यो वाक्य पढ्दै गर्दा पनि हाम्रो शरीर काममा व्यस्त छ। मुटु एक मिनेटमा करिब 70 पटक धड्केर शरीरभरि रगत पठाइरहेको छ। फोक्सोमा हावा भित्र पसिरहेको छ। बिहान खाएको भात टुक्रिएर ऊर्जा दिइरहेको छ र मिर्गौलामा रगत सफा भइरहेको छ। यीमध्ये कुनै पनि कामका बारेमा हामीले सोच्नुपर्दैन। बाहिरको आँपको रुख पनि उत्तिकै व्यस्त छ: जमिनबाट पानी माथि तानिरहेको छ, पातमा खाना बनाइरहेको छ र आँखाले देख्नै नसकिने मसिना प्वालबाट सास फेरिरहेको छ।
सजीव बाँचिरहन निरन्तर गरिरहनुपर्ने कामलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। यस एकाइमा तीनओटा जीवन प्रक्रिया पढिन्छन्: सजीवको शरीरभित्र पदार्थ एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा कसरी पुग्छन् (परिवहन), अनावश्यक पदार्थ कसरी बाहिर फालिन्छन् (निष्कासन) र खानाबाट ऊर्जा कसरी प्राप्त हुन्छ (श्वासप्रश्वास)।
सजीवहरूको वृद्धि हुन, बाँच्न र आफ्नो वंश विस्तार गर्नका लागि हुने प्रक्रियालाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। हामी पोषक तत्त्व पाउन खाना खान्छौँ र पचाउँछौँ; ती पोषक तत्त्वबाट ऊर्जा निकाल्न श्वासप्रश्वास गर्छौँ; अनावश्यक पदार्थ बाहिर फाल्छौँ; बढ्छौँ; अनि हामीपछि पनि हाम्रो वंश रहिरहोस् भनेर सन्तान जन्माउँछौँ। बिरुवा र जनावरमा हुने मुख्य जीवन प्रक्रिया पोषण (खाना लिने र त्यसको उपयोग गर्ने काम), पाचन, परिवहन, श्वासप्रश्वास, निष्कासन, वृद्धि र प्रजनन हुन्। कोषभित्र हुने सबै रासायनिक परिवर्तनलाई जम्मा गरेर उपापचय भनिन्छ।
दिइएकामध्ये कुन जीवन प्रक्रिया बिरुवा र जनावर दुवैमा पाइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.1 परिवहन
हामी बाँच्नका लागि खाना खान्छौँ। आमाशय र आन्द्रामा खाना पचिसकेपछि त्यसका पोषक तत्त्व खुट्टाका औँलाका कोष र मस्तिष्कसम्म कसरी पुग्छन् होला? औँला काटिँदा खाएको चक्कीको औषधी त पेटमा जान्छ; त्यो औँलासम्म पुगेर घाउ निको हुन कसरी मदत गर्छ होला?
हरेक जीवित कोषलाई बाँच्न र स्वस्थ रहन अक्सिजन, पोषक तत्त्व तथा पानी चाहिन्छ। हरेक कोषभित्र कार्बनडाइअक्साइड जस्ता शरीरलाई काम नलाग्ने पदार्थ पनि बन्छन्। कोषलाई हानि गर्नुअघि नै यी पदार्थ त्यहाँबाट हटाइनुपर्छ। कोषलाई आवश्यक पर्ने पदार्थ कोषसम्म पुर्याउने र अनावश्यक पदार्थ कोषबाट तिनलाई बाहिर फाल्ने अङ्गसम्म पुर्याउने कामलाई परिवहन भनिन्छ। फरक फरक सजीवमा यो काम फरक फरक तरिकाले हुन्छ।
5.1.1 बिरुवामा परिवहन
बिरुवाको जराबाट काण्ड हुँदै हरेक पातसम्म दुई किसिमका “पाइप” हुन्छन्। तिनलाई भास्कुलर तन्तु भनिन्छ:
- जाइलमले जराले माटोबाट सोसेको पानी र खनिज (लवण) काण्ड, पात, फूल र फलसम्म माथि पुर्याउँछ। लामा, खोक्रा र मरेका कोष एकअर्कामा टुप्पोदेखि टुप्पोसम्म जोडिएर पाइप जस्तै बनेको तन्तु नै जाइलम हो।
- फ्लोयमले पात र अरू हरिया भागमा प्रकाश संश्लेषणबाट बनेको खाना बिरुवाका सबै भागमा पुर्याउँछ: माथि टुसा, फूल र फलसम्म अनि तल जरासम्म र आलु वा मुला जस्ता खाना सञ्चय गर्ने भागसम्म। फ्लोयम जीवित कोषले बनेको हुन्छ।
बिरुवामा ग्यासको आवतजावत पनि हुन्छ। पातमा, प्रायः पातको तल्लो सतहमा हुने मसिना छिद्रलाई स्टोमाटा भनिन्छ (एउटा छिद्रलाई स्टोमा भनिन्छ)। हावा यिनैबाट पातभित्र पस्छ। पातभित्र अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइड कोषका बिचका खाली ठाउँमा फैलिएर ओसिला कोषभित्तामा घुल्छन्। यसरी हरेक कोषले आफूलाई चाहिने ग्यास पाउँछ। स्टोमाटाबाट पानी बाफ बनेर बाहिर पनि निस्कन्छ। पाइपले जुस तानेर पिउँदा जस्तै, पातबाट पानी उडेर जाँदा जराबाट जाइलम हुँदै अझ पानी माथि तानिन्छ।
रङ्गीन पानीको क्रियाकलापमा कुन तन्तुबाट रङ पेटलसम्म पुग्यो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
आलुमा जमिनमुनि खाना सञ्चित हुन्छ। पातमा बनेको खाना त्यहाँसम्म कसरी पुग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.1.2 जनावरमा परिवहन
जनावरमा परिवहन कसरी हुन्छ भन्ने कुरा त्यो जनावर कति ठुलो र कति जटिल छ भन्नेमा भर पर्छ। ज्यादै साना र सरल बनोट भएका जनावरमा परिवहनका लागि कुनै खास अङ्ग पाइँदैन भने ठुला र विकसित जनावरमा पूरै परिवहन प्रणाली हुन्छ। मेरुदण्ड नभएका र मेरुदण्ड भएका जनावरमा पनि परिवहन फरक फरक तरिकाले हुन्छ।
एककोषीय जनावर। अमिबाको शरीर एउटा मात्र कोषले बनेको हुन्छ। कोषलाई घेर्ने पातलो छालालाई कोषझिल्ली भनिन्छ। अक्सिजन र घुलेको खाना कोषझिल्लीबाट सिधै भित्र छिर्छन् र कार्बनडाइअक्साइड तथा अरू अनावश्यक पदार्थ कोषझिल्लीबाटै बाहिर निस्कन्छन्। कोषभित्र साइटोप्लाज्म बगिरहन्छ र यी पदार्थ साइटोप्लाज्मसँगै कोषको एक भागबाट अर्को भागमा पुग्छन्।
सरल बनोट भएका बहुकोषीय जनावर। स्पोन्ज, हाइड्रा र जेलिफिसमा न रगत हुन्छ न मुटु। यिनको शरीर पातलो हुन्छ र हरेक कोष वरिपरिको पानी वा शरीरभित्र पानी भरिएको खाली भागको नजिकै हुन्छ। स्पोन्जको शरीरभरि धेरै साना छिद्र हुन्छन्। तिनलाई ओस्टिया भनिन्छ (एउटा छिद्रलाई ओस्टियम)। यसको माथिल्लो भागमा भएको ठुलो प्वाललाई ओस्कुलम भनिन्छ। खाना र अक्सिजन बोकेको पानी ओस्टियाबाट भित्र पस्छ, नलीहरू हुँदै सबै कोषसम्म पुग्छ र अनावश्यक पदार्थ लिएर ओस्कुलमबाट बाहिर निस्कन्छ। पानी बग्ने यी नलीको प्रणालीलाई स्पोन्जको क्यानल प्रणाली (वाटर क्यानल सिस्टम) भनिन्छ।
हाइड्राको शरीरमा एउटा मात्र प्वाल हुन्छ: मुख। मुखको वरिपरि टेन्टाकल्सको घेरा हुन्छ। खाना मुखबाटै भित्र जान्छ र नपचेको फोहोर पनि मुखबाटै बाहिर निस्कन्छ। शरीरभित्रको खोक्रो भागलाई सिलेन्टेरोन भनिन्छ। खाना त्यहीँ पच्छ र पचेको खाना त्यहीँबाट त्यसको भित्री सतहका कोषसम्म पुग्छ। ग्यासको साटफेर शरीरको पूरै सतहबाट हुन्छ।
विकसित जनावर। हामी जस्ता जनावरको शरीर यसरी काम चलाउन निकै ठुलो हुन्छ। कुनै पदार्थ धेरै भएको ठाउँबाट थोरै भएको ठाउँतिर फैलिने क्रियालाई डिफ्युजन भनिन्छ। सजीवको शरीरमा अक्सिजन डिफ्युजनबाट ज्यादै बिस्तारै फैलिन्छ। एउटा कोषको चौडाइ पार गर्न डिफ्युजन छिटो हुन्छ, तर पूरै शरीर पार गर्न असाध्यै ढिलो हुन्छ। आफैँ चलाएर हेर्नुहोस्:
त्यसैले मानिस र अरू ठुला जनावरमा रक्तसञ्चार प्रणाली हुन्छ। यो प्रणाली रगत, रक्तनली (नली) र मुटु (पम्प) मिलेर बनेको हुन्छ। अक्सिजन, पचेको खाना र कोषलाई चाहिने अरू पदार्थ रगतमा घुलेका हुन्छन्। मुटुले रगतलाई रक्तनली हुँदै शरीरका हरेक भागमा पम्प गर्छ। सबैभन्दा मसिना रक्तनलीलाई क्यापिलरी (केशिका) भनिन्छ। क्यापिलरी हरेक कोषको नजिकबाट जान्छन्। त्यहाँ कोषले डिफ्युजनद्वारा रगतबाट आफूलाई चाहिने पदार्थ लिन्छ र आफ्ना अनावश्यक पदार्थ रगतमा छोड्छ। ती अनावश्यक पदार्थ रगतसँगै तिनलाई बाहिर फाल्ने अङ्गसम्म पुग्छन्: कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म र अरू अनावश्यक पदार्थ मिर्गौलासम्म।
अमिबालाई किन रगत वा मुटु चाहिँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
स्पोन्जमा पानी कतातिर बग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.2 निष्कासन क्रिया
सजीवको शरीरमा विभिन्न जीवन प्रक्रिया सञ्चालन हुँदा कार्बनडाइअक्साइड र युरिया जस्ता शरीरलाई काम नलाग्ने केही पदार्थ पनि बन्छन्। यस्ता पदार्थ लामो समय शरीरमै रहे शरीरलाई हानि गर्छन्। पानी र नुन जस्ता उपयोगी पदार्थ पनि कहिलेकाहीँ आवश्यकताभन्दा बढी हुन्छन्। यस्ता अनावश्यक र बढी भएका पदार्थलाई शरीरबाट बाहिर फाल्ने क्रियालाई निष्कासन भनिन्छ। बिरुवा तथा जनावर दुवैले फरक फरक तरिका र फरक फरक मात्रामा निष्कासन गर्छन्।
5.2.1 बिरुवामा निष्कासन क्रिया
बिरुवाले अक्सिजन, कार्बनडाइअक्साइड र पानीको निष्कासन गर्छ:
- अक्सिजन। हरियो बिरुवाले प्रकाश संश्लेषण गर्दा अक्सिजन बनाउँछ। यसको केही भाग आफ्नै श्वासप्रश्वासमा प्रयोग गर्छ र बाँकी बाहिर फाल्छ।
- कार्बनडाइअक्साइड। यो श्वासप्रश्वासमा बन्छ र प्रायः पातका स्टोमाटाबाट बाहिर निस्कन्छ (दिउँसो हरियो बिरुवाले यसलाई फेरि प्रकाश संश्लेषणमा प्रयोग गर्छ)।
- पानी। बिरुवाले बढी भएको पानी प्रायः पातका स्टोमाटाबाट पानीको बाफका रूपमा बाहिर फाल्छ। यसलाई उत्स्वेदन भनिन्छ। पातका किनारा र टुप्पामा मसिना नसाका छेउमा हुने प्वाललाई हाइडाथोड भनिन्छ। यिनबाट पानी तरल थोपाका रूपमा पनि निस्कन्छ। यसलाई गटेसन भनिन्छ।
बिरुवामा जनावरको जस्तो विशेष निष्कासन अङ्ग हुँदैन। केही अनावश्यक पदार्थ पछि झर्ने भागमा, जस्तै पुराना पात र बोक्रामा जम्मा हुन्छन्। अरू पदार्थ टाँसिने खोटो (सल्लो), दुध जस्तो लेटेक्स (रबरको रुख, मेवा, आँक), गुँद (बबुल जस्ता रुख) र तेलका रूपमा बाहिर निस्कन्छन्।
गटेसन भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.2.2 जनावरमा निष्कासन क्रिया
जनावरमा अनावश्यक पदार्थ बाहिर फाल्न निष्कासन प्रणाली हुन्छ, तर फरक फरक जनावरमा निष्कासनका अङ्ग निकै फरक हुन्छन्।
- अमिबा जस्ता एककोषीय जनावरमा निष्कासन कोषझिल्लीबाट हुन्छ: कार्बनडाइअक्साइड र एमोनिया जस्ता अनावश्यक पदार्थ डिफ्युजनबाट सिधै पानीमा निस्कन्छन्। अमिबामा कन्ट्राक्टाइल भ्याकुल पनि हुन्छ। यो एउटा फोको हो। बढी भएको पानी यसमा भरिन्छ र फोको फुटे जस्तै गरी त्यो पानी पटकपटक कोषबाट बाहिर फालिन्छ (चित्र 5.4)।
- स्पोन्ज र हाइड्रामा शरीरको सतहबाट वरिपरिको पानीमा निष्कासन हुन्छ।
- फट्याङ्ग्रो जस्ता किरामा माल्पिघियन ट्युबुल भन्ने मसिना नली हुन्छन्। रगतबाट अनावश्यक पदार्थ यिनमा जम्मा हुन्छन् र आन्द्रामा पुगेर दिसासँगै बाहिर निस्कन्छन्।
- मानिस र अरू विकसित जनावरमा निष्कासनका धेरै अङ्ग हुन्छन्: छाला, फोक्सो र मिर्गौला।
