नियम
- काम हुने वा गर्ने कुरा बुझाउने क्रियापद करण हो (पढ्छ, गयो, हो, छ), काम नहुने वा नगर्ने कुरा बुझाउने क्रियापद अकरण हो (पढ्दैन, गएन, होइन, छैन)।
- करणलाई अकरण बनाउँदा काल, पक्ष, पुरुष, लिङ्ग र आदर उही रहन्छन्, नकार मात्र थपिन्छ: पढेको छ → पढेको छैन, पढ्ने छ → पढ्ने छैन।
- सामान्य वर्तमानमा ‘दैन’ लाग्छ: गर्छ → गर्दैन, गर्छौँ → गर्दैनौँ, गर्छन् → गर्दैनन्, जान्छ → जाँदैन; ‘म’ सँग गर्दिनँ, स्त्रीलिङ्गमा गर्छे → गर्दिन, गर्छिन् → गर्दिनन्, आदरार्थीमा गर्नुहुन्छ → गर्नुहुन्न।
- सामान्य भूतमा ‘एन’ लाग्छ: गर्यो → गरेन, गर्यौँ → गरेनौँ, गरे → गरेनन्; ‘म’ सँग गरेँ → गरिनँ, स्त्रीलिङ्गमा गरी → गरिन, गरिन् → गरिनन्, आदरार्थीमा गर्नुभयो → गर्नुभएन।
- अज्ञात भूतमा ‘नछ’ लाग्छ: गरेछ → गरेनछ, गरेछन् → गरेनछन्, गरिछ → गरिनछ; अभ्यस्त भूतमा ‘दैनथ्यो’: गर्थ्यो → गर्दैनथ्यो, गर्थे → गर्दैनथे, गर्थेँ → गर्दिनथेँ, गर्नुहुन्थ्यो → गर्नुहुँदैनथ्यो।
- अपूर्ण, पूर्ण र भविष्यत्मा पछाडिको सहायक क्रिया मात्र अकरण हुन्छ: गर्दै छ → गर्दै छैन, गर्दै थियो → गर्दै थिएन, गरेको छ → गरेको छैन, गरेको थियो → गरेको थिएन, गर्ने छ → गर्ने छैन।
- आदेश, इच्छा र सम्भावना बुझाउने क्रियामा अगाडि ‘न’ लाग्छ: गर → नगर, गर्नुहोस् → नगर्नुहोस्, जाऊँ → नजाऊँ, पर्ला → नपर्ला; पढ्छ, गयो, पढ्दै छ जस्ता कथनका क्रियामा अगाडि ‘न’ लगाउनु (नपढ्छ, नगयो) गलत हो।
- ‘हो’ र ‘छ’ का अकरण फरक छन्: चिनारी दिँदा हो → होइन, हुन् → होइनन् (यो मेरो घर होइन); रहनु वा हुनु बुझाउँदा छ → छैन, थियो → थिएन (घरमा कोही छैन)।
- एउटा क्रियामा एउटा मात्र नकार हुन्छ (नआएन होइन, आएन); कहिल्यै, कोही पनि, कुनै पनि, पटक्कै जस्ता शब्द कथनमा आउँदा क्रिया अकरण हुन्छ (म कहिल्यै झुटो बोल्दिनँ)।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक