योगदान मेटिँदैन, त्यसैले सहिदलाई अमर मानिन्छ।
कवि र कविता
भूपी शेरचन (वि.सं. १९९२–२०४६) को वास्तविक नाम भूपेन्द्रमान शेरचन हो। उनको जन्म मुस्ताङको थाकटुकुचेमा भएको थियो। उनी सरल भाषामा गहिरो भाव भन्ने, समाजका विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने र देशप्रेमका कविता लेख्ने प्रसिद्ध कवि हुन्। कक्षा ७ मा उनको जीवनी पढिएको छ; ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ उनको चर्चित कविता सङ्ग्रह हो र उनलाई वि.सं. २०२६ मा साझा पुरस्कार दिइएको थियो।
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ गीति कविता हो, अर्थात् गाउन मिल्ने लयमा लेखिएको कविता। यसको विषय देशभक्ति हो, र यो झ्याउरे लयमा छ।
कविता, श्लोक श्लोक गरी
कवितामा सातओटा श्लोक र जम्मा बिस हरफ छन्। दुई हरफका चारओटा श्लोक र चार हरफका तीनओटा श्लोक पालैपालो आउँछन्: २ + ४ + २ + ४ + २ + ४ + २ = २०। दुई हरफका हरेक श्लोकको दोस्रो हरफ उही हो: ‘बन्दैन मुलुक दुईचार सपुत मरेर नगए’। बारम्बार दोहोरिने यस्तो हरफलाई टेक भनिन्छ। पहिलो र अन्तिम श्लोक पूरै उही छन्, त्यसैले कविता जहाँबाट सुरु भयो, त्यहीँ फर्किन्छ।
श्लोक १: तारा झरेपछि बिहान
मिर्मिरे अर्थात् बिहानीपखको बेला तारा झरेर नगएसम्म बिहान हुँदैन। त्यस्तै दुईचार असल सन्तान मरेर नगएसम्म देश बन्दैन। यहाँ तारा भनेको सहिद हो र बिहान भनेको स्वतन्त्र, उज्यालो र नयाँ देश हो। ताराले आफू हराएर बिहानलाई ठाउँ दिएझैँ सहिदले आफ्नो ज्यान दिएर नयाँ दिन ल्याउँछन्।
पहिलो श्लोकमा ‘तारा’ ले के बुझाएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक २: रगतको भेटी
संसारको ओठमा हाँसो र गालामा लाली त्यस बेला मात्र आउँछ, जब देशको पिर बोकेर वीरले आफ्नो रगतको भेटी चढाउँछन्। भेटी भनेको श्रद्धासाथ चढाइने उपहार हो। यहाँ उपहार फूल वा पैसा होइन, आफ्नै ज्यान हो।
पछिल्ला दुई हरफको दृश्य झन् अचम्मको छ। फाँसीको डोरीलाई कविले माला भनेका छन्। वीरले त्यो माला घाँटीमा लगाएर हाँस्दा दासता नै हारेर मातृभूमिको चरण ढोग्दै भाग्छ। मृत्युको डोरीलाई माला भन्दा मृत्युको डर नभएको र बलिदान नै उत्सव भएको भाव आउँछ। ढोगेर भाग्ने दासताले मान्छेको जस्तो काम गरेको छ: यस्तो शैलीको नाम छैटौँ श्लोकमा आउँछ।
‘घाँटीमा फाँसीको माला’ भन्नुले वीरको कस्तो स्वभाव देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ३: बिउ छरेपछि बोट
कसैले बिउ छरेर नगए बोट उम्रँदैन। यो दोस्रो तुलना हो। सहिदको बलिदान बिउ जस्तो हो: बिउ माटोमुनि हराउँछ, तर त्यहीँबाट बोट उम्रन्छ। अहिले रोपेको कुराको फल पछिका पुस्ताले पाउँछन्, देशको स्वतन्त्रता पनि त्यस्तै हो।
श्लोक ४: हाम्रो जीवनमा सहिद
अब कवि अरूको कुरा छाडेर ‘हामी’ को कुरा गर्छन्। हामीले खाने हरेक गाँस, फेर्ने हरेक सास, मुटुको हरेक धड्कन र खुसीको हरेक पलमा सहिदको रगत र जीवन छ। गाँस, सास र धड्कन बाँच्नका लागि नभई नहुने कुरा हुन्। कविको भनाइ छ: हाम्रो सामान्य दैनिक जीवन पनि उनीहरूकै देन हो।
चारै हरफ उस्तै ढाँचामा छन् र ‘प्रत्येक’ शब्द बारम्बार आउँछ। यसरी दोहोर्याएर कविले जीवनको कुनै पनि क्षण सहिदको योगदानबिना छैन भन्ने जोड दिएका छन्।
चौथो श्लोकमा ‘प्रत्येक’ शब्द बारम्बार किन आएको होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ५: उनीहरूले छाडेर गएको खुसी
उनीहरूले आफ्ना सबै कुरा छाडेर नगएका भए हामीले यो खुसी पाउने थिएनौँ। खुसी हामीले कमाएको मात्र होइन, उनीहरूले छाडेर गएको सम्पत्ति पनि हो।
श्लोक ६: कर्तव्य बिर्से के हुन्छ?
कविताको स्वर यहाँ बदलिन्छ: धन्यवादबाट चेतावनीमा पुग्छ। हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्स्यौँ भने इतिहासले धिक्कार्ला, गोली खाएका सहिदको लासले धिक्कार्ला, धर्तीले लाजले मुख छोप्ला र आकाशले धिक्कार्ला। हामीले उन्नति गरेनौँ भने सहिद रुने छन्।
इतिहास, धर्ती र आकाश मान्छे होइनन्, तर कविले तिनलाई धिक्कार्ने र लाजले मुख छोप्ने मान्छे जस्तै देखाएका छन्। निर्जीव कुरालाई मान्छेका गुण दिने यस्तो शैलीलाई मानवीकरण भनिन्छ। यसले ठुलो शक्ति दिन्छ: हामीले गल्ती गरे सारा संसार नै हामीमाथि लाज मान्छ जस्तो लाग्छ।
छैटौँ श्लोकको मुख्य भाव कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ७: फेरि बिहान
पहिलो श्लोक नै फर्किन्छ। तर अब त्यसको अर्थ अलि गहिरो लाग्छ। सुरुमा यो सहिदको महिमा थियो, अब हामीले त्यो बिहान जोगाउनुपर्ने जिम्मेवारीको सम्झना हो।
कविताको विश्लेषण
मूल भाव
कविताको मूल भाव हो: देश सहिदको बलिदानबाट बनेको हो, त्यसैले उनीहरूको बलिदानको मान राखेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु र देशको उन्नति गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो। पूरा मूल भाव बोध र अभिव्यक्तिको दसौँ प्रश्नको उत्तरमा छ।
कविताका विशेषता
| पक्ष | यस कवितामा |
|---|---|
| विधा | देशभक्तिपरक गीति कविता |
| लय | झ्याउरे लोकलय |
| संरचना | ७ श्लोक, २० हरफ; दुई र चार हरफका श्लोक पालैपालो |
| टेक | ‘बन्दैन मुलुक…’ चारै ठाउँमा दोहोरिन्छ |
| अनुप्रास | हरफको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनि: ‘नगए’; ‘जगत्को’ र ‘रगतको’; ‘धिक्कार्ला’ |
| तुलना | तारा र बिहान, बिउ र बोट: प्रकृतिको नियमबाट सहिदको बलिदान बुझाइएको |
| मानवीकरण | इतिहास, धर्ती र आकाशले मान्छेले झैँ धिक्कार्ने र लाज मान्ने |
| भाषा | सरल शब्द र छोटा चित्र: गाँस, सास, बिउ, माला |
‘बन्दैन मुलुक दुईचार सपुत मरेर नगए’ जस्तो बारम्बार आउने हरफलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
लोकलय र झ्याउरे
नेपाल लोकसाहित्यमा धनी छ। चाडपर्व, मेलापात, घाँसदाउरा र ढिकीजाँतो गर्दा गाइने भाका नै लोकगीत हो। लोकगीत कुनै न कुनै लोकलयमा हुन्छ: सवाई, असारे, तिज, भैलो, मारुनी, झ्याउरे र सेलो यसका उदाहरण हुन्। ठाउँको संस्कृति, परम्परा, भाषा, भूगोल, जातजाति र जीवनशैलीबाट लोकलय बन्छ। लोकलयले नेपाली जनजीवनलाई जीवन्त बनाएको छ र नेपाली परम्परालाई चिनाएको छ। हरेक लोकलयको आफ्नै बनोट हुन्छ, र त्यही बनोटले भाका तय गर्छ।