| अङ्ग | निष्कासन गर्ने पदार्थ |
|---|---|
| छाला (पसिना ग्रन्थि) | पसिना: बढी भएको पानी, नुन र अलिकति युरिया |
| फोक्सो | श्वासप्रश्वासमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड र केही पानीको बाफ |
| मिर्गौला | मूत्र: युरिया, युरिक अम्ल (युरिक एसिड), बढी भएको नुन र पानी अनि रगतका हानिकारक रसायन |
मानव शरीरमा निष्कासनको मुख्य काम मूत्र प्रणालीले गर्छ। यो प्रणाली दुईओटा मिर्गौला, दुईओटा मूत्रनली, एउटा मूत्रथैली र एउटा मूत्रमार्ग मिलेर बनेको हुन्छ।
- मिर्गौला मुख्य अङ्ग हो। सिमीको दाना आकारका यी दुईओटा अङ्ग पेटको पछाडिपट्टि मेरुदण्डका दुवैतिर हुन्छन्। यिनको केही भाग सबैभन्दा तलका करङभित्र सुरक्षित रहन्छ। हरेक मिर्गौला हाम्रो मुठी जत्रो हुन्छ। मिर्गौलाले रगत छानेर युरिया, युरिक अम्ल, बढी भएको नुन र पानी अनि हानिकारक रसायनलाई मूत्रका रूपमा छुट्याउँछ।
- दुईओटा मूत्रनली मसिना नली हुन्। मूत्र यिनै हुँदै मिर्गौलाबाट तल मूत्रथैलीसम्म पुग्छ।
- मूत्रथैली तन्किने थैली हो; यसमा मूत्र जम्मा हुन्छ।
- मूत्रथैलीमा जम्मा भएको मूत्र मूत्रमार्ग हुँदै शरीरबाहिर निस्कन्छ।
मूत्र प्रणालीको कुन भागमा मूत्र जम्मा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फोक्सोले कुन अनावश्यक पदार्थ निष्कासन गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.2.3 बिरुवा र जनावरमा हुने निष्कासन क्रियामा फरक
5.3 श्वासप्रश्वास क्रिया
हामी कति बेरसम्म सास रोकेर बस्न सक्छौँ? धेरैजसो मानिस एक मिनेट नपुग्दै सास फेर्न बाध्य हुन्छन्। हामी किन लामो समयसम्म सास नफेरी बस्न सक्दैनौँ?
खाना खाँदैमा मात्र ऊर्जा प्राप्त हुँदैन। पाचनमा खाना ग्लुकोज (एक प्रकारको चिनी) जस्ता सरल पोषक तत्त्वमा मात्र टुक्रिन्छ; यस्ता पोषक तत्त्व रगतमा मिसिन सक्छन्। पोषक तत्त्वबाट ऊर्जा निकाल्न ती कोषभित्र अक्सिजनको मदतले अझ टुक्रिनुपर्छ। यसरी निस्केको ऊर्जाको प्रयोगबाट हामी हिँड्छौँ, सोच्छौँ, बढ्छौँ, शरीर न्यानो राख्छौँ र अरू सबै जीवन प्रक्रिया सञ्चालन गर्छौँ। कोषभित्र खाना टुक्रिएर ऊर्जा निस्कने क्रियालाई श्वासप्रश्वास भनिन्छ। यसलाई छोटकरीमा यसरी लेख्न सकिन्छ:
ग्लुकोज + अक्सिजन → कार्बनडाइअक्साइड + पानी + ऊर्जा
सास नफेरे कोषसम्म ताजा अक्सिजन पुग्दैन र कोषले ऊर्जा निकाल्न सक्दैन। सबैभन्दा पहिले मस्तिष्कमा असर पर्छ: अक्सिजन नपाएको केही मिनेटमै मस्तिष्क बिग्रन्छ।
के बिरुवाले श्वासप्रश्वास गर्छ? गर्छ। बिरुवा र जनावर दुवैले श्वासप्रश्वास गर्छन्। दुवैले दिनरात अक्सिजन लिन्छन् र कार्बनडाइअक्साइड फाल्छन्। (दिउँसो हरियो बिरुवाले श्वासप्रश्वासबाट जति कार्बनडाइअक्साइड फाल्छ, त्योभन्दा धेरै प्रकाश संश्लेषणमा लिन्छ। त्यसैले घाममा बिरुवाले कार्बनडाइअक्साइड लिने मात्र गरे जस्तो देखिन्छ।)
शरीरको कुन भागमा श्वासप्रश्वास हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.3.1 बिरुवामा श्वासप्रश्वास क्रिया