झ्याउरेको बनोट तालमा देखिन्छ। यसको टेकलाई बोल्दा जस्तै अक्षरमा छुट्याउँदा छ भाग बन्छन्: ३ + २ + ३ + २ + ३ + ३ = १६ अक्षर।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मिर्मिरे | बिहान हुन लागेको बेला |
| सपुत | असल छोरो, असल सन्तान |
| मुलुक | देश |
| जगत् | संसार |
| भेटी | श्रद्धासाथ चढाइने दक्षिणा वा उपहार |
| फाँसी | झुन्ड्याएर दिइने मृत्युदण्ड |
| मातृभूमि | जन्मभूमि, आफ्नो देश |
| चरण | गोडा, पाउ |
| दासता | नोकर वा दास भएर बस्नुपर्ने अवस्था |
| लाली | रातोपन, लालिमा |
| बिउ | रोप्न वा छर्न राखिएको अन्नको गेडा |
| गाँस | एक पटकमा मुखमा हालिने खानेकुरा |
| धड्कन | मुटुको ढुकढुकी |
| पल | ज्यादै छोटो समय |
| कर्तव्य | मान्छेले गर्नैपर्ने राम्रो काम |
| धिक्कार | निन्दा, तिरस्कार |
| लास | मरेको मान्छेको शरीर |
| धर्ती | पृथ्वी, जमिन |
| उन्नति | प्रगति, अभिवृद्धि |
| बलिदान | राम्रो कामका लागि आफ्नो ज्यान वा सुख त्याग्ने काम |
लय मिल्ने शब्द
शब्दको अन्तिम ध्वनि मिल्दा दुई शब्दको लय मिल्छ: लहरा र छहरा, सुरिलो र कुरिलो। कविताका हरफको अन्त्यमा लय मिल्ने शब्द राख्दा गाउन र सम्झन सजिलो हुन्छ। लय मिलाउँदा लेखाइ होइन, सुनाइ हेर्नुपर्छ।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.रातोपन, लालिमा
- ख.रोप्न वा छर्न राखिएको अन्न आदिका गेडा
- ग.एक पटकमा मुखमा हाली खाइने खानेकुरा
- घ.पृथ्वी, जमिन
- ङ.प्रगति, अभिवृद्धि
उत्तर
दिइएका लय मिल्ने शब्द पढी लेख्नुहोस्: लहरा / छहरा, सुरिलो / कुरिलो, जङ्गल / मङ्गल, लायक / गायक, लुसुक्क / मुसुक्क, सगर / बगर
पढ्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका शब्दका लय मिल्ने दुई दुईओटा शब्द लेख्नुहोस्: वीर, पहरा, रसिलो, असार, पाखा, दासता
नमुना उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: सपुत, मुलुक, बिउ, कर्तव्य, आकाश, धड्कन, उन्नति
नमुना वाक्य
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: तारा, मुलुक, जगत्, मातृभूमि, धड्कन, कर्तव्य, उन्नति, धर्ती, मिर्मिरे
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविता पढी सोधिएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कवितामा के झरेपछि बिहान हुन्छ भनिएको छ?
- ख.कसले रगतको भेटी चढाउँछ?
- ग.हामीले कसरी खुसी पाएका छौँ?
- घ.सहिद किन रुन्छन् होला?
- ङ.‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविता कति हरफमा संरचित छ?
उत्तर
चौथो श्लोक (‘हामीले खाने प्रत्येक गाँसमा…’ बाट सुरु हुने चार हरफ) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा धड्कन छ सहिदको’ भन्नुको आशय के हो?
- ख.हाम्रा कुन कुन पक्षमा सहिदको योगदान छ?
उत्तर
शिक्षकबाट दोस्रो श्लोक सुन्नुहोस् र छुटेका शब्द भरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्। पाठ्यपुस्तकमा चार हरफका बिचबिचका शब्द खाली छन्।
छुटेका शब्द, क्रमैसँग
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कवितामा मुलुक कसरी बन्छ भनिएको छ?
- ख.वीरले किन रगतको भेटी चढाउँछन्?
- ग.हाम्रो खुसीको प्रत्येक पलमा कसको योगदान छ?
- घ.सहिदप्रति हाम्रो कर्तव्य के हो?
उत्तर
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताको दोस्रो श्लोकबाट तीनओटा प्रश्न निर्माण गर्नुहोस्।
नमुना प्रश्न
दिइएको कवितांशलाई गद्यमा लेख्नुहोस्। उदाहरण: ‘हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए’ को गद्य रूप ‘मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए बिहान हुँदैन।’ हो।
- क.उम्रन्न बोट कसैले बिउ छरेर नगए
- ख.हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा धड्कन छ सहिदको
- ग.पाउने थिएनौँ खुसी तिनले छाडेर नगए
- घ.सहिद रोलान् हामीले उन्नति गरेर नगए
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्से इतिहासले धिक्कार्ला
गोली निलेका सहिदको प्यारो लासले धिक्कार्ला
नमुना व्याख्या
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताको मूलभाव लेख्नुहोस्।
नमुना मूलभाव
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद लोकगीत र लोकलयबारे छ (यसको सार माथि लोकलय र झ्याउरे मा छ)। त्यो पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.लोकभाका कहाँ कहाँ गाइन्छन्?
- ख.लोकलयका कुनै तीनओटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
- ग.लोकलयको आधार केलाई मानिन्छ?
- घ.नेपाली जनजीवन कसरी जीवन्त बनेको छ?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको सन्दर्भमा आफ्नो प्रतिभाले संसारको ध्यान तानेका नेपालीका उदाहरण छन्: भूकम्पमा दुवै खुट्टा गुमाएर पनि कृत्रिम खुट्टाको सहायताले हिमाल चढ्ने र ह्विलचेयर क्रिकेट खेल्ने रमेश खत्री, सगरमाथाबाट १०,३८६ केजी फोहोर सङ्कलन गर्ने टोलीको नेतृत्व गर्ने बारा शेर्पा, सात वर्षमै चलचित्र निर्देशन गर्ने सौगात विष्ट, ९० घण्टा लगातार भाषण गर्ने अनन्तराम केसी र १२६ घण्टा लगातार नृत्य गर्ने वन्दना नेपाल। यस्ता सामर्थ्य उजागर गर्न निरन्तर साधना चाहिन्छ। तपाईँमा पनि कुनै न कुनै क्षेत्रको प्रतिभा वा सामर्थ्य होला। त्यो कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
प्रस्तुत गर्ने तरिका र नमुना
भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
नाम
कुनै व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, समूह, द्रव्य वा भावलाई बुझाउने शब्द नाम हो। ‘को’ र ‘के’ को उत्तरमा नाम आउँछ। नामका पाँच किसिम छन्:
| किसिम | के बुझाउँछ | उदाहरण |
|---|---|---|
| व्यक्तिवाचक | कुनै एउटा खास व्यक्ति वा ठाउँको आफ्नै नाम | पेम्बा, सीता, सगरमाथा, नेपाल |
| जातिवाचक | एकै किसिमका सबैमा लाग्ने साझा नाम | मानिस, हिमाल, फूल, पुस्तक |
| समूहवाचक | धेरैको एउटा झुन्ड | हुल, बथान, मुठो, जन्ती, फौज |
| द्रव्यवाचक | गन्न नसकिने, नापेर वा जोखेर लिइने पदार्थ | सुन, चाँदी, फलाम, माटो, तेल, हावा |
| भाववाचक | छुन नसकिने गुण, भाव वा अवस्था | दया, माया, प्रेम, सुख, दुःख, खुसी |
छुट्याउने सजिलो तरिका: सगरमाथा एउटै छ, त्यसैले व्यक्तिवाचक; हिमाल धेरै छन्, त्यसैले जातिवाचक। गाई एउटा हुन्छ, बथान धेरै गाईको हुन्छ। सुन पदार्थ हो, खुसी मनको भाव हो।
‘जनताको हुल सहिद स्मारकतर्फ लाग्यो।’ यस वाक्यको बाक्लो शब्द कुन किसिमको नाम हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सर्वनाम
‘गोपी किसान हुन्। गोपी परिश्रमी छन्।’ भन्दा एउटै नाम दोहोरिएर वाक्य नराम्रो सुनिन्छ। ‘गोपी किसान हुन्। उनी परिश्रमी छन्।’ मा दोहोरो हटेको छ। नामको सट्टा आउने यस्ता शब्द सर्वनाम हुन्।
| किसिम | के गर्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पुरुषवाचक | बोल्ने, सुन्ने वा अरूलाई जनाउँछ | म, हामी, तँ, तिमी, तपाईँ, ऊ, उनी, उहाँ |
| निजवाचक | आफैँलाई जनाउँछ | आफू, आफैँ |
| दर्शकवाचक | नजिक वा टाढाको कुरा देखाउँछ | यो, त्यो, यी, ती |
| प्रश्नवाचक | प्रश्न सोध्छ | को, के, कसले, कुन |
| सम्बन्धवाचक | दुई वाक्य गाँस्छ | जो, जे, जसले |
कोही र केही ले पनि कुनै मान्छे वा वस्तु बुझाउँछन्, तर कुन हो भन्ने टुङ्गो गर्दैनन्। को को, के के, जो जो जस्ता दोहोरिएका रूप पनि सर्वनाम नै हुन्।
नाम, सर्वनाम र क्रियापदको सङ्गति
वाक्यमा नाम, त्यसको सट्टा आएको सर्वनाम र क्रियापद एकअर्कासँग मिल्नुपर्छ। यो मिलानलाई सङ्गति भनिन्छ। यहाँ मुख्य कुरा आदर हो: जुन आदरमा कुरा सुरु भयो, अर्को वाक्यमा त्यही आदर रहनुपर्छ।
| आदर | सर्वनाम | क्रियापद | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| सामान्य | ऊ, त्यो | -छ, हो | भाइ चित्र बनाउँछ। ऊ चित्रकार हो। |
| मध्यम | उनी, उनीहरू | -छन्, -छिन्, हुन् | दिदी गीत गाउँछिन्। उनी गायिका हुन्। |
| उच्च | उहाँ, उहाँहरू | -नुहुन्छ, हुनुहुन्छ | बुबा खेतमा जानुहुन्छ। उहाँ किसान हुनुहुन्छ। |
लिङ्ग र वचन पनि मिल्नुपर्छ: एक जना महिलाका लागि गाउँछिन्, धेरैका लागि गाउँछन्। ‘सुमित्रा बस्छिन्। उसलाई…’ भन्दा मध्यम आदर बदलिएर सामान्य बन्छ, त्यसैले उनलाई लेख्नुपर्छ।
‘हजुरआमा बिहानै उठ्नुहुन्छ। ___ मन्दिर जानुहुन्छ।’ खाली ठाउँमा कुन सर्वनाम मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ह्रस्व इकार
छोटो ‘इ’ को मात्रा ह्रस्व इकार (ि) हो। शब्दमा यो तीन ठाउँमा आउन सक्छ:
| शब्दको सुरुमा | शब्दको बिचमा | शब्दको अन्त्यमा |
|---|---|---|
| किसान, सिसा, पिन | गतिलो, किसिम, अमिलो | कवि, मुनि, निधि, कृति |
ह्रस्व कि दीर्घ भन्ने कुरा शब्द कहाँबाट आएको हो, त्यसमा भर पर्छ:
- नेपालीकै र अरू भाषाबाट आएका शब्दको सुरु र बिचमा ह्रस्व इकार लाग्छ: किताब, बिहान, सहिद, मिहिनेत।
- संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ: कवि, परिधि, गतिविधि, ऋषिमुनि (ह्रस्व), तर नीति, परीक्षा, पृथ्वी (दीर्घ)।
- अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व इकार लाग्छ: पछि, माथि, पर्सि।
- नेपालीकै नाम र विशेषणको अन्त्यमा भने प्रायः दीर्घ ई लाग्छ: दिदी, तरकारी, बिरामी।
अभ्यास: भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद (डोल्मा, जयन्ती, सन्तोष र लखनको चिडियाखाना घुमाइ) पढ्नुहोस् र सबै प्रकारका नाम पद पहिचान गरी तालिका बनाई लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताबाट जाति, द्रव्य र भाव जनाउने दुई दुईओटा नाम पद पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद (इलाम जाँदा बाटामा फुर्बा र नजिमा भेटिएको प्रसङ्ग) मा प्रयोग भएका सर्वनाम पद टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
म, हामी, उनी, त्यो, आफू, तिमी, उहाँ सर्वनाम पद प्रयोग गरी एक अनुच्छेदमा आफ्नो टोलको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
दोहोरिएका नामका सट्टा उपयुक्त सर्वनाम पद राखी दिइएका वाक्य पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
- क.गोपी किसान हुन्। गोपी परिश्रमी छन्।
- ख.काका सहरमा बस्नुहुन्छ। काका व्यापार गर्नुहुन्छ।
- ग.हिरा, देवी र नरबहादुर मिल्ने साथी हुन्। हिरा, देवी र नरबहादुर आठ कक्षामा पढ्छन्।
- घ.कालो कुकुर दगुर्दै छ। कालो कुकुरले टोक्न सक्छ।
- ङ.बुबा हिजो विद्यालय आउनुभएको थियो। बुबाले मेरो नतिजा लिनुभएको थियो।
उत्तर
दिइएका वाक्यलाई सङ्गति मिलाई पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
- क.भाइ चित्र बनाउँछ। उनी चित्रकार हुन्।
- ख.हजुरबुबाको स्वर मिठो छ। ऊ भजन गाउँछ।
- ग.उमाकान्तका सन्तान विष्णु, डिल्ली र सम्झना हुन्। उहाँहरू असल हुनुहुन्छ।
- घ.सुमित्रा सुनगाभा टोलमा बस्छिन्। उसलाई गाउँघर रमाइलो लाग्छ।
- ङ.भूपी शेरचन प्रसिद्ध कवि हुन्। उहाँले राम्रा कविता रचना गर्नुभएको छ।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद (कवि गोष्ठीमा कृति प्रथम भएको प्रसङ्ग) बाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व इकार प्रयोग भएका तीन तीनओटा शब्द टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.मिहीनेत, मिहिनेत, मीहीनेत, मीहिनेत
- ख.ऋषिमुनी, ऋषीमुनि, ऋषिमुनि, ऋषीमुनी
- ग.गतिवीधि, गतीविधि, गतिविधी, गतिविधि
- घ.परिधि, परीधी, परिधी, परीधि
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १ आदिकवि भानुभक्त आचार्यको ‘प्रश्नोत्तर’ हो। यसमा एउटाले प्रश्न सोध्छ र अर्कोले उत्तर दिन्छ: शत्रु को, मित्र को, दरिद्र को, धनी को, जिउँदै मरेको को, गुरु को, संसारको गहना के र सत्य के? पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले राखेको सुनाइ पाठ सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.जगत्को गहना के हो?
- ख.कसलाई शत्रु भनिएको छ?
- ग.जिउँदो मरेको को हो?
- घ.दरिद्र कसलाई भनिएको छ?
उत्तर
विद्याको महिमा कसरी गरिएको छ, सुनाइ पाठ १ का आधारमा भन्नुहोस्।
नमुना उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
‘हामी नेपाली’ शीर्षकमा कविता रचना गर्नुहोस्।
कविता लेख्ने तरिका र नमुना
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘भाइ पढ्छ। उनी असल विद्यार्थी हुन्।’ यसमा के मिलेको छैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कवितामा इतिहासले धिक्कार्ने र धर्तीले मुख छोप्ने कुरा किन भनिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका मध्ये कुन शब्द शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