बिरुवाले प्रायः पातका स्टोमाटा र काठे काण्डको बोक्रामा हुने साना प्वाल, लेन्टिसेलबाट अक्सिजन लिन्छ र कार्बनडाइअक्साइड फाल्छ। जराले पनि श्वासप्रश्वास गर्छ: माटोका कणका बिचमा भएको हावाबाट अक्सिजन लिन्छ। पानी जमेको माटोमा वा सधैँ धेरै भिजिरहने गमलामा जराले हावा पाउँदैनन् र निस्सासिन्छन्। त्यसैले यस्तो ठाउँमा बिरुवा मर्न सक्छ।
चुनपानीको क्रियाकलापमा सुक्खा बिउको सट्टा अङ्कुरित बिउ किन प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5.3.2 जनावरमा श्वासप्रश्वास क्रिया
फरक फरक जनावरले श्वासप्रश्वासका लागि अक्सिजन लिन फरक फरक अङ्ग प्रयोग गर्छन्। एककोषीय जनावर, स्पोन्ज र हाइड्राले कुन अङ्ग प्रयोग गर्छन् त? यिनमा कुनै अङ्ग हुँदैन: यिनले कोषझिल्ली वा शरीरको सतहबाट सिधै पानीबाट अक्सिजन लिन्छन्।
| जनावर | श्वासप्रश्वास अङ्ग | कसरी काम गर्छ |
|---|---|---|
| अमिबा | कोषझिल्ली | पानीबाट अक्सिजन भित्र र कार्बनडाइअक्साइड बाहिर डिफ्युजन हुन्छ |
| स्पोन्ज, हाइड्रा | शरीरको सतह (छिद्र) | हरेक कोषले वरिपरिको पानीबाट अक्सिजन लिन्छ |
| गँड्यौला | ओसिलो छाला | अक्सिजन ओसिलो छालामा घुलेर रगतमा जान्छ |
| किरा (फट्याङ्ग्रो, साङ्लो) | स्पाइरेकल र ट्रेकिया | शरीरको छेउका प्वालबाट हावा भित्र पस्छ र हाँगा हालेका हावाका नली हुँदै सिधै कोषसम्म पुग्छ |
| माछा | गिल्स | मुखबाट लिइएको पानी गिल्समाथि बग्छ र त्यहाँ रगतले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छ |
| भ्यागुतो | फोक्सो, ओसिलो छाला, मुखको भित्री सतह | पानीमुनि हुँदा पनि यसले छालाबाट सास फेर्छ |
| चरा, स्तनधारी (मानिस) | फोक्सो | नाकबाट हावा भित्र लिइन्छ र बाहिर फालिन्छ |
फट्याङ्ग्रोले केबाट हावा लिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मानिसमा श्वासप्रश्वास क्रिया
हामी फोक्सोबाट सास फेर्छौँ। मानव श्वासप्रश्वास प्रणाली नाक, श्वासनली र फोक्सो मिलेर बनेको हुन्छ। नाक श्वासनलीसँग र श्वासनली फोक्सोसँग जोडिएको हुन्छ।
- नाक: हावा नाकका प्वालबाट भित्र पस्छ। नाकभित्रका रौँ र टाँसिने सिँगानमा धुलो र कीटाणु अड्किन्छन्; हावा न्यानो र ओसिलो पनि हुन्छ।
- श्वासनली: कार्टिलेजका घेराले खुला राखेको नली (घाँटीको अगाडिपट्टि छामेर यी घेरा थाहा पाउन सकिन्छ)। तल्लो छेउमा श्वासनली दुईओटा ब्रोङ्कसमा छुट्टिन्छ (एउटालाई पनि ब्रोङ्कस नै भनिन्छ) र एउटा ब्रोङ्कस एउटा फोक्सोमा जान्छ। ब्रोङ्कस पनि पटकपटक हाँगा हाल्दै झन् झन् मसिना नली, ब्रोन्किओल बन्छन्।
- फोक्सो: छातीभित्र (वक्षगुहामा) करङले जोगाएका दुईओटा नरम, स्पन्ज जस्ता, थैली आकारका अङ्ग। हरेक ब्रोन्किओलको टुप्पोमा हावाका ससाना थैलीको झुप्पा हुन्छ। यी थैलीलाई एल्भियोली भनिन्छ (एउटा थैलीलाई एल्भियोलस)। हरेक फोक्सोमा यस्ता करोडौँ थैली हुन्छन्।
- डायफ्राम: फोक्सोमुनि रहेको गुम्बज आकारको मांसपेशीको पर्दा। यो तल र माथि सर्दा हावा फोक्सोभित्र तानिन्छ र फेरि बाहिर धकेलिन्छ (यो कसरी हुन्छ भन्ने कुरा एकाइ 1 को बोतलको मोडेलमा देखाइएको छ)।
नाकबाट भित्र लिइएको हावा श्वासनली र ब्रोङ्कस हुँदै एल्भियोलीसम्म पुग्छ। हरेक एल्भियोलस ज्यादै पातला रक्तनली, क्यापिलरीको जालोले बेरिएको हुन्छ। एल्भियोलस र क्यापिलरी दुवैको भित्ता एउटा कोष मात्र बाक्लो हुन्छ। क्यापिलरीमा आइपुग्ने रगतमा थोरै अक्सिजन र धेरै कार्बनडाइअक्साइड हुन्छ। यस्तो रगतलाई अशुद्ध रगत (अक्सिजन कम भएको रगत) भनिन्छ। एल्भियोलसको हावामा भएको अक्सिजन डिफ्युजनबाट रगतमा जान्छ र रगतको कार्बनडाइअक्साइड एल्भियोलसमा आउँछ अनि सास फाल्दा बाहिर निस्कन्छ। यसरी एल्भियोलसबाट जाने रगत शुद्ध रगत (अक्सिजनयुक्त रगत) हुन्छ। मुटुले यो शुद्ध रगत हरेक कोषमा पम्प गर्छ। कोषमा त्यही अक्सिजनको मदतले खाना टुक्रिन्छ (अक्सिडाइज हुन्छ) र शरीरका सबै कामका लागि ऊर्जा निस्कन्छ।
एल्भियोली भएर जाँदा रगतमा के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. कुन प्रक्रियामा शरीरका अनावश्यक पदार्थ कोषबाट निष्कासन अङ्गसम्म पुग्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. मानव शरीरको कुन भागमा रगतसँग अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइडको साटफेर हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. यीमध्ये किराको श्वासप्रश्वास अङ्ग कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. बिरुवाले बढी भएको पानी निष्कासन गर्ने सम्बन्धमा कुन भनाइ सत्य हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. यो शब्द समीकरण कुन जीवन प्रक्रियासँग सम्बन्धित छ?
ग्लुकोज + अक्सिजन → पानी + कार्बनडाइअक्साइड + ऊर्जा
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. साइकन र अरू स्पोन्ज जस्ता बहुकोषीय जनावरमा परिवहन कसरी हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
दिइएका शब्दबाट उपयुक्त शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्: जीवन प्रक्रिया, कार्बनडाइअक्साइड, श्वासप्रश्वास, निष्कासन क्रिया, अक्सिजन, साइटोप्लाज्म। (दुईओटा शब्द चाहिँदैनन्।)
खानालाई टुक्र्याएर ऊर्जा प्राप्त गर्ने काम ……… क्रियामा हुन्छ।
उत्तर
श्वासप्रश्वास
बिरुवाले श्वासप्रश्वास गर्दा ……… ग्यास लिन्छ।
उत्तर
अक्सिजन
एककोषीय जनावरको शरीरमा ……… बाट परिवहन हुन्छ।
उत्तर
साइटोप्लाज्म (पदार्थ कोषझिल्लीबाट भित्र पस्छन् र बगिरहने साइटोप्लाज्मसँगै कोषको एक भागबाट अर्को भागमा पुग्छन्।)
सजीवको शरीरमा मात्र हुने क्रियालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
जीवन प्रक्रिया। (कार्बनडाइअक्साइड र निष्कासन क्रिया प्रयोग भएनन्।)
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
मानव शरीरमा हुने निष्कासन क्रियाको छोटो वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
मानव शरीरमा तीन मुख्य अङ्गबाट अनावश्यक पदार्थ बाहिर फालिन्छन्:
- छाला: पसिना ग्रन्थिबाट पसिना निस्कन्छ: बढी भएको पानी, नुन र अलिकति युरिया।
- फोक्सो: श्वासप्रश्वासमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड केही पानीको बाफसँगै सास फाल्दा बाहिर निस्कन्छ।
- मिर्गौला: बाँकी धेरैजसो अनावश्यक पदार्थ मूत्र प्रणालीबाट हटाइन्छन्। दुईओटा मिर्गौलाले रगत छानेर युरिया, युरिक अम्ल, बढी भएको नुन र पानी अनि हानिकारक रसायनलाई मूत्रका रूपमा छुट्याउँछ। मूत्र दुईओटा मूत्रनली हुँदै मूत्रथैलीमा पुग्छ र त्यहाँ जम्मा हुन्छ। त्यसपछि मूत्रमार्ग हुँदै शरीरबाहिर निस्कन्छ।
बिरुवामा परिवहन कसरी हुन्छ?
उत्तर
- बिरुवाले जराबाट माटोको पानी र खनिज सोस्छ। लामा खोक्रा नलीले बनेको तन्तु, जाइलमले यिनलाई काण्ड, पात, फूल र फलसम्म माथि पुर्याउँछ।
- पातमा प्रकाश संश्लेषणबाट बनेको खाना फ्लोयमले बिरुवाका सबै भागमा माथि र तल पुर्याउँछ।
- ग्यास (अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइड) पातका स्टोमाटाबाट भित्र-बाहिर गर्छन् अनि भित्रका खाली ठाउँ हुँदै कोषसम्म फैलिन्छन्।
- पातबाट पानी उड्दा (उत्स्वेदन) जाइलममा अझ पानी माथि तानिन्छ।
श्वासप्रश्वास क्रियाको महत्त्वबारे प्रकाश पार्नुहोस्।
उत्तर
- श्वासप्रश्वासबाट खानामा सञ्चित ऊर्जा निस्कन्छ। हरेक सजीवलाई यो ऊर्जा चाहिन्छ।
- यो ऊर्जा हिँडडुल गर्न, काम गर्न, सोच्न, बढ्न, शरीरको मर्मत गर्न र शरीर न्यानो राख्न प्रयोग हुन्छ।
- अरू सबै जीवन प्रक्रिया यही ऊर्जाले चल्छन्: परिवहन (मुटुको धड्कन), निष्कासन, पाचन, प्रजनन।
- श्वासप्रश्वासबिना कोष बाँच्न सक्दैनन्: केही मिनेट अक्सिजन नपाए मस्तिष्क बिग्रन्छ।
एककोषीय जनावरको निष्कासन क्रिया कसरी हुन्छ?
उत्तर
अमिबा जस्ता एककोषीय जनावरमा निष्कासन अङ्ग हुँदैनन्। कार्बनडाइअक्साइड र एमोनिया जस्ता अनावश्यक पदार्थ कोषझिल्ली हुँदै डिफ्युजनबाट वरिपरिको पानीमा निस्कन्छन्। बढी भएको पानी कन्ट्राक्टाइल भ्याकुलमा जम्मा हुन्छ र यसबाट समय समयमा कोषबाहिर फालिन्छ।
बिरुवाको निष्कासन क्रियाबारे वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवामा विशेष निष्कासन अङ्ग हुँदैनन्।
- प्रकाश संश्लेषणमा बनेको तर प्रयोग नभएको अक्सिजन तथा श्वासप्रश्वासमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड पातका स्टोमाटाबाट (र बोक्राका लेन्टिसेलबाट) बाहिर निस्कन्छन्।
- बढी भएको पानी स्टोमाटाबाट बाफका रूपमा (उत्स्वेदन) र पातका किनाराका हाइडाथोडबाट थोपाका रूपमा (गटेसन) निस्कन्छ।
- अरू अनावश्यक पदार्थ झर्ने पुराना पात र बोक्रामा जम्मा हुन्छन् वा खोटो, लेटेक्स, गुँद र तेलका रूपमा निस्कन्छन्।
मानवमा हुने श्वासप्रश्वास क्रियाबारे छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
नाकबाट हावा भित्र लिइन्छ; नाकमा हावा सफा, न्यानो र ओसिलो हुन्छ। त्यसपछि हावा श्वासनली र दुईओटा ब्रोङ्कस हुँदै फोक्सोमा पुगेर ब्रोन्किओल हुँदै करोडौँ ससाना हावाका थैली, एल्भियोलीसम्म पुग्छ। हरेक एल्भियोलस क्यापिलरीले घेरिएको हुन्छ। एल्भियोलीको हावाबाट अक्सिजन डिफ्युजन भएर रगतमा जान्छ र रगतबाट कार्बनडाइअक्साइड डिफ्युजन भएर एल्भियोलीमा आउँछ; यो सास फाल्दा बाहिर निस्कन्छ। अक्सिजनयुक्त (शुद्ध) रगतलाई मुटुले हरेक कोषमा पम्प गर्छ। कोषमा यही अक्सिजनको मदतले ग्लुकोज टुक्रिएर ऊर्जा निस्कन्छ:
ग्लुकोज + अक्सिजन → कार्बनडाइअक्साइड + पानी + ऊर्जा।
डायफ्राम र करङका मांसपेशीको चालले हावा फोक्सोभित्र र बाहिर सर्छ।
किरा र माछाको श्वासप्रश्वास क्रियामा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
| किरामा श्वासप्रश्वास | माछामा श्वासप्रश्वास |
|---|---|
| अङ्ग: स्पाइरेकल र ट्रेकिया (हावाका नली)। | अङ्ग: गिल्स। |
| हावाबाट अक्सिजन लिन्छन्। | पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छन्। |
| शरीरको छेउका स्पाइरेकलबाट हावा भित्र पस्छ। | पानी मुखबाट भित्र पस्छ र गिल्समाथि बगेर बाहिर निस्कन्छ। |
| हावाका नली हुँदै अक्सिजन सिधै कोषसम्म पुग्छ; रगतले थोरै अक्सिजन बोक्छ। | गिल्समा रगतले अक्सिजन लिन्छ र कोषसम्म पुर्याउँछ। |
जनावर र बिरुवामा हुने निष्कासन क्रियामा के फरक छ?
उत्तर
| जनावरमा निष्कासन | बिरुवामा निष्कासन |
|---|---|
| विशेष निष्कासन अङ्ग हुन्छन्: मिर्गौला, छाला, फोक्सो (किरामा माल्पिघियन ट्युबुल)। | विशेष निष्कासन अङ्ग हुँदैनन्; अनावश्यक पदार्थ स्टोमाटा, हाइडाथोड र बोक्राबाट निस्कन्छन्। |
| अनावश्यक पदार्थ: कार्बनडाइअक्साइड, युरिया, युरिक अम्ल, एमोनिया, बढी भएको पानी र नुन। | अनावश्यक पदार्थ: अक्सिजन, कार्बनडाइअक्साइड, पानी, खोटो, लेटेक्स, गुँद। |
| निष्कासित पदार्थ शरीरमा फेरि प्रयोग हुँदैनन्। | केही फेरि प्रयोग हुन्छन्: कार्बनडाइअक्साइड प्रकाश संश्लेषणमा, अक्सिजन श्वासप्रश्वासमा। |
| जनावर सक्रिय हुने भएकाले निष्कासन छिटो हुन्छ। | निष्कासन बिस्तारै हुन्छ। |
हामी दौडँदा स्वाँस्वाँ हुने (सास फेर्ने गति बढ्ने) र मुटुको धड्कन बढ्ने दुवै क्रिया किन हुन्छन्? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
दौडँदा मांसपेशीले धेरै काम गर्नुपर्छ र त्यसका लागि धेरै ऊर्जा चाहिन्छ। यो ऊर्जा श्वासप्रश्वासबाट आउने भएकाले मांसपेशीमा छिटो श्वासप्रश्वास हुन्छ: अक्सिजन छिटो खपत हुन्छ र धेरै कार्बनडाइअक्साइड बन्छ। थप अक्सिजन ल्याउन र थप कार्बनडाइअक्साइड हटाउन हामी छिटो र गहिरो सास फेर्छौँ। अनि मुटु छिटो धड्कन्छ र रगत छिटो पम्प हुन्छ। यसरी फोक्सो तथा आन्द्राबाट अक्सिजन र ग्लुकोज मांसपेशीसम्म, अनि मांसपेशीबाट कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म छिटो पुग्छ।
दिइएको चित्रका आधारमा तल सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- i.यो अङ्ग प्रणालीको काम के हो?
- ii.P भनी देखाइएको भागको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.शरीरको कुन अङ्गमा एल्भियोली हुन्छन्?
- iv.Q भनी देखाइएको भागको काम लेख्नुहोस्।
- v.अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइडको साटफेर कुन भागमा हुन्छ?
उत्तर
- i.यो श्वासप्रश्वास प्रणाली हो। यस प्रणालीबाट श्वासप्रश्वासका लागि हावाबाट अक्सिजन भित्र लिइन्छ र कार्बनडाइअक्साइड बाहिर फालिन्छ।
- ii.P फोक्सो हो।
- iii.एल्भियोली फोक्सोमा हुन्छन्।
- iv.Q ब्रोङ्कस हो। श्वासनलीबाट हावा यसै हुँदै फोक्सोभित्र पुग्छ; फोक्सोभित्र यो एल्भियोलीसम्म जाने ब्रोन्किओलमा छुट्टिन्छ। प्रयोग भएको हावा पनि यही बाटो हुँदै बाहिर निस्कन्छ।
- v.एल्भियोलीमा, एल्भियोली र तिनलाई घेरेका क्यापिलरीका भित्ता हुँदै।
मानव शरीरमा मूत्रका रूपमा निष्कासित पदार्थलाई छुट्याउने र शरीरबाहिर फाल्ने अङ्ग समूहको सफा चित्र बनाई कुनै चार भागको नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र 5.11 मा जस्तै चित्र बनाउनुपर्छ: पेटको पछाडि माथितिर सिमीको दाना आकारका दुईओटा मिर्गौला, हरेकबाट तल मूत्रथैलीसम्म जाने एउटा एउटा मूत्रनली र मूत्रथैलीको फेदबाट बाहिर निस्कने मूत्रमार्ग। यीमध्ये कुनै चार नाम लेख्नुपर्छ: मिर्गौला, मूत्रनली, मूत्रथैली, मूत्रमार्ग, मिर्गौलाको धमनी, मिर्गौलाको शिरा।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →