हाम्रो जीवन एउटा कोषबाट सुरु भएको थियो। त्यो कोष एउटा निषेचित अण्ड अर्थात् जाइगोट थियो। यो यस वाक्यको अन्त्यमा रहेको पूर्णविरामभन्दा पनि सानो हुन्छ। अहिले हाम्रो शरीरमा करिब 300 देखि 400 खर्ब (30 देखि 40 ट्रिलियन) कोष छन्। ती सबै कोष उस्तै हुँदैनन्। कुनै कोष लामा र पातला हुन्छन् र खबर बोक्छन्। कुनै भुइँका टायलजस्ता चेप्टा हुन्छन् र शरीर ढाक्छन्। कुनै खुम्चिन्छन् भने कुनै बोसोले भरिएका हुन्छन्। एउटै कोषबाट दौडन, सोच्न, दालभात पचाउन र लाजले रातो हुन सक्ने शरीर कसरी बन्छ त?
यो हरेक तहमा मिलेर काम गर्नाले सम्भव हुन्छ। एकै किसिमका कोषहरू मिलेर तन्तु बन्छ। धेरै तन्तु मिलेर मुटुजस्तो अङ्ग बन्छ। सँगै काम गर्ने अङ्गहरू मिलेर रक्तसञ्चार प्रणालीजस्तो अङ्ग प्रणाली बन्छ। सबै प्रणाली मिलेर एउटा पूरा जीव बन्छ: हामी आफैँ।
अमिबाजस्ता एककोषीय जीवले सबै काम आफ्नो एउटै कोषभित्र गर्छ। त्यही कोषले खाना खान्छ, श्वास फेर्छ र फोहोर बाहिर फाल्छ। विभाजन पनि त्यही कोष हुन्छ। बहुकोषीय जीवमा भने यी काम फरक फरक कोषमा बाँडिएका हुन्छन्। सजीवलाई जीवित राख्न र उसको जातलाई निरन्तरता दिन शरीरमा विभिन्न क्रियाकलाप भइरहेका हुन्छन्, जस्तै: पोषण, श्वासप्रश्वास, प्रकाश संश्लेषण (बिरुवामा), परिवहन, निष्कासन तथा प्रजनन। यी सबै क्रियाकलापलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। जन्तु जति ठुलो र जटिल हुन्छ, यी प्रक्रिया सञ्चालन गर्न उसका अङ्ग र प्रणाली त्यति नै विशिष्ट हुन्छन्।
यस एकाइमा पहिले बिरुवा र जन्तुका तन्तुहरू पढिन्छन्। त्यसपछि आँखा झिम्क्याउन नपाउँदै खबर पुर्याउने स्नायु प्रणाली, हर्मोन भनिने ढिला रासायनिक खबर पठाउने ग्रन्थि र बेर्नालाई झ्यालतिर ढल्काउने वनस्पति हर्मोन पढिन्छन्।
5.1 तन्तु
हरेक सजीवको शरीर कोष भनिने ससाना एकाइ मिलेर बनेको हुन्छ। जीवनका काम वास्तवमा कोषभित्रै हुन्छन्: ऊर्जाका लागि खाना टुक्रिन्छ, नयाँ पदार्थ बन्छन् र फोहोर पदार्थ पनि बन्छन्। त्यसैले कोषलाई जीवनको संरचनात्मक र कार्यमूलक एकाइ (structural and functional unit) भनिन्छ।
एककोषीय जीवमा श्वासप्रश्वास, पोषण, निष्कासन, चाल र प्रजनन जस्ता सबै जीवन प्रक्रिया एउटै कोषले गर्छ। बहुकोषीय जीवमा भने कोषका समूहहरू आ-आफ्नो काममा विशिष्ट बनेका हुन्छन्। एउटै उत्पत्ति भएका र सँगै मिलेर कुनै एउटा निश्चित काम गर्ने उस्तै कोषहरूको समूहलाई तन्तु भनिन्छ। कहिलेकाहीँ यस्तो समूहमा केही फरक कोष पनि हुन्छन्। तन्तुको अध्ययन गर्ने जीव विज्ञानको शाखालाई हिस्टोलोजी भनिन्छ।
वनस्पति तन्तु र जन्तु तन्तु गरी तन्तु दुई प्रकारका हुन्छन्।
सबैभन्दा सानोदेखि सबैभन्दा ठुलोसम्मको सही क्रम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वनस्पति तन्तु
प्याजको पत्रको भित्रपट्टिको पातलो झिल्ली निकालेर सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा हेर्दा इँटाजस्ता कोषहरू लहरै मिलेर बसेका देखिन्छन्। बिरुवाको हरेक भाग यसरी नै उस्तै वा फरक फरक कोषहरू मिलेर बनेको हुन्छ। कोषहरूका यस्ता समूहलाई वनस्पति तन्तु भनिन्छ। कोषहरू अझै विभाजन हुन सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने आधारमा वनस्पति तन्तुलाई दुई किसिममा बाँडिन्छ: मेरिस्टमेटिक तन्तु र स्थायी तन्तु।
1. मेरिस्टमेटिक तन्तु
बिरुवाका धेरैजसो कोष परिपक्व भएपछि विभाजन हुन छाड्छन्। तर बढ्दै गरेका भागका केही कोष भने जीवनभर विभाजन भइरहन्छन्। विभाजन भएर नयाँ कोष बन्ने प्रक्रियालाई कोष विभाजन भनिन्छ। सक्रिय रूपमा विभाजन भइरहने कोषहरूले बनेको तन्तुलाई मेरिस्टमेटिक तन्तु वा मेरिस्टेम भनिन्छ। यो नाम ग्रीक शब्द meristos (विभाजित) बाट आएको हो।
मेरिस्टेमका कोषको बनावट विभाजनका लागि उपयुक्त हुन्छ:
- कोषभित्ता पातलो हुन्छ,
- न्युक्लियस ठुलो र साइटोप्लाज्म गाढा हुन्छ (रिक्तिका थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्),
- कोषहरू टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्, बिचमा खाली ठाउँ हुँदैन (अन्तरकोषीय खाली ठाउँ हुँदैनन्)।
मेरिस्टेमहरू बिरुवाको वृद्धि क्षेत्रमा पाइन्छन्। यिनको काम बिरुवाको वृद्धि विकास गर्नु हो। पाइने ठाउँका आधारमा यी तीन किसिमका हुन्छन्: एपिकल, ल्याटेरल र इन्टरक्यालरी।
क. एपिकल मेरिस्टेम
एपिकल मेरिस्टेम काण्ड र जराको ठिक टुप्पामा हुन्छ (apex को अर्थ टुप्पो हो)। यसका नयाँ कोषले काण्ड र जरालाई लामो बनाउँछ। यसैले बिरुवा अग्लो हुन्छ र जरा गहिराइसम्म पुग्छ। काण्डको टुप्पो भाँचियो भने काण्डको उचाइ बढ्दैन।
ख. ल्याटेरल मेरिस्टेम
ल्याटेरल मेरिस्टेम काण्ड र जराको छेउतिर, बोक्राको ठिक भित्र घेराका रूपमा हुन्छ। यो घेरा काण्ड र जराको लम्बाइसँग समानान्तर हुन्छ। यसको मुख्य भागलाई क्याम्बियम भनिन्छ। यसका नयाँ कोषले काण्ड र जराको मोटाइ (व्यास) बढाएर तिनलाई मोटो बनाउँछ। काटिएको रुखको मुढामा देखिने घेराहरू क्याम्बियमले बनाएको काठ हुन्। हरेक वर्ष एउटा घेरा थपिन्छ।
ग. इन्टरक्यालरी मेरिस्टेम
काण्डबाट पात निस्कने ठाउँलाई गाँठो भनिन्छ। दुई गाँठाबिचको काण्डको भागलाई इन्टरनोड भनिन्छ। इन्टरक्यालरी मेरिस्टेम इन्टरनोडको फेदमा, गाँठोको ठिक माथि पाइन्छ। यसले इन्टरनोडलाई लामो बनाउँछ। घाँस, बाँस, मकै र गहुँमा यो तन्तु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
रुखको मुढा वर्षैपिच्छे मोटो हुँदै जान्छ। यो काम कुन मेरिस्टेमले गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. स्थायी तन्तु
मेरिस्टेमका कोषहरू विभाजन हुन छाडेपछि तिनको आकार, साइज र काम निश्चित हुन्छ। यसरी तिनीहरू स्थायी तन्तु बन्छन्। सामान्यतया स्थायी तन्तुका कोषहरू विभाजन हुँदैनन्। तिनको भित्ता पातलो वा बाक्लो हुन सक्छ। कोषहरू जीवित वा मृत दुवै हुन सक्छन्।
स्थायी तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्: सरल स्थायी तन्तु, जटिल स्थायी तन्तु र विशिष्ट तन्तु।
क. सरल स्थायी तन्तु
सरल स्थायी तन्तु एकै किसिमका कोषहरू मिलेर बनेको हुन्छ। यसको बनावट सरल हुन्छ। सरल तन्तुले बिरुवालाई जोगाउँछ र आड दिन्छ। यसले खाना बनाउने र सञ्चय गर्ने काम पनि गर्छ। कोषको बनावटका आधारमा सरल तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्।
(i) पेरेन्काइमा
- यो पातलो भित्ता भएका जीवित कोषहरूले बनेको हुन्छ। कोष अण्डाकार वा गोला (कहिलेकाहीँ लाम्चा) हुन्छन् र तिनका बिचमा खाली ठाउँ हुन्छ।
- बिरुवाका नरम भागमा पाइन्छ: काण्ड र जराको कर्टेक्स र पिथमा, पात, फूल र फलको गुदीमा। जाइलम र फ्लोएममा पनि यो तन्तु हुन्छ।
- यसले खाना सञ्चय गर्छ। आलुको धेरैजसो भाग स्टार्चले भरिएको पेरेन्काइमा नै हो।
- क्लोरोप्लास्ट भएको पेरेन्काइमालाई क्लोरेन्काइमा भनिन्छ। यो पात र हरिया काण्डमा पाइन्छ र प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ।
- कोषहरूका बिचमा हावाका ठुला थैली भएको पेरेन्काइमालाई एरेन्काइमा भनिन्छ। यो कमल र जलकुम्भीजस्ता पानीका बिरुवामा पाइन्छ। थैलीमा भरिएको हावाले यी बिरुवालाई पानीमा तैरन मदत गर्छ।
(ii) कोलेन्काइमा
- यो जीवित कोषहरूले बनेको हुन्छ। यिनको भित्ता कुनामा थप सेलुलोज र पेक्टिन जम्मा भएर बाक्लिएको हुन्छ।
- कलिला काण्डको इपिडर्मिसको ठिक मुनि र पातको डाँठ (पेटिओल) मा पाइन्छ।
- यसले बिरुवालाई लचकतासहितको दरोपन दिन्छ। यसैले कलिलो काण्ड हावामा नभाँचिईकन निहुरिन सक्छ।
- केही कोलेन्काइमा कोषमा क्लोरोप्लास्ट हुन्छ। यस्ता कोषले पनि खाना बनाउँछ।
(iii) स्क्लेरेन्काइमा
- यो धेरै बाक्लो भित्ता भएका मृत कोषहरूले बनेको हुन्छ। भित्ता लिग्निन भनिने पदार्थले कडा भएको हुन्छ। कोषमा प्रोटोप्लाज्म हुँदैन, बिचमा साँघुरो खाली ठाउँ (लुमेन) मात्र हुन्छ।
- काण्ड, जरा, पातका नसा, कडा दाना र बिउका बोक्रा तथा फलका खोस्टामा पाइन्छ।
- यो दुई किसिमको हुन्छ: लामा, साँघुरा र चुच्चा फाइबर तथा छोटा, कडा स्क्लेरिड (ढुङ्गा कोष)।
- यसले बिरुवालाई कडा, बलियो र दरो बनाउँछ र सिधा अड्याइराख्छ।
| पेरेन्काइमा | कोलेन्काइमा | स्क्लेरेन्काइमा | |
|---|---|---|---|
| कोष | जीवित | जीवित | मृत |
| भित्ता | पातलो, सेलुलोजको | कुनामा बाक्लिएको | धेरै बाक्लो, लिग्निनयुक्त |
| कोषबिचको खाली ठाउँ | हुन्छ | हुँदैन वा थोरै हुन्छ | हुँदैन |
| मुख्य काम | खाना सञ्चय गर्ने र बनाउने; पानीका बिरुवालाई तैरन मदत गर्ने | लचकतासहितको दरोपन दिने | कडापन र बल दिने |
कुन सरल तन्तु मृत कोषले बनेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. जटिल तन्तु
एकभन्दा बढी किसिमका जीवित र मृत कोषहरू मिलेर एउटै एकाइका रूपमा काम गर्ने तन्तुलाई जटिल स्थायी तन्तु भनिन्छ। यस्ता तन्तु दुई किसिमका हुन्छन्: जाइलम र फ्लोएम। यिनले पाइपले जस्तै बिरुवाभरि पदार्थ ओसारपसार (संवाहन) गर्ने भएकाले यिनलाई भास्कुलर तन्तु (संवाहक तन्तु) पनि भनिन्छ।
(i) जाइलम
जाइलमले जराबाट पानी र खनिज बिरुवाका हरेक भागसम्म माथि पुर्याउँछ। यसमा चार किसिमका कोष हुन्छन्:
- भेसल: छेउछेउ जोडिएका कोषहरूबाट बनेका लामा नली। यी कोषका छेउका भित्ता हराइसकेका हुन्छन्;
- ट्राकिड: लामा र साँघुरा कोष। यिनका छेउ चुच्चिँदै गएका हुन्छन् र भित्तामा साना पातला ठाउँ (पिट) हुन्छन्;
- जाइलम फाइबर: आड दिने, बाक्लो भित्ता भएका कोष;
- जाइलम पेरेन्काइमा: खाना सञ्चय गर्ने जीवित कोष।
जाइलम पेरेन्काइमाबाहेक यी कोषहरू काम गर्ने बेलामा मृत हुन्छन्। तिनको बाक्लो, लिग्निनयुक्त भित्ता मात्र बाँकी रहन्छ र त्यसले खाली पाइप र आडको काम गर्छ। जाइलमले बिरुवालाई कडा र बलियो पनि बनाउँछ। रुखको काठ (उड) जाइलम नै हो। यो तन्तु जरा, काण्ड र पातको भित्री भागमा हुन्छ; पातमा यो नसामा पाइन्छ।
(ii) फ्लोएम
फ्लोएमले पातमा बनेको खाना (मुख्यतः चिनी) बिरुवाका अरू सबै भागमा पुर्याउँछ। यसमा खाना माथि र तल दुवैतिर जान्छ: जरा, बढ्दै गरेका टुप्पा, फल र बिउसम्म। यसमा पनि चार किसिमका कोष हुन्छन्:
- सिभ ट्युब: छेउछेउ जोडिएका जीवित कोषहरूबाट बनेका नली। यी कोषका बिचका भित्तालाई सिभ प्लेट भनिन्छ। यी भित्ता प्वालैप्वाल भएका हुन्छन्;
- कम्प्यानियन सेल: सिभ ट्युबको छेउमा रहेका, न्युक्लियस भएका साँघुरा कोष। यिनैले सिभ ट्युबलाई काम गरिरहन मदत गर्छन्;
- फ्लोएम फाइबर: आड दिने, बाक्लो भित्ता भएका मृत कोष;
- फ्लोएम पेरेन्काइमा: खाना सञ्चय गर्ने जीवित कोष।
फाइबरबाहेक फ्लोएमका सबै कोष जीवित हुन्छन्। फ्लोएमलाई बास्ट पनि भनिन्छ। यसका फाइबरले बिरुवालाई केही आड दिन्छ। जुटका रेसा फ्लोएम फाइबर नै हुन्।
रुखको मुढाको चारैतिरबाट बोक्राको एउटा घेरा काढियो। केही हप्तापछि घेराभन्दा ठिक माथिको बोक्रा सुन्निन्छ। किन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. विशिष्ट तन्तु
केही सरल तन्तुहरू खास पदार्थ बनाएर बाहिर निकाल्न (स्राव गर्न) वा थुपारेर राख्न (निष्कासन गर्न) रूपान्तरित भएका हुन्छन्। यस्ता तन्तुलाई विशिष्ट तन्तु भनिन्छ। विशिष्ट तन्तु दुई किसिमका हुन्छन्।
(i) ग्लान्डुलर तन्तु
ग्लान्डुलर तन्तु एकै किसिमका ग्लान्डुलर कोषका समूह मिलेर बनेको हुन्छ। बिरुवाअनुसार यसले इन्जाइम, हर्मोन, पाचन रस, तेल, रेजिन, गम वा मकरन्द स्राव गर्छ। तुलसीका तेल ग्रन्थि यसका उदाहरण हुन्; तिनको तेलले नै तुलसीमा बास्ना आउँछ। धतुरोका ग्रन्थियुक्त रौँ र सल्लाको बोक्राबाट चुहिने खोटो (रेजिन) पनि यसैका उदाहरण हुन्।
(ii) लेक्टिफेरस तन्तु
लेक्टिफेरस तन्तु विशेष किसिमका कोष वा नलीहरूले बनेको हुन्छ। यी कोष र नलीमा लेटेक्स भनिने दुधजस्तो तरल पदार्थ हुन्छ। पिपल र Ficus जातका अरू रुख, लालुपाते, कटहर, रबरको रुख र आँक (Calotropis) मा यो तन्तु पाइन्छ। यिनको पात वा काण्ड भाँच्दा सेतो लेटेक्स चुहिन्छ। लेटेक्सले घाउ टालेर बिरुवालाई जोगाउँछ। धेरै किरालाई यो टाँसिने वा तीतो लाग्ने भएकाले किराबाट पनि बिरुवा जोगिन्छ।
जन्तु तन्तु
जन्तु कोषहरूको समूह मिलेर बनेको तन्तुलाई जन्तु तन्तु भनिन्छ। हरेक किसिमको जन्तु तन्तुले एउटा मुख्य काम गर्छ। आधारभूत रूपमा जन्तु तन्तु चार किसिमका हुन्छन्:
- इपिथेलियल तन्तु: ढाक्छ र भित्री सतह बनाउँछ;
- मांसपेशी तन्तु: चाल ल्याउँछ;
- संयोजी तन्तु: जोड्छ र थाम्छ;
- स्नायु तन्तु: खबर बोक्छ।
क. इपिथेलियल तन्तु
इपिथेलियल तन्तुले (इपिथेलियमले) शरीरको बाहिरी भाग ढाक्छ। अङ्ग, नली र खोक्रा भागहरूको भित्री सतह पनि यसैले बनाउँछ। यसका कोषहरू पत्रका रूपमा टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्। यो पत्र मुनिको बेसमेन्ट मेम्ब्रेन भनिने पातलो तहमा टाँसिएको हुन्छ। इपिथेलियमले मुख्यतः ढाक्ने र जोगाउने काम गर्छ। शरीरका फरक फरक ठाउँमा यसले स्राव, निष्कासन तथा अवशोषण पनि गर्छ।
कोषको आकारका आधारमा इपिथेलियमको नाम राखिन्छ। यसका मुख्य किसिम यस प्रकार छन्:
- पेभमेन्ट इपिथेलियम (स्क्वामस इपिथेलियम): यसमा धेरै कुना भएका पातला चेप्टा कोषहरूको एउटै तह हुन्छ। चोकमा ओछ्याइएका ढुङ्गाजस्तै यी कोष टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्। यो तह पातलो भएकाले पदार्थहरू यसबाट सजिलै छिर्छन्। त्यसैले रक्तनली र फोक्सोका हावा थैली (एल्भियोलाई) को भित्री सतह यसैले बनेको हुन्छ। मुटु, कलेजो र मिर्गौलाजस्ता अङ्गको बाहिरी सतह पनि यसैले ढाकेको हुन्छ। काम: ढाक्ने, जोगाउने, छान्ने र आदानप्रदान गर्ने। (बाहिरी छाला स्क्वामस कोषका धेरै तह थुप्रिएर बनेको हुन्छ, त्यसैले छाला बलियो हुन्छ।)
- क्युबिकल इपिथेलियम (घनाकार इपिथेलियम): यसमा घनाकार कोषहरूको एउटै तह हुन्छ र कोषको न्युक्लियस गोलो हुन्छ। मिर्गौलाका साना नली, थाइरोइड ग्रन्थिका थैली र र्याल तथा पसिना ग्रन्थिजस्ता ग्रन्थिका नलीको भित्री सतह यसैले बनेको हुन्छ। काम: स्राव र अवशोषण।
- कोलम्नार इपिथेलियम (स्तम्भी इपिथेलियम): यसमा खाँबाजस्ता अग्ला कोषहरूको एउटै तह हुन्छ र न्युक्लियस कोषको फेदतिर हुन्छ। आमाशय, आन्द्रा र पित्तथैलीको भित्री सतह यसैले बनेको हुन्छ। काम: स्राव र अवशोषण। आन्द्रामा यसका कोषले पचेको खाना सोस्छ। श्वासनलीमा भने कोलम्नार कोषमा सिलिया भनिने चल्ने साना रौँ हुन्छन्। सिलियाले सिँगान, धुलो र कीटाणुलाई माथितिर बढारेर बाहिर निकाल्छ।
- ग्लान्डुलर इपिथेलियम: यसका कोषले हर्मोन, इन्जाइम, म्युकस, र्याल, पसिना र पाचन रसजस्ता स्राव बनाएर बाहिर निकाल्छ। ग्रन्थिहरू यसैले बनेका हुन्छन्। प्रायः यो तन्तु खाडल वा सुराहीको आकारमा पट्टिएको हुन्छ र एउटा नलीबाट बाहिर खुल्छ।
फोक्सोका हावा थैलीको भित्ता किन स्क्वामस इपिथेलियमले बनेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. मांसपेशी तन्तु
मांसपेशी तन्तु मांसपेशी फाइबर भनिने लामा, धागोजस्ता कोषहरूले बनेको हुन्छ। यी कोष खुम्चिन (छोटो हुन) र फुक्न सक्छन्। यस तन्तुको मुख्य काम चाल ल्याउनु हो। पूरा शरीरको चाल र शरीरभित्रका अङ्गहरूको चाल पनि यसैले ल्याउँछ। मांसपेशी तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्।
(i) कङ्कालपेशी तन्तु
- यसका फाइबर लामा र बेलनाकार हुन्छन्। हरेक फाइबरमा धेरै न्युक्लियस हुन्छन्।
- फाइबरमा तेर्सो फिक्का र गाढा धर्सा देखिन्छन्। त्यसैले यसलाई धर्सादार (striped वा striated) मांसपेशी पनि भनिन्छ।
- यो हाडसँग जोडिएको हुन्छ (टेन्डन नामक संयोजी तन्तुद्वारा)। त्यसैले यसले कङ्काल चलाउँछ: हात, खुट्टा, बङ्गारा र आँखा।
- इच्छाअनुसार चलाउन सकिने भएकाले यसलाई स्वेच्छिक मांसपेशी भनिन्छ।
- धेरै काम गरेपछि यो थाक्छ।
(ii) मुटुको मांसपेशी तन्तु
- यो मुटुको भित्तामा मात्र पाइन्छ।
- कङ्कालपेशीमा जस्तै यसमा पनि धर्सा हुन्छन्। तर यसका कोष हाँगा भएका हुन्छन्, हरेकमा एउटा न्युक्लियस हुन्छ र कोषहरू गाढा पट्टीले छेउछेउ जोडिएका हुन्छन्।
- यो जीवनभर नथाकी लयबद्ध रूपमा खुम्चिन्छ र फुक्छ। हरेक खुम्चाइ मुटुको एउटा धड्कन हो र यसैले रगत पम्प हुन्छ।
- यो अस्वेच्छिक हुन्छ: चाहँदैमा मुटु रोक्न वा चलाउन सकिँदैन।
(iii) चिल्लो मांसपेशी तन्तु
- यसका कोष स्पिन्डल आकारका हुन्छन्: बिचमा मोटा र दुवै छेउ चुच्चा। हरेक कोषमा एउटा न्युक्लियस हुन्छ।
- यसमा धर्सा हुँदैनन्। त्यसैले यसलाई चिल्लो वा धर्साविहीन मांसपेशी भनिन्छ।
- यो आमाशय र आन्द्राका भित्तामा पाइन्छ र खानालाई अगाडि धकेल्छ। युरेटर, पिसाब थैली, रक्तनली, पाठेघर र आँखाको आइरिसमा पनि यही तन्तु हुन्छ।
- यो पनि अस्वेच्छिक हुन्छ: इच्छाअनुसार चलाउन सकिँदैन। यो ढिलो र स्थिर गतिमा काम गर्छ र थाक्दैन।
| कङ्कालपेशी | मुटुको मांसपेशी | चिल्लो मांसपेशी | |
|---|---|---|---|
| कोषको आकार | लामा बेलना | हाँगा भएका | स्पिन्डल |
| न्युक्लियस | हरेक फाइबरमा धेरै | हरेक कोषमा एउटा | हरेक कोषमा एउटा |
| धर्सा | हुन्छन् | हुन्छन् | हुँदैनन् |
| नियन्त्रण | स्वेच्छिक | अस्वेच्छिक | अस्वेच्छिक |
| कहाँ | हाडमा जोडिएको | मुटुको भित्ता | आमाशय, आन्द्रा, रक्तनली, युरेटर |
खाना निल्दा त्यो अन्ननली हुँदै आन्द्रासम्म जान्छ। यसका लागि तपाईँले सोच्नु पर्दैन। यो काम कुन मांसपेशीले गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. संयोजी तन्तु
शरीरका अरू तन्तु र अङ्गहरूलाई जोड्ने र थाम्ने तन्तुलाई संयोजी तन्तु भनिन्छ। इपिथेलियममा जस्तो यसका कोषहरू टम्म मिलेर बसेका हुँदैनन्, छरिएका हुन्छन्। कोषहरूका बिचमा धेरै पदार्थ भरिएको हुन्छ, जसलाई मेट्रिक्स भनिन्छ। मेट्रिक्स जेलीजस्तो, ठोस वा तरल हुन सक्छ। यसमा पानी, प्रोटिनका फाइबर र खनिज हुन्छन्। हाड कडा हुनु र रगत तरल हुनुको कारण यही मेट्रिक्स हो। बनावटका आधारमा संयोजी तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्: नरम, कडा र तरल।
(i) नरम संयोजी तन्तु
यस तन्तुमा कोषहरू धेरै फाइबर भएको मेट्रिक्समा खुकुलो गरी बसेका हुन्छन्। केही किसिमका नरम संयोजी तन्तुमा धेरै बोसो सञ्चय हुन्छ।
फाइब्रस संयोजी तन्तु
यो तन्तु खुकुलो वा टम्म मिलेर बसेका फाइबरले बनेको हुन्छ।
- एरिओलर संयोजी तन्तु (खुकुलो संयोजी तन्तु) सबैभन्दा सरल र सबैभन्दा धेरै ठाउँमा पाइने संयोजी तन्तु हो। यो डर्मिसमा हुन्छ र छालालाई मुनिका मांसपेशीसँग जोड्छ। रक्तनली, स्नायु र मांसपेशीका वरिपरि पनि यो तन्तु हुन्छ। यसले अङ्गहरूबिचको खाली ठाउँ भरेर तिनलाई आ-आफ्नो ठाउँमा अड्याइराख्छ।
- घना संयोजी तन्तुमा फाइबरहरू टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्, त्यसैले यो निकै बलियो हुन्छ। मिर्गौला, कलेजो, ग्रन्थि र मांसपेशीका वरिपरिको बलियो आवरण यसैले बनेको हुन्छ। यसले दुई महत्त्वपूर्ण डोरी पनि बनाउँछ:
- टेन्डनले मांसपेशीलाई हाडसँग जोड्छ;
- लिगामेन्टले जोर्नीमा हाडलाई हाडसँग जोड्छ। लिगामेन्ट अलिअलि तन्किन्छन्।
एडिपोज संयोजी तन्तु
यो थोरै फाइबर भएको खुकुलो संयोजी तन्तु हो। यसका कोषहरू बोसोले भरिएका हुन्छन्। यो तन्तु छालामुनि र मिर्गौला तथा मुटुजस्ता अङ्गका वरिपरि पाइन्छ। यसले ऊर्जा सञ्चय गर्छ र भित्री अङ्गलाई जोगाउन कुसनको काम गर्छ। बोसो तापको कुचालक भएकाले यसले शरीरलाई न्यानो पनि राख्छ।
(ii) कडा संयोजी तन्तु
हाड र कुरकुरे हाड कडा संयोजी तन्तुअन्तर्गत पर्छन्। यिनले कङ्काल बनाउँछन् र शरीरलाई थाम्छन्।
- हाडको मेट्रिक्समा क्याल्सियम (क्याल्सियम फस्फेटका रूपमा) थुप्रिएको हुन्छ, त्यसैले हाड निकै कडा हुन्छ। मेट्रिक्समा प्रोटिनका फाइबर पनि हुन्छन्। यी फाइबरले हाडलाई भुरभुरे हुन दिँदैन। हाडका जीवित कोषलाई ओस्टियोसाइट भनिन्छ। हाडलाई बाहिरबाट पेरिओस्टियम भनिने पातलो झिल्लीले बेरेको हुन्छ। खप्पर, हातखुट्टा र मेरुदण्डका हाड बलियो, कडा हाडले बनेका हुन्छन्।
- कुरकुरे हाड (कार्टिलेज) बलियो हुन्छ तर मोडिन्छ। यसका कोषलाई कन्ड्रोसाइट भनिन्छ। यो नाकको टुप्पो, बाहिरी कान, घाँटीको कण्ठ र श्वासनली, मेरुदण्डका भर्टेब्रीबिचका चक्का र लामा हाडका छेउमा पाइन्छ। लामा हाडका छेउमा यसले जोर्नीको घर्षण घटाउँछ र धक्का सोस्छ।
जन्मनुअघि बच्चाको कङ्कालको धेरै भाग सुरुमा कुरकुरे हाडले बनेको हुन्छ। क्याल्सियमका लवण थुप्रिँदै जाँदा यो बिस्तारै हाडमा बदलिन्छ। त्यसैले जन्मँदा बच्चामा करिब 300 हाड हुन्छन् र खप्परमा नरम ठाउँहरू हुन्छन्। कडा हुँदै जाँदा केही हाड एकआपसमा जोडिन्छन्, त्यसैले वयस्कमा 206 हाड मात्र हुन्छन्।
(iii) तरल संयोजी तन्तु
केही संयोजी तन्तु तरल अवस्थामा हुन्छन्। यी तन्तु शरीरभरि बग्छन्, पदार्थ ओसार्छन् र विभिन्न प्रणालीलाई एकआपसमा जोड्छन्। जन्तुको शरीरमा रगत र लिम्फ गरी दुई किसिमका तरल संयोजी तन्तु हुन्छन्।
रगत
रगत रातो, तरल संयोजी तन्तु हो। यसले शरीरको एक भागबाट अर्को भागमा पदार्थ पुर्याउँछ। रगतको करिब 55 प्रतिशत भाग फिक्का पहेँलो तरल हुन्छ, जसलाई प्लाज्मा भनिन्छ। बाँकी 45 प्रतिशत भाग रक्तकोष हुन्। प्लाज्मामा करिब 90 प्रतिशत पानी र 10 प्रतिशत घुलेका पदार्थ हुन्छन्। प्लाज्माले पचेको खाना, इन्जाइम, हर्मोन तथा फोहोर पदार्थ बोक्छ। रक्तकोष तीन किसिमका हुन्छन्:
- राता रक्तकोषमा हेमोग्लोबिन हुन्छ। हेमोग्लोबिनले फोक्सोमा अक्सिजन लिन्छ र शरीरका सबै भागमा पुर्याउँछ। राता रक्तकोषले कार्बन डाइअक्साइडलाई फेरि फोक्सोसम्म ल्याउन पनि मदत गर्छ।
- सेता रक्तकोषले हानिकारक कीटाणु (pathogens) सँग लडेर तिनलाई नष्ट गर्छ।
- प्लेटलेट्सले घाउमा रगतलाई जम्न मदत गर्छ। यसैले घाउबाट रगत बगिरहँदैन।
लिम्फ
लिम्फ नली भनिने पातला नलीमा बग्ने रङहीन तरल संयोजी तन्तुलाई लिम्फ भनिन्छ। यो रगतको तरल भागबाट बन्छ। केही प्लाज्मा पातला केशिकाबाट चुहिएर कोषहरूबिचको खाली ठाउँमा पुग्छ र कोषहरूलाई भिजाउँछ। यसको धेरैजसो भाग फेरि रगतमै फर्कन्छ। बाँकी भाग लिम्फ नलीमा पुग्छ र त्यसलाई लिम्फ भनिन्छ। लिम्फमा राता रक्तकोष र हेमोग्लोबिन हुँदैनन्। यसमा प्लाज्मा र लिम्फोसाइट भनिने धेरै सेता कोष हुन्छन्। लिम्फले शरीरलाई सङ्क्रमणबाट जोगाउँछ। घाँटी दुख्दा सुन्निने लिम्फ नोडहरूमा नै कीटाणु थुनिन्छन्। लिम्फले तन्तुहरूमा पोषक तत्त्व पुर्याउँछ र तन्तुबाट फोहोर पदार्थ लैजान्छ।
घ. स्नायु तन्तु
खबर ग्रहण गर्ने, खबर बोक्ने र शरीरका अङ्गहरूलाई मिलेर काम गर्ने निर्देशन दिने तन्तुलाई स्नायु तन्तु भनिन्छ। यो स्नायु कोष (न्युरोन) हरू मिलेर बनेको हुन्छ। न्युरोन स्नायु प्रणालीको आधारभूत एकाइ हो। न्युरोनलाई न्युरोग्लिया (ग्लियल कोष) भनिने सहायक कोषहरूले ठाउँमा अड्याउँछन्, जोगाउँछन् र पोषण दिन्छन्।
न्युरोन अथवा स्नायु कोष
एउटा न्युरोनका तीन मुख्य भाग हुन्छन्:
- सेल बडी (साइटोन): यसमा न्युक्लियस हुन्छ। सेल बडीहरू खरानी रङका देखिन्छन्;
- डेन्ड्राइट्स: सेल बडीबाट निस्केका छोटा, हाँगैहाँगा भएका धागा। यिनले अरू न्युरोन वा संवेदी कोषबाट खबर ग्रहण गर्छन् र सेल बडीतिर लैजान्छन्;
- एक्सोन: सेल बडीबाट निस्केको एउटा लामो धागो। यसले खबरलाई सेल बडीबाट टाढा अर्को न्युरोन, मांसपेशी वा ग्रन्थिसम्म पुर्याउँछ। एक्सोनको टुप्पो हाँगैहाँगा भएका एक्सोन टर्मिनलमा टुङ्गिन्छ।
धेरै एक्सोनलाई बोसोयुक्त, सेतोजस्तो माइलिन सिथले बेरेको हुन्छ। शरीरका स्नायुमा यो सिथ श्वान कोषले बनाउँछ। सिथमा बिचबिचमा रहेका साना खाली ठाउँलाई नोड अफ रेनभियर भनिन्छ। माइलिनले एक्सोनलाई इन्सुलेट गर्छ र खबरलाई धेरै छिटो पुर्याउँछ। माइलिन भएकाले एक्सोनका मुठाहरू सेता देखिन्छन्।
यसरी खबर सधैँ एकतर्फी मात्र जान्छ: डेन्ड्राइट्स → सेल बडी → एक्सोन → एक्सोन टर्मिनल → अर्को कोष। खुट्टाको औँला कतै ठोक्किँदा न्युरोनहरूको एउटा शृङ्खलाले यो खबर मस्तिष्कसम्म पुर्याउँछ। अनि हामीलाई दुखेको थाहा हुन्छ।
न्युरोनको कुन भागले खबरलाई सेल बडीबाट टाढा लैजान्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (5.1 तन्तु)
1. सही उत्तर छनोट गर्नुहोस्
क. विभाजन हुन सक्ने कोष भएको तन्तु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. मिर्गौलाका साना नली र र्याल ग्रन्थिका नलीको भित्री सतहमा कुन तन्तु हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. मेरिस्टमेटिक तन्तु बिरुवाको कुन भागमा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. मुटुको मांसपेशी तन्तु कुन अङ्गमा पाइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. बिरुवाले भास्कुलर तन्तु के कामका लागि प्रयोग गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. कारण दिनुहोस्
रगतलाई तरल संयोजी तन्तु भनिन्छ।
उत्तर
अरू संयोजी तन्तुमा जस्तै रगतका कोषहरू (राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स) पनि धेरै मेट्रिक्समा छरिएका हुन्छन्। रगतले शरीरका सबै भाग र प्रणालीबिच पदार्थ ओसारेर तिनलाई जोड्छ। त्यसैले रगत संयोजी तन्तु हो। यसको मेट्रिक्स अर्थात् प्लाज्मा तरल हुने भएकाले रगतलाई तरल संयोजी तन्तु भनिन्छ।
बिरुवाको टुप्पो काट्दा यसको उचाइ बढ्दैन।
उत्तर
काण्डको टुप्पामा एपिकल मेरिस्टेम हुन्छ। यसका कोष विभाजन भइरहेर काण्डलाई लामो बनाउँछन्। टुप्पो काट्दा एपिकल मेरिस्टेम नै हट्छ। त्यसपछि माथि नयाँ कोष थपिँदैनन् र काण्डको उचाइ बढ्दैन। (बरु छेउका कोपिला हाँगा बनेर बढ्छन्।)
लालुपातेको पात चुँड्दा सेतो तरल पदार्थ निस्कन्छ।
उत्तर
लालुपातेमा लेक्टिफेरस तन्तु हुन्छ। यस तन्तुका विशेष कोष र नलीमा लेटेक्स भनिने दुधजस्तो तरल हुन्छ। पात चुँड्दा यी नली काटिन्छन् र लेटेक्स चुहिन्छ। लेटेक्सले घाउ टालेर बिरुवालाई जोगाउँछ।
जाइलमलाई जटिल स्थायी तन्तु भनिन्छ।
उत्तर
जाइलमका कोषहरूले विभाजन हुन छाडिसकेका हुन्छन् र तिनको आकार तथा काम निश्चित भइसकेको हुन्छ। त्यसैले जाइलम स्थायी तन्तु हो। यो एकभन्दा बढी किसिमका कोषहरू (भेसल, ट्राकिड, जाइलम फाइबर र जाइलम पेरेन्काइमा) मिलेर बनेको हुन्छ। यीमध्ये केही कोष मृत र केही जीवित हुन्छन्। यी सबै मिलेर पानी र खनिज ओसार्न एउटै एकाइका रूपमा काम गर्ने भएकाले जाइलम जटिल तन्तु हो।
3. फरक लेख्नुहोस्
मांसपेशी तन्तु र संयोजी तन्तु
उत्तर
| मांसपेशी तन्तु | संयोजी तन्तु |
|---|---|
| टम्म मिलेर बसेका लामा मांसपेशी फाइबरले बनेको हुन्छ। | कोषहरू धेरै मेट्रिक्समा छरिएका हुन्छन्। |
| कोषहरूबिच मेट्रिक्स थोरै हुन्छ। | मेट्रिक्स धेरै हुन्छ; यो तरल, जेलीजस्तो वा ठोस हुन्छ। |
| खुम्चिएर र फुकेर चाल ल्याउनु यसको काम हो। | जोड्नु, थाम्नु, जोगाउनु र पदार्थ ओसार्नु यसको काम हो। |
| किसिम: कङ्कालपेशी, मुटुको मांसपेशी, चिल्लो मांसपेशी। | किसिम: नरम, कडा (हाड, कुरकुरे हाड), तरल (रगत, लिम्फ)। |
जाइलम र फ्लोएम
उत्तर
| जाइलम | फ्लोएम |
|---|---|
| पानी र खनिज ओसार्छ। | पातमा बनेको खाना (चिनी) ओसार्छ। |
| एकातिर मात्र ओसार्छ: जराबाट माथि। | खाना माथि र तल दुवैतिर ओसार्छ। |
| धेरैजसो कोष मृत हुन्छन् (जाइलम पेरेन्काइमा मात्र जीवित)। | धेरैजसो कोष जीवित हुन्छन् (फ्लोएम फाइबर मात्र मृत)। |
| भाग: भेसल, ट्राकिड, जाइलम फाइबर, जाइलम पेरेन्काइमा। | भाग: सिभ ट्युब, कम्प्यानियन सेल, फ्लोएम फाइबर, फ्लोएम पेरेन्काइमा। |
| काठ बनाउँछ र कडापन दिन्छ। | यसलाई बास्ट पनि भनिन्छ; यो बोक्रामा पाइन्छ। |
मेरिस्टमेटिक तन्तु र स्थायी तन्तु
उत्तर
| मेरिस्टमेटिक तन्तु | स्थायी तन्तु |
|---|---|
| कोषहरू विभाजन भइरहन्छन्। | कोषहरूले विभाजन हुन छाडिसकेका हुन्छन्। |
| कोषको भित्ता पातलो, न्युक्लियस ठुलो र साइटोप्लाज्म गाढा हुन्छ; रिक्तिका थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। | कोषको भित्ता पातलो वा बाक्लो हुन सक्छ; प्रायः ठुला रिक्तिका हुन्छन्। |
| कोषहरूबिच खाली ठाउँ हुँदैन। | कोषहरूबिच खाली ठाउँ हुन सक्छ। |
| सबै कोष जीवित हुन्छन्। | कोषहरू जीवित वा मृत हुन सक्छन्। |
| वृद्धि क्षेत्रमा पाइन्छ: टुप्पा, क्याम्बियम, गाँठा। | बिरुवाका बाँकी सबै भागमा पाइन्छ। |
| काम: वृद्धि। | काम: जोगाउने, आड दिने, संवाहन गर्ने, खाना बनाउने र सञ्चय गर्ने। |
स्क्लेरेन्काइमा र कोलेन्काइमा
उत्तर
| स्क्लेरेन्काइमा | कोलेन्काइमा |
|---|---|
| मृत कोष। | जीवित कोष। |
| भित्ता चारैतिर लिग्निनले बाक्लिएको हुन्छ। | भित्ता कुनामा मात्र सेलुलोज र पेक्टिनले बाक्लिएको हुन्छ। |
| कोष लामा र साँघुरा (फाइबर) वा छोटा (स्क्लेरिड) हुन्छन्; बिचमा साँघुरो खाली लुमेन हुन्छ। | कोष बहुभुजीय हुन्छन्; तिनमा न्युक्लियस र साइटोप्लाज्म हुन्छन्। |
| बिरुवालाई कडा र दरो बनाउँछ। | लचकतासहितको दरोपन दिन्छ। |
| कडा दानाका बोक्रा, बिउका आवरण, काण्डका रेसा र पातका नसामा पाइन्छ। | कलिला काण्डको इपिडर्मिसमुनि र पातका डाँठमा पाइन्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जीवन प्रक्रिया भनेको के हो? उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सजीवले जीवित रहन र आफ्नो जातलाई निरन्तरता दिन गर्नुपर्ने क्रियाकलापलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। यसका उदाहरण यस प्रकार छन्:
- पोषण: खाना लिनु वा बनाउनु (बिरुवाले प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ; हामी खाना खान्छौँ)।
- श्वासप्रश्वास: ऊर्जा निकाल्न खाना टुक्र्याउनु।
- परिवहन: शरीरभरि पदार्थ पुर्याउनु (जन्तुमा रगतले र बिरुवामा जाइलम तथा फ्लोएमले)।
- निष्कासन: फोहोर पदार्थ हटाउनु (हामी पिसाब फेर्छौँ र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्छौँ)।
- प्रजनन: आफ्नै जातका सन्तान जन्माउनु।
एककोषीय जीवमा यी सबै काम एउटै कोषले गर्छ। बहुकोषीय जीवमा भने यी काम विशेष तन्तु, अङ्ग र प्रणालीले गर्छन्।
वनस्पति तन्तु र जन्तु तन्तुको वर्गीकरणको उदाहरणसहितको कन्सेप्ट म्याप बनाउनुहोस्।
उत्तर
वनस्पति तन्तु (चित्र 5.2 मा जस्तै):
- मेरिस्टमेटिक: एपिकल (काण्ड र जराका टुप्पामा), ल्याटेरल (क्याम्बियम), इन्टरक्यालरी (इन्टरनोडको फेदमा)।
- स्थायी: सरल (पेरेन्काइमा, जस्तै आलुको गुदी; कोलेन्काइमा, जस्तै पातका डाँठ; स्क्लेरेन्काइमा, जस्तै नरिवलको खोस्टा), जटिल (जाइलम, जस्तै काठ; फ्लोएम, जस्तै बास्ट), विशिष्ट (ग्लान्डुलर, जस्तै तुलसीका तेल ग्रन्थि; लेक्टिफेरस, जस्तै लालुपाते)।
जन्तु तन्तु (चित्र 5.8 मा जस्तै):
- इपिथेलियल: स्क्वामस (रक्तनलीको भित्री सतह), क्युबिकल (मिर्गौलाका साना नली), कोलम्नार (आन्द्राको भित्री सतह), ग्लान्डुलर (पसिना ग्रन्थि)।
- मांसपेशी: कङ्कालपेशी (बाइसेप्स), मुटुको मांसपेशी (मुटुको भित्ता), चिल्लो मांसपेशी (आमाशयको भित्ता)।
- संयोजी: नरम (छालामुनिको एरिओलर; एडिपोज; टेन्डन, लिगामेन्ट), कडा (हाड, कुरकुरे हाड), तरल (रगत, लिम्फ)।
- स्नायु: न्युरोन र न्युरोग्लिया (मस्तिष्क, सुषुम्ना, स्नायु)।
मेरिस्टमेटिक तन्तुलाई चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
विभाजन भइरहने कोषहरूले बनेको वनस्पति तन्तुलाई मेरिस्टमेटिक तन्तु भनिन्छ। यसका कोषको भित्ता पातलो, न्युक्लियस ठुलो र साइटोप्लाज्म गाढा हुन्छ; रिक्तिका थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। कोषहरू बिचमा खाली ठाउँ नराखी टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्। यो तन्तु वृद्धि क्षेत्रमा पाइन्छ र बिरुवालाई बढाउँछ। पाइने ठाउँका आधारमा यो तीन किसिमको हुन्छ (चित्र 5.4 मा जस्तै चित्र बनाउनुपर्छ):
- एपिकल मेरिस्टेम काण्ड र जराका टुप्पामा हुन्छ र तिनलाई लामो बनाउँछ।
- ल्याटेरल मेरिस्टेम (क्याम्बियम) काण्ड र जराको छेउतिर घेराका रूपमा हुन्छ र तिनलाई मोटो बनाउँछ।
- इन्टरक्यालरी मेरिस्टेम इन्टरनोडको फेदमा हुन्छ र इन्टरनोडलाई लामो बनाउँछ।
स्थायी तन्तु भनेको के हो? यसका प्रकारलाई उदाहरणसहित छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
विभाजन हुने क्षमता गुमाएका र निश्चित आकार, साइज तथा काम भएका कोषहरूले बनेको तन्तुलाई स्थायी तन्तु भनिन्छ। यसका कोषहरू जीवित वा मृत हुन सक्छन्। स्थायी तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्:
- सरल स्थायी तन्तु एकै किसिमका कोषले बनेको हुन्छ: पेरेन्काइमा (खाना सञ्चय गर्छ र बनाउँछ; आलु), कोलेन्काइमा (लचकतासहितको दरोपन दिन्छ; पातका डाँठ) र स्क्लेरेन्काइमा (कडापन दिन्छ; नरिवलको खोस्टा, बिउका आवरण)।
- जटिल स्थायी तन्तु सँगै काम गर्ने धेरै किसिमका कोषले बनेको हुन्छ: जाइलम (पानी र खनिज माथि ओसार्छ; काठ) र फ्लोएम (खाना ओसार्छ; बास्ट)।
- विशिष्ट तन्तुले खास पदार्थ बनाउँछ वा सञ्चय गर्छ: ग्लान्डुलर तन्तु (तेल, रेजिन, मकरन्द; तुलसी, सल्ला) र लेक्टिफेरस तन्तु (लेटेक्स; लालुपाते, पिपल, रबर)।
स्क्लेरेन्काइमा, कोलेन्काइमा र पेरेन्काइमाको सफा चित्र बनाई प्रत्येकका कार्यहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.5 मा जस्तै बनाउनुपर्छ। पेरेन्काइमालाई पातलो भित्ता, न्युक्लियस र रिक्तिका भएका तथा बिचमा खाली ठाउँ भएका गोला कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ। कोलेन्काइमालाई कुना बाक्ला भएका र बिचमा खाली ठाउँ नभएका बहुभुजीय कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ। स्क्लेरेन्काइमालाई धेरै बाक्लो भित्ता र सानो खाली लुमेन भएका कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ।
- पेरेन्काइमा: खाना सञ्चय गर्छ; क्लोरेन्काइमाका रूपमा प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ; एरेन्काइमाका रूपमा पानीका बिरुवालाई तैरन मदत गर्छ।
- कोलेन्काइमा: कलिला काण्ड र पातका डाँठलाई दरोपन र लचकता दिन्छ; केही कोलेन्काइमाले खाना पनि बनाउँछन्।
- स्क्लेरेन्काइमा: बिरुवालाई कडा, बलियो र दरो बनाउँछ; बिउ र दानाका कडा आवरण बनाउँछ।
इपिथेलियल तन्तुका कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- शरीर र यसका अङ्गलाई ढाक्छ र चोट, कीटाणु तथा सुक्नबाट जोगाउँछ (छाला)।
- शरीरभित्रका नली र खोक्रा भागको भित्री सतह बनाउँछ (रक्तनली, पाचन नली, श्वासनली)।
- म्युकस, इन्जाइम, पसिना र हर्मोनजस्ता पदार्थ स्राव गर्छ (ग्लान्डुलर इपिथेलियम)।
- आन्द्रामा पचेको खानाजस्ता पदार्थ सोस्छ (कोलम्नार इपिथेलियम)।
- फोहोर पदार्थ निष्कासन गर्छ (मिर्गौलाका साना नली)। हावा थैली र केशिकाको स्क्वामस इपिथेलियमले पदार्थलाई छानेर र विसरणद्वारा छिर्न दिन्छ।
- श्वासनलीको सिलिया भएको इपिथेलियमले धुलो र सिँगान बढारेर बाहिर निकाल्छ।
जन्तु तन्तुका प्रकारहरूको चार्ट तयार गरी तिनीहरू पाइने स्थान लेख्नुहोस्।
उत्तर
| तन्तु | किसिम | पाइने स्थान |
|---|---|---|
| इपिथेलियल | स्क्वामस | रक्तनली र फोक्सोका हावा थैलीको भित्री सतह; अङ्गका बाहिरी आवरण; बाहिरी छाला (धेरै तह) |
| क्युबिकल | मिर्गौलाका साना नली, थाइरोइड ग्रन्थि, ग्रन्थिका नली | |
| कोलम्नार | आमाशय, आन्द्रा, पित्तथैलीको भित्री सतह; श्वासनली (सिलियासहित) | |
| ग्लान्डुलर | पसिना, र्याल र अरू ग्रन्थि | |
| मांसपेशी | कङ्कालपेशी | हाडमा जोडिएको (हात, खुट्टा) |
| मुटुको मांसपेशी | मुटुको भित्ता | |
| चिल्लो मांसपेशी | आमाशय, आन्द्रा, युरेटर, रक्तनलीका भित्ता | |
| संयोजी | एरिओलर | छालामुनि, रक्तनली र अङ्गका वरिपरि |
| एडिपोज | छालामुनि, मिर्गौला र मुटुका वरिपरि | |
| टेन्डन, लिगामेन्ट | मांसपेशीदेखि हाडसम्म; जोर्नीमा हाडदेखि हाडसम्म | |
| हाड, कुरकुरे हाड | कङ्काल; नाक, कान, कण्ठ, हाडका छेउ | |
| रगत, लिम्फ | रक्तनली र लिम्फ नलीमा | |
| स्नायु | न्युरोन, न्युरोग्लिया | मस्तिष्क, सुषुम्ना, स्नायु |
दिइएको चित्र अवलोकन गरी तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
- i.दिइएको चित्र पहिचान गर्नुहोस्।
- ii.क, ख, ग र घ ले देखाइएका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.यस तन्तुको कार्य लेख्नुहोस्।
- iv.बिरुवामा यस तन्तुको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.चित्रमा भास्कुलर (जटिल स्थायी) तन्तु अर्थात् जाइलम (बायाँ) र फ्लोएम (दायाँ) लाई लम्बाइतिर काटेर देखाइएको छ।
- ii.क: जाइलम भेसल; ख: सिभ ट्युब; ग: कम्प्यानियन सेल; घ: सिभ प्लेट।
- iii.जाइलमले पानी र खनिज जराबाट पात र अरू सबै भागसम्म माथि पुर्याउँछ। फ्लोएमले पातमा बनेको खाना बिरुवाका सबै भागमा माथि र तल दुवैतिर पुर्याउँछ।
- iv.यी तन्तु नभए पातले प्रकाश संश्लेषणका लागि पानी पाउँदैन। जरा, फूल र फलले खाना पनि पाउँदैनन्। जाइलमले बिरुवालाई बलियो (काठ) बनाउँछ। यसैले बिरुवा अग्लो भएर उभिन र प्रकाशसम्म पुग्न सक्छ।
दिइएको चित्र अवलोकन गरी तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्।
- i.दिइएका मांसपेशी तन्तुको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.प्रत्येक तन्तु पाइने एक एकओटा अङ्गको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.यी तन्तुहरूको एक एकओटा कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.क: कङ्कालपेशी (धर्सादार) तन्तु; ख: मुटुको मांसपेशी तन्तु; ग: चिल्लो (धर्साविहीन) मांसपेशी तन्तु।
- ii.क: पाखुराका हाडमा जोडिएको मांसपेशी (बाइसेप्स); ख: मुटु; ग: आमाशय (वा आन्द्रा वा रक्तनली)।
- iii.क: इच्छाअनुसार हाड चलाउँछ, जस्तै पाखुरा खुम्च्याउँदा; ख: लयबद्ध रूपमा खुम्चिएर रगत पम्प गर्छ (मुटुको धड्कन); ग: ढिलो, अस्वेच्छिक खुम्चाइद्वारा खानालाई पाचन नलीमा अगाडि धकेल्छ।
प्रस्तुत चित्र अध्ययन गरी दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्।
- i.दिइएको चित्रको पहिचान गर्नुहोस्।
- ii.क, ख र ग भागको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.क, ख र ग भागका कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.यो एउटा न्युरोन (स्नायु कोष) हो।
- ii.क: डेन्ड्राइट्स; ख: एक्सोन (माइलिन सिथ र एक्सोन टर्मिनलसहित); ग: सेल बडी (साइटोन)।
- iii.क: डेन्ड्राइट्सले अरू न्युरोन वा संवेदी कोषबाट खबर ग्रहण गरेर सेल बडीसम्म पुर्याउँछ। ख: एक्सोनले खबरलाई सेल बडीबाट अर्को न्युरोन, मांसपेशी वा ग्रन्थिसम्म पुर्याउँछ; यसको माइलिन सिथले खबर छिटो पुर्याउँछ। ग: सेल बडीमा न्युक्लियस हुन्छ र यसले न्युरोनलाई जीवित राख्छ। डेन्ड्राइट्सबाट आएको खबर यसै हुँदै एक्सोनसम्म जान्छ।
5. परियोजना कार्य
5.2 मानव स्नायु प्रणाली
दाल धेरै तातो छ, बस आउँदै छ वा कसैले नाम बोलायो भन्ने कुरा हामीलाई कसरी थाहा हुन्छ? हामी हिँडेर घर फर्किरहँदा आमाशयले खाना पचाउन थाल्नुपर्छ भन्ने कसरी “थाहा” पाउँछ? शरीरमा कुनै न कुनै अङ्गले सधैँ जानकारी बटुल्ने, निर्णय गर्ने र आदेश पठाउने काम गरिरहेको हुनुपर्छ।
हामी वरपरका कुराबारे आफ्ना ज्ञानेन्द्रिय (आँखा, कान, नाक, जिब्रो र छाला) बाट थाहा पाउँछौँ। ज्ञानेन्द्रियले टिपेको खबर स्नायु तन्तुले मस्तिष्कसम्म पुर्याउँछ। मस्तिष्कले त्यसको अर्थ बुझेर के गर्ने भनी निर्णय गर्छ। त्यसपछि मांसपेशी र ग्रन्थिहरूमा आदेश पठाइन्छ। हामीले प्रतिक्रिया जनाउने वरपरको परिवर्तनलाई उत्तेजना भनिन्छ। त्यसप्रति हामीले गर्ने कामलाई प्रतिक्रिया भनिन्छ। यी सबै काम मस्तिष्क, सुषुम्ना र स्नायु मिलेर गर्छन्। यी अङ्गहरू मिलेर बनेको प्रणाली नै स्नायु प्रणाली हो। ज्ञानेन्द्रियहरू यस प्रणालीका बाहिरी चौकीजस्ता हुन्।
मानव स्नायु प्रणालीमा रहेका भागहरू र तिनका कार्यका आधारमा यसलाई तीन भागमा विभाजन गरिएको छ:
- केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (CNS)
- पेरिफेरल स्नायु प्रणाली (PNS)
- अटोनोमिक स्नायु प्रणाली (ANS)
1. केन्द्रीय स्नायु प्रणाली
शरीरको बिच भागमा टाउकोदेखि ढाडको तल्लो भागसम्म फैलिएको स्नायु प्रणालीको भागलाई केन्द्रीय स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यो मस्तिष्क र सुषुम्ना मिलेर बनेको हुन्छ। यसमा अत्यन्त धेरै न्युरोन र तिनका सहायक कोषहरू हुन्छन्। यो शरीरको नियन्त्रण केन्द्र हो: सबै खबर यहीँ आउँछन् र सबै आदेश यहीँबाट जान्छन्।
क. मस्तिष्क
टाउकाको खप्परभित्र रहेको केन्द्रीय स्नायु प्रणालीको सबैभन्दा ठुलो र माथिल्लो भाग मस्तिष्क हो। खप्परले (क्रेनियमले) मस्तिष्कलाई जोगाउँछ। मस्तिष्कले शरीरका सबै अङ्गको संयोजन र नियन्त्रण गर्छ। वयस्कको मस्तिष्कको तौल करिब 1.3 देखि 1.4 kg हुन्छ।
मस्तिष्कलाई तीन तहको झिल्लीले ढाकेको हुन्छ। यी तहलाई मेनिन्जेस भनिन्छ। बाहिरबाट भित्रतिर यी तह यस प्रकार छन्:
- डुरामाटर: खप्परको भित्री सतहमा टाँसिएको बलियो तह;
- एराक्नोइड: माकुराको जालोजस्ता धागा भएको पातलो तह (ग्रीकमा arachne को अर्थ माकुरो हो);
- पायमाटर: मस्तिष्कको सतहमा टाँसिएको निकै पातलो तह। यो तह मस्तिष्कका सबै पट्यारभित्र पसेको हुन्छ।
एराक्नोइड र पायमाटरका बिचको खाली ठाउँमा सफा, पानीजस्तो तरल भरिएको हुन्छ। यसलाई सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुड (CSF) भनिन्छ। यसमा पानी, खनिज, ग्लुकोज र थोरै प्रोटिन हुन्छ र यो अलिकति क्षारीय हुन्छ। मस्तिष्क यसैमा तैरिरहने भएकाले टाउकोमा लागेको धक्का कम हुन्छ। यसरी CSF ले पानीको कुसनजस्तै मस्तिष्कलाई जोगाउँछ र यसलाई पोषक तत्त्व पनि पुर्याउँछ। सुषुम्नालाई पनि यिनै मेनिन्जेस र CSF ले घेरेको हुन्छ।
मस्तिष्कका मुख्य भाग ठुलो मस्तिष्क, सानो मस्तिष्क र मेडुला अब्लङ्गाटा हुन्।
(i) ठुलो मस्तिष्क
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम) मस्तिष्कको सबैभन्दा ठुलो भाग हो। यसले मस्तिष्कको करिब पाँचभागको चार भाग ओगटेको हुन्छ। अगाडिदेखि पछाडिसम्म गएको एउटा गहिरो चिराले यसलाई बायाँ र दायाँ दुई सेरेब्रल हेमिस्फेयर (अर्धगोलाकार भाग) मा छुट्याएको हुन्छ। यसको सतह डिल र खाल्डा परेर गुजुमुज्ज परेको हुन्छ (कन्भोलुसन)। यसैले खप्परभित्र धेरै ठुलो सतह अटाउँछ। बाहिरी तह खरानी पदार्थ (न्युरोनका सेल बडी) हो भने भित्र सेतो पदार्थ (माइलिन भएका एक्सोन) हुन्छ।
ठुलो मस्तिष्क सोचाइ र चेतनाको केन्द्र हो। यसले यी काम गर्छ:
- गन्ध पहिचान गर्छ र देखेको, सुनेको, चाखेको तथा छोएको कुराको अर्थ बुझ्छ;
- बोली, स्मरण र सुनाइ सञ्चालन तथा नियन्त्रण गर्छ;
- चेतना, विचार, भावना र कल्पना सिर्जना गर्छ;
- विश्लेषण गर्ने, विचार जोड्ने, भविष्यवाणी गर्ने र निर्णय गर्ने क्षमता दिन्छ;
- स्वेच्छिक चाल र मस्तिष्कका अरू भागलाई नियन्त्रण गर्छ।
ठुलो मस्तिष्कमा गम्भीर चोट लागेमा मानिस बेहोस भएर कोमा मा पुग्न सक्छ। उसको स्मरण वा कल्पनाशक्ति हराउन सक्छ। चाललाई संयोजन र नियन्त्रण गर्ने क्षमता पनि गुम्न सक्छ।
(ii) सानो मस्तिष्क
सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम) मस्तिष्कको दोस्रो ठुलो भाग हो। यसले मस्तिष्कको आयतनको करिब दशौँ भाग ओगटेको हुन्छ। यो पछाडिपट्टि ठुलो मस्तिष्कको मुनि र मेडुला अब्लङ्गाटाको माथि दुईओटा गोलाकार भागका रूपमा रहेको हुन्छ। ठुलो मस्तिष्कमा जस्तै यसको बाहिर खरानी पदार्थ र भित्र सेतो पदार्थ हुन्छ। यसमा मसिना समानान्तर पट्यार हुन्छन्। सानो मस्तिष्कले यी काम गर्छ:
- मांसपेशीका चालको संयोजन गर्छ र तिनको समय मिलाउँछ;
- हिँड्दा, दौडँदा वा साइकल चलाउँदा शरीरलाई सन्तुलनमा राख्छ;
- स्वेच्छिक चाललाई चिल्लो र सही बनाउन मदत गर्छ;
- शरीरको मांसपेशीको टोन र आसन कायम राख्छ।
सानो मस्तिष्कमा चोट लागेमा मानिसको चाल काम्ने हुन्छ र उसले सन्तुलन गुमाउँछ। रक्सीले सानो मस्तिष्कमा असर गर्ने भएकाले रक्सी पिएको मानिस लर्बराउँछ र सिधा हिँड्न सक्दैन।
(iii) मेडुला अब्लङ्गाटा
ब्रेनस्टेमले मस्तिष्कलाई सुषुम्नासँग जोड्छ। यसका तीन भाग हुन्छन्: मध्य मस्तिष्क, पोन्स र मेडुला अब्लङ्गाटा। मध्य मस्तिष्क र पोन्सले पुलको काम गर्छन्; यिनले सुषुम्ना र मस्तिष्कका माथिल्ला भागबिच खबर ओसारपसार गर्छन्।
मेडुला अब्लङ्गाटा मस्तिष्कको सबैभन्दा तल्लो भाग हो। यो पोन्स र सुषुम्नाका बिचमा रहेको हुन्छ र छोटो डाँठ वा नलीजस्तो आकारको हुन्छ। खप्परको आधार भागमा फोरामेन म्याग्नम नामक ठुलो प्वाल हुन्छ। मेडुला अब्लङ्गाटा यही प्वालबाट बाहिर निस्केर सुषुम्नाका रूपमा अगाडि बढ्छ। यसले हामीलाई जीवित राख्ने अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ:
- श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन नियमित गर्छ;
- बान्ता गर्ने, खोक्ने, हाच्छिउँ गर्ने तथा खानेकुरा निल्ने काम नियन्त्रण गर्छ;
- रक्तनली खुम्च्याउने र फैलाउने काम नियन्त्रण गरेर रक्तचाप मिलाउँछ;
- र्याल र पाचन रसको स्राव नियन्त्रण गर्छ।
श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन यसैमा भर पर्ने भएकाले मेडुला अब्लङ्गाटामा गम्भीर चोट लागेमा मानिसको लगभग तुरुन्तै मृत्यु हुन सक्छ।
एक जना मानिसले धेरै रक्सी पिएका छन्। उनी अझै बोल्न र सोच्न सक्छन्, तर लर्बराउँछन् र सिधा रेखामा हिँड्न सक्दैनन्। उनको मस्तिष्कको कुन भागमा सबैभन्दा बढी असर परेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सुषुम्ना
सुषुम्ना मेरुदण्डभित्रको नली हुँदै तल झरेको लामो, नरम र जेलीजस्तो डोरी हो। मेरुदण्डले यसलाई जोगाउँछ। सुषुम्ना मेडुला अब्लङ्गाटाको फेदबाट सुरु भएर ढाडको तल्लो भागमा करिब पहिलो वा दोस्रो लम्बर भर्टिब्रासम्म फैलिएको हुन्छ। यो करिब 45 cm लामो र लगभग 1–2 cm मोटो हुन्छ। मस्तिष्कलाई जस्तै यसलाई पनि मेनिन्जेसले ढाकेको हुन्छ र यसको वरिपरि CSF हुन्छ।
सुषुम्नामा भने मस्तिष्कको उल्टो सेतो पदार्थ बाहिर र खरानी पदार्थ भित्र हुन्छ। भित्रको खरानी पदार्थ पुतली वा H अक्षरको आकारको हुन्छ। सुषुम्नाको बिचबाट CSF भरिएको एउटा सानो केन्द्रीय नली तलसम्म गएको हुन्छ।
सुषुम्नाले दुई काम गर्छ:
- मस्तिष्क र शरीरबिच माथि र तल खबर ओसार्छ;
- धेरैजसो अकाम्य क्रियाको केन्द्रको काम गर्छ (तल हेर्नुहोस्)।
स्नायु रेसा
स्नायु रेसाहरूको (एक्सोनहरूको) मुठालाई स्नायु भनिन्छ। केबलभित्र तारहरू बेरिएजस्तै स्नायुभित्र रेसाहरू बेरिएका हुन्छन्। स्नायुहरूले मस्तिष्क र सुषुम्नासम्म खबर ल्याउँछन् र त्यहाँबाट खबर लैजान्छन्। कार्यका आधारमा स्नायु रेसा तीन प्रकारका हुन्छन्:
- सेन्सरी स्नायु (एफरेन्ट स्नायु) ले खबरलाई प्रापकबाट (ज्ञानेन्द्रियबाट) मस्तिष्क वा सुषुम्नासम्म पुर्याउँछ।
- मोटर स्नायु (इफरेन्ट स्नायु) ले आदेशलाई मस्तिष्क वा सुषुम्नाबाट मांसपेशी र ग्रन्थिहरूसम्म पुर्याउँछ। आदेश पाउने यी अङ्गलाई इफेक्टर भनिन्छ।
- कनेक्टिङ न्युरोन (इन्टर न्युरोन, रिले न्युरोन) मस्तिष्क र सुषुम्नाभित्र हुन्छन्। यिनले सेन्सरी न्युरोनलाई मोटर न्युरोनसँग जोडेर खबरलाई एउटाबाट अर्कोमा पुर्याउँछन्।
सुषुम्नाबाट तपाईँको पाखुराको मांसपेशीसम्म आदेश कुन स्नायुले पुर्याउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. पेरिफेरल स्नायु प्रणाली
मस्तिष्क र सुषुम्नाबाट शरीरका हरेक भागसम्म फैलिएका सबै स्नायुहरू मिलेर पेरिफेरल स्नायु प्रणाली (PNS) बनेको हुन्छ (periphery को अर्थ बाहिरी किनारा हो)। यसले केन्द्रीय स्नायु प्रणाली र ज्ञानेन्द्रिय, मांसपेशी तथा ग्रन्थिहरूबिच सञ्चार गर्छ। स्नायु निस्केको ठाउँका आधारमा यी दुई प्रकारका हुन्छन्:
- मस्तिष्कबाट निस्केका स्नायुलाई क्रेनियल स्नायु भनिन्छ। यी 12 जोडा हुन्छन्। यिनले मस्तिष्कलाई आँखा, कान, नाक र जिब्रोजस्ता टाउको र अनुहारका अङ्गसँग जोड्छन्। (यीमध्ये भेगस स्नायु नामको एक जोडा भने तल मुटु, फोक्सो र आमाशयसम्म पुग्छ।)
- सुषुम्नाबाट निस्केका स्नायुलाई स्पाइनल स्नायु भनिन्छ। यी 31 जोडा हुन्छन्। हरेक स्पाइनल स्नायुले सुषुम्ना र शरीरको कुनै भागबिच दुवैतिर खबर ओसार्छ। सेन्सरी रेसा पछाडिको (डर्सल) जराबाट भित्र आउँछन् भने मोटर रेसा अगाडिको (भेन्ट्रल) जराबाट बाहिर जान्छन्।
अकाम्य क्रिया
भिजेको बाटोमा चिप्लँदा “म लड्दै छु” भनी सोच्न नभ्याउँदै हात भुइँमा टेक्न पुगिसक्छन्। तातो कराही छुँदा हात झट्टै हटिहाल्छ। आँखातिर धुलो उड्दा आँखा आफैँ चिम्लिन्छ। यस्ता कार्य हामी थाहै नपाई गरिरहेका हुन्छौँ। उत्तेजनाप्रति नसोचीकन अचानक आफैँ हुने यस्ता अस्वेच्छिक प्रतिक्रियालाई अकाम्य क्रिया भनिन्छ। अकाम्य क्रियाले हामीलाई हानिबाट जोगाउँछ। यसमा मस्तिष्कको निर्णय पर्खनु नपर्ने भएकाले यो निकै छिटो हुन्छ। शरीरका धेरैजसो अकाम्य क्रिया सुषुम्नाले सञ्चालन गर्छ।
अकाम्य क्रिया हुँदा खबर स्नायु प्रणालीको एउटा निश्चित बाटो हुँदै जान्छ। यस बाटोलाई रिफ्लेक्स आर्क भनिन्छ। तातो वस्तु छुँदा खबर यसरी जान्छ:
- प्रापक: औँलाको छालाका स्नायु टुप्पाले ताप (उत्तेजना) थाहा पाउँछ र स्नायु आवेग सुरु गर्छ।
- सेन्सरी स्नायु: आवेगलाई प्रापकबाट सुषुम्नासम्म पुर्याउँछ।
- कनेक्टिङ न्युरोन (इन्टर न्युरोन): सुषुम्नाको खरानी पदार्थभित्र सेन्सरी स्नायुलाई मोटर स्नायुसँग जोड्छ।
- मोटर स्नायु: आवेगलाई सुषुम्नाबाट मांसपेशीसम्म पुर्याउँछ।
- इफेक्टर: मांसपेशी (यहाँ पाखुराको बाइसेप्स) खुम्चिन्छ र हात तान्छ।
प्रापक → सेन्सरी स्नायु → सुषुम्ना (कनेक्टिङ न्युरोन) → मोटर स्नायु → इफेक्टर। यसै बेला अर्को खबर सुषुम्ना हुँदै माथि मस्तिष्कसम्म पुग्छ। अनि मात्र हामीलाई दुखेको र के भयो भन्ने थाहा हुन्छ। तर यो थाहा हुँदासम्म हात हटिसकेको हुन्छ।
3. अटोनोमिक स्नायु प्रणाली
मुटु, फोक्सो, मिर्गौला, आमाशय, आन्द्रा र ग्रन्थिजस्ता केही अङ्ग हाम्रो नियन्त्रणबिना दिनरात काम गरिरहन्छन्। हामी सुतेको होस् वा ब्युँझेको, यी अङ्गका अस्वेच्छिक कार्य नियन्त्रण गर्ने स्नायु प्रणालीको भागलाई अटोनोमिक स्नायु प्रणाली (ANS) भनिन्छ। autonomic को अर्थ आफैँ चल्ने हो, त्यसैले यसलाई स्वचालित स्नायु प्रणाली पनि भनिन्छ। यसले चिल्लो मांसपेशी, मुटुको मांसपेशी र धेरै ग्रन्थिको कार्य नियन्त्रण गर्छ। गाडीको एक्सिलेटर र ब्रेकजस्तै यसका दुई भागले एकअर्काको विपरीत काम गर्छन्:
- सिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली: यसले शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटको सामना गर्न, अर्थात् लड्न वा भाग्न तयार पार्छ (“fight or flight”)। यसले मुटुको धड्कन, श्वासप्रश्वास र रक्तचाप बढाउँछ। आँखाका नानी फैलाउँछ र मांसपेशीमा बढी रगत र चिनी पठाउँछ। यसरी आफूलाई जोगाउन शरीरमा बढी ऊर्जा हुन्छ। पाचन पछि गर्दा पनि हुने भएकाले यसले पाचन ढिलो पार्छ।
- प्यारासिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली: खतरा टरेपछि यसले शरीरलाई शान्त पार्छ। मुटुको धड्कन, रक्तचाप र श्वासप्रश्वासलाई सामान्य अवस्थामा ल्याउँछ। पाचनजस्ता शरीरका शान्त, दैनिक काम यसैले चलाउँछ (“rest and digest”, आराम र पाचन)।
| सिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली | प्यारासिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली |
|---|---|
| शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ। | सङ्कटपछि शरीरलाई शान्त पार्छ; सामान्य काम चलाइराख्छ। |
| मुटुको धड्कन छिटो पार्छ; रक्तचाप बढाउँछ। | मुटुको धड्कन ढिलो पार्छ; रक्तचाप घटाउँछ। |
| श्वासप्रश्वास छिटो हुन्छ। | श्वासप्रश्वास ढिलो हुन्छ। |
| आँखाका नानी फैलाउँछ। | आँखाका नानी साँघुरो पार्छ। |
| पाचन ढिलो पार्छ; र्याल कम हुन्छ (मुख सुक्छ)। | पाचन छिटो पार्छ; र्याल बढी आउँछ। |
अभ्यास (5.2 स्नायु प्रणाली)
1. सही उत्तर छनोट गर्नुहोस्
क. बाहिरी तहदेखि भित्री तहसम्म मेनिन्जेसको सही क्रम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. स्नायु प्रणालीको कुन भाग खरानी रङको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. मस्तिष्कको कुन भागमा चोट लागेमा मानिस कोमामा जान सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. शरीरका विभिन्न भागबाट मस्तिष्कसम्म खबर लैजाने स्नायु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. अकाम्य क्रिया स्नायु प्रणालीको कुन भागले नियन्त्रण गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. कारण दिनुहोस्
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम) मा चोट लागेमा मानिस कोमामा जान सक्छ।
उत्तर
ठुलो मस्तिष्कले चेतना, विचार, स्मरण र होस सिर्जना गर्छ। मस्तिष्कका अरू भाग पनि यसैले नियन्त्रण गर्छ। यसमा गम्भीर चोट लाग्दा यी काम रोकिन्छन्। त्यसैले मानिस बेहोस हुन्छ र लामो समयसम्म बेहोसै रहन सक्छ। यस अवस्थालाई कोमा भनिन्छ।
औँलाले तातो वस्तु छुँदा हात तुरुन्तै हट्छ।
उत्तर
यो एउटा अकाम्य क्रिया हो। तापले छालाका प्रापकलाई उत्तेजित गर्छ। आवेग सेन्सरी स्नायु हुँदै सुषुम्नासम्म पुग्छ। त्यहाँ एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले आवेगलाई सिधै मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ। मोटर स्नायुले पाखुराको मांसपेशीलाई खुम्च्याउँछ र हात हट्छ। खबर मस्तिष्कसम्म गएर निर्णय पर्खनु नपर्ने भएकाले प्रतिक्रिया निकै छिटो हुन्छ र हात पोल्नबाट जोगिन्छ।
सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम) मा चोट लागेमा शरीर असन्तुलित हुन्छ।
उत्तर
सानो मस्तिष्कले मांसपेशीका चालको संयोजन गर्छ र तिनको समय मिलाउँछ। हिँड्दा, दौडँदा वा उभिँदा शरीरलाई सन्तुलनमा राख्ने र मांसपेशीको टोन तथा आसन कायम राख्ने काम पनि यसैले गर्छ। यसमा चोट लाग्दा यो संयोजन बिग्रन्छ। चाल काम्ने र असन्तुलित हुन्छन्। धेरै रक्सी पिएको मानिसजस्तै चोट लागेको मानिस लर्बराउँछ वा लड्छ।
सुषुम्नालाई अकाम्य क्रियाको केन्द्र भनिन्छ।
उत्तर
अकाम्य क्रियामा प्रापकबाट आएको खबर सेन्सरी स्नायु हुँदै सुषुम्नासम्म पुग्छ। सुषुम्नाको खरानी पदार्थमा एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले खबरलाई मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ। मोटर स्नायुले प्रतिक्रिया मांसपेशीसम्म लैजान्छ। यस प्रतिक्रियाका लागि मस्तिष्क चाहिँदैन। खबर ग्रहण गर्ने र प्रतिक्रिया पठाउने काम सुषुम्नाले नै गर्ने भएकाले यसलाई अकाम्य क्रियाको केन्द्र भनिन्छ।
3. फरक लेख्नुहोस्
क्रेनियल स्नायु र स्पाइनल स्नायु
उत्तर
| क्रेनियल स्नायु | स्पाइनल स्नायु |
|---|---|
| मस्तिष्कबाट निस्कन्छन्। | सुषुम्नाबाट निस्कन्छन्। |
| 12 जोडा हुन्छन्। | 31 जोडा हुन्छन्। |
| धेरैजसो टाउको र अनुहारका अङ्ग (आँखा, कान, नाक, जिब्रो) सँग सम्बन्धित हुन्छन्। | घाँटी, धड, हात र खुट्टासँग सम्बन्धित हुन्छन्। |
| केही सेन्सरी मात्र, केही मोटर मात्र र केही मिश्रित हुन्छन्। | सबै मिश्रित हुन्छन् (सेन्सरी र मोटर दुवै रेसा)। |
सेन्सरी स्नायु र मोटर स्नायु
उत्तर
| सेन्सरी (एफरेन्ट) स्नायु | मोटर (इफरेन्ट) स्नायु |
|---|---|
| प्रापक (ज्ञानेन्द्रिय) बाट मस्तिष्क वा सुषुम्नासम्म खबर लैजान्छ। | मस्तिष्क वा सुषुम्नाबाट इफेक्टर (मांसपेशी, ग्रन्थि) सम्म आदेश लैजान्छ। |
| प्रापकबाट सुरु हुन्छ। | इफेक्टरमा टुङ्गिन्छ। |
| पछाडिको (डर्सल) जराबाट सुषुम्नाभित्र पस्छ। | अगाडिको (भेन्ट्रल) जराबाट सुषुम्नाबाट निस्कन्छ। |
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम) र सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम)
उत्तर
| ठुलो मस्तिष्क | सानो मस्तिष्क |
|---|---|
| सबैभन्दा ठुलो भाग हो; मस्तिष्कको करिब पाँचभागको चार भाग ओगट्छ। | मस्तिष्कको करिब दशौँ भाग ओगट्छ। |
| माथि र अगाडि हुन्छ; दुई सेरेब्रल हेमिस्फेयरमा बाँडिएको हुन्छ। | पछाडि, ठुलो मस्तिष्कको मुनि हुन्छ। |
| गहिरा, अनियमित पट्यार हुन्छन्। | मसिना, समानान्तर पट्यार हुन्छन्। |
| सोचाइ, स्मरण, बोली, ज्ञानेन्द्रियका अनुभव, चेतना र स्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ। | चालको संयोजन गर्छ; सन्तुलन, मांसपेशीको टोन र आसन कायम राख्छ। |
| चोट लाग्दा कोमा हुन वा स्मरण हराउन सक्छ। | चोट लाग्दा सन्तुलन हराउँछ र चाल काम्ने हुन्छ। |
सिम्पाथेटिक र प्यारासिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली
उत्तर
| सिम्पाथेटिक | प्यारासिम्पाथेटिक |
|---|---|
| शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ (लड्ने वा भाग्ने)। | सङ्कटपछि शरीरलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउँछ (आराम र पाचन)। |
| मुटुको धड्कन र रक्तचाप बढाउँछ। | मुटुको धड्कन र रक्तचाप घटाउँछ। |
| श्वासप्रश्वास छिटो पार्छ। | श्वासप्रश्वास ढिलो पार्छ। |
| आँखाका नानी फैलाउँछ। | आँखाका नानी साँघुरो पार्छ। |
| पाचन ढिलो पार्छ। | पाचन छिटो पार्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
मस्तिष्कको सफा चित्र बनाई विभिन्न भागहरूको नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.19 मा जस्तै बनाउनुपर्छ। माथि पट्यार परेको ठुलो मस्तिष्क ठुलो आकारमा कोर्नुपर्छ। पछाडि त्यसको मुनि मसिना समानान्तर पट्यार भएको सानो मस्तिष्क कोर्नुपर्छ। तल पोन्स र मेडुला अब्लङ्गाटा कोरेर तिनलाई सुषुम्नासँग जोड्नुपर्छ। हरेक भागको नाम लेख्नुपर्छ।
मेडुला अब्लङ्गाटाले के के कार्य गर्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
मेडुला अब्लङ्गाटा ब्रेनस्टेमको सबैभन्दा तल्लो भाग हो। यसले हामीलाई जीवित राख्ने अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ:
- श्वासप्रश्वास (सास फेर्ने दर र गहिराइ) नियमित गर्छ।
- मुटुको धड्कन नियन्त्रण गर्छ।
- रक्तनली खुम्चिने र फैलिने काम नियन्त्रण गरेर रक्तचाप मिलाउँछ।
- बान्ता गर्ने, खोक्ने, हाच्छिउँ गर्ने र निल्नेजस्ता अकाम्य क्रिया नियन्त्रण गर्छ।
- र्याल र पाचन रसको स्राव नियन्त्रण गर्छ।
यसले सुषुम्ना र मस्तिष्कका बाँकी भागबिच खबर पनि ओसार्छ। श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन यसैमा भर पर्ने भएकाले यसमा चोट लाग्दा तुरुन्तै मृत्यु हुन सक्छ।
अटोनोमिक स्नायु प्रणालीले के कार्य गर्छ? चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
अटोनोमिक स्नायु प्रणालीले मुटु, फोक्सो, मिर्गौला, आमाशय, आन्द्रा, रक्तनली र ग्रन्थिजस्ता भित्री अङ्गका अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ। हामी सुतेको होस् वा ब्युँझेको, यसले हाम्रो इच्छाबिना सधैँ काम गरिरहन्छ। यसका दुई भागले एकअर्काको विपरीत काम गर्छन्:
- सिम्पाथेटिक प्रणालीले शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ। यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास छिटो पार्छ, रक्तचाप बढाउँछ, आँखाका नानी फैलाउँछ र पाचन ढिलो पार्छ।
- प्यारासिम्पाथेटिक प्रणालीले शरीरलाई फेरि आरामको अवस्थामा ल्याउँछ। यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास ढिलो पार्छ, रक्तचाप घटाउँछ, आँखाका नानी साँघुरो पार्छ र पाचन छिटो पार्छ।
चित्रमा सुषुम्ना कोरेर त्यसबाट आँखा, मुटु, फोक्सो, आमाशय र आन्द्रासम्म स्नायु देखाउनुपर्छ। एकातिर सिम्पाथेटिक प्रणालीका असर र अर्कोतिर प्यारासिम्पाथेटिक प्रणालीका असर लेख्नुपर्छ। माथिको विजेटमा यी अङ्ग र असर देखाइएका छन्।
तातो वस्तुलाई छुँदा हामी एक्कासि हात हटाउँछौँ। यो अकाम्य क्रिया कसरी हुन्छ, चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
औँलाले तातो वस्तु छुँदा यस्तो हुन्छ:
- छालाका प्रापकले (स्नायु टुप्पाले) ताप थाहा पाउँछ र आवेग सुरु गर्छ।
- सेन्सरी स्नायुले आवेगलाई सुषुम्नासम्म पुर्याउँछ।
- सुषुम्नामा एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले आवेगलाई मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ।
- मोटर स्नायुले आवेगलाई पाखुराका मांसपेशीसम्म (इफेक्टरसम्म) पुर्याउँछ।
- मांसपेशी खुम्चिन्छन् र हात हट्छ।
यो बाटो (प्रापक → सेन्सरी स्नायु → सुषुम्ना → मोटर स्नायु → इफेक्टर) नै रिफ्लेक्स आर्क हो। चित्रका लागि माथिको विजेट हेर्नुपर्छ। खबर पछि मात्र मस्तिष्कसम्म पुग्छ र त्यसपछि हामीलाई दुखेको थाहा हुन्छ।
स्नायु प्रणाली भनेको के हो? यसका प्रकारलाई छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
शरीरभित्र र बाहिर हुने परिवर्तनको जानकारी ग्रहण गर्ने, त्यसको अर्थ बुझ्ने र सबै अङ्गका क्रियाकलापको नियन्त्रण तथा संयोजन गर्ने मस्तिष्क, सुषुम्ना र स्नायुहरूको प्रणालीलाई स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यसका तीन भाग हुन्छन्:
- केन्द्रीय स्नायु प्रणाली: मस्तिष्क र सुषुम्ना; यो नियन्त्रण केन्द्र हो।
- पेरिफेरल स्नायु प्रणाली: 12 जोडा क्रेनियल स्नायु र 31 जोडा स्पाइनल स्नायु; यिनले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई ज्ञानेन्द्रिय, मांसपेशी र ग्रन्थिसँग जोड्छन्।
- अटोनोमिक स्नायु प्रणाली: सिम्पाथेटिक र प्यारासिम्पाथेटिक; यसले भित्री अङ्गका अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ।
सानो मस्तिष्क, ठुलो मस्तिष्क र सुषुम्नाका कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम): मांसपेशीका चालको संयोजन गर्छ; शरीरलाई सन्तुलनमा राख्छ; मांसपेशीको टोन र आसन कायम राख्छ; स्वेच्छिक चाललाई चिल्लो बनाउँछ।
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम): सोचाइ, स्मरण, बुद्धि, कल्पना र चेतनाको केन्द्र हो; बोली नियन्त्रण गर्छ; देखाइ, सुनाइ, गन्ध, स्वाद र स्पर्शको अर्थ बुझ्छ; स्वेच्छिक क्रिया र मस्तिष्कका अरू भाग नियन्त्रण गर्छ।
सुषुम्ना: मस्तिष्क र शरीरबिच खबर ओसार्छ; अकाम्य क्रियाको केन्द्र हो।
न्युरोन भनेको के हो? यसको सफा चित्र बनाई विभिन्न भागको नामकरण गर्नुहोस् र प्रत्येक भागको काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्नायु प्रणालीको संरचनात्मक र कार्यमूलक एकाइलाई न्युरोन (स्नायु कोष) भनिन्छ। यसले खबर (स्नायु आवेग) बोक्छ। चित्र चित्र 5.13 मा जस्तै बनाउनुपर्छ।
- डेन्ड्राइट्स: अरू कोषबाट खबर ग्रहण गरेर सेल बडीतिर लैजान्छन्।
- सेल बडी (साइटोन): यसमा न्युक्लियस हुन्छ; यसले न्युरोनलाई जीवित राख्छ र खबरलाई एक्सोनसम्म पुर्याउँछ।
- एक्सोन: खबरलाई सेल बडीबाट टाढा लैजान्छ।
- माइलिन सिथ: एक्सोनलाई इन्सुलेट गर्छ र खबर छिटो पुर्याउँछ।
- एक्सोन टर्मिनल: खबरलाई अर्को न्युरोन, मांसपेशी वा ग्रन्थिसम्म पुर्याउँछन्।
अकाम्य क्रियालाई उदाहरणसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
उत्तेजनाप्रति नसोचीकन छिटो र आफैँ हुने अस्वेच्छिक प्रतिक्रियालाई अकाम्य क्रिया भनिन्छ। धेरैजसो अकाम्य क्रिया सुषुम्नाले नियन्त्रण गर्छ। अकाम्य क्रियाले शरीरलाई हानिबाट जोगाउँछ। उदाहरण: तातो वस्तु वा काँडाबाट हात हटाउनु, आँखातिर केही आउँदा आँखा झिम्क्याउनु, घुँडा उफ्रनु, हाच्छिउँ गर्नु र खोक्नु, चिप्लँदा हात अगाडि बढाउनु। अकाम्य क्रियामा खबर रिफ्लेक्स आर्क हुँदै जान्छ: प्रापक → सेन्सरी स्नायु → सुषुम्ना (कनेक्टिङ न्युरोन) → मोटर स्नायु → इफेक्टर (मांसपेशी वा ग्रन्थि)।
दिइएको चित्र अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
- i.चित्रमा क, ख र ग ले देखाइएका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.क, ख र ग भागका कार्य लेख्नुहोस्।
- iii.ग भागमा चोट लागेमा के हुन्छ?
उत्तर
- i.क: ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम); ख: सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम); ग: मेडुला अब्लङ्गाटा।
- ii.क: सोचाइ, स्मरण, बोली, ज्ञानेन्द्रियका अनुभव, चेतना र स्वेच्छिक क्रिया। ख: सन्तुलन, आसन र चालको संयोजन। ग: श्वासप्रश्वास, मुटुको धड्कन, रक्तचाप र निल्ने, खोक्ने, हाच्छिउँ गर्ने तथा बान्ता गर्नेजस्ता अकाम्य क्रिया।
- iii.श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन रोकिन सक्छन्। त्यसैले मेडुला अब्लङ्गाटामा चोट लाग्दा मानिसको लगभग तुरुन्तै मृत्यु हुन सक्छ।
5.3 मानव ग्रन्थि प्रणाली
राति अचानक ठुलो पड्काइ सुनियो भने एकै क्षणमा मुटु ढुकढुक गर्न थाल्छ। त्यो पटका मात्र रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि पनि केही मिनेटसम्म मुटु ढुकढुक गरिरहन्छ। स्नायुको खबर त एकै छिनमा सकिन्छ। मुटुलाई त्यसपछि पनि धड्किरहन लगाउने कुरा रगतमा बगेको एउटा रासायनिक पदार्थ हो। यस्ता रासायनिक पदार्थ ग्रन्थिहरूले बनाउँछन्।
उपयोगी पदार्थ बनाएर बाहिर निकाल्ने (स्राव गर्ने) कोष वा कोषहरूको समूह (अङ्ग) लाई ग्रन्थि भनिन्छ। ग्रन्थिले हर्मोन, इन्जाइम र पसिना, र्याल तथा आँसुजस्ता रस उत्पादन गर्छ। यी स्रावले शरीरका धेरै क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्छ। पाचन, प्रजनन, निष्कासन तथा वृद्धिमा मदत गरेर यिनले शरीरलाई स्वस्थ राख्छन्। हाम्रो शरीरमा रहेका सबै ग्रन्थिहरूको समूहलाई ग्रन्थि प्रणाली भनिन्छ। स्राव कसरी पुर्याउँछन् भन्ने आधारमा ग्रन्थि मुख्यतः दुई किसिमका हुन्छन्: नलीयुक्त र नलीविहीन।
क. नलीयुक्त ग्रन्थि
नलीयुक्त ग्रन्थिबाट निस्कने रस छुट्टै नली (सानो ट्युब) हुँदै चाहिएको ठाउँसम्म पुग्छ। पसिना ग्रन्थि (छालामा), र्याल ग्रन्थि (मुखमा), अश्रु ग्रन्थि (आँखामा) तथा कलेजो (आन्द्रामा पित्त) यसका उदाहरण हुन्। यिनलाई एक्सोक्राइन ग्रन्थि पनि भनिन्छ। यिनका स्रावले पाचन र निष्कासनमा महत्त्वपूर्ण काम गर्छ। धेरै स्रावमा इन्जाइम हुन्छन्। इन्जाइमले जैविक उत्प्रेरकको काम गर्छ: आफू खर्च नभईकन यिनले खाना टुक्र्याउनेजस्ता शरीरका रासायनिक प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउँछन्।
ख. नलीविहीन ग्रन्थि
नलीविहीन ग्रन्थिमा नली हुँदैन। यसलाई इन्डोक्राइन ग्रन्थि पनि भनिन्छ। यस ग्रन्थिले आफ्नो स्राव सिधै रगतमा छोड्छ र रगतले त्यसलाई शरीरभरि पुर्याउँछ। यो स्रावलाई हर्मोन भनिन्छ। हर्मोन नलीविहीन ग्रन्थिमा उत्पादन हुन्छ, तर यसले प्रायः शरीरका टाढाका अन्य भागमा काम गर्छ। यसले शरीरका खास कोष, अङ्ग र अरू ग्रन्थिको कार्यलाई उत्तेजित र नियमित गर्छ। त्यसैले हर्मोनलाई रासायनिक संवाददाता भनिन्छ। पिट्युटरी, थाइरोइड, प्याराथाइरोइड तथा एड्रिनल ग्रन्थि नलीविहीन ग्रन्थि हुन्। नलीविहीन ग्रन्थिहरूको समूह मिलेर नलीविहीन ग्रन्थि प्रणाली बनेको हुन्छ।
हर्मोनको मात्रा घटबढ हुँदा शरीरमा विभिन्न समस्या आउँछन्। यसले वृद्धि विकासमा असर पुर्याउन, प्रजनन क्षमता घटाउन वा रोग लगाउन सक्छ।
मिश्रित ग्रन्थि
केही ग्रन्थिले दुवै काम गर्छन्: यिनले नलीबाट इन्जाइम पठाउँछन् र रगतमा हर्मोन छोड्छन्। यस्ता ग्रन्थिलाई मिश्रित ग्रन्थि (नलीयुक्त र नलीविहीन दुवै) भनिन्छ। प्यान्क्रियाज यसको मुख्य उदाहरण हो। यसले पाचन रस नली हुँदै आन्द्रामा पठाउँछ र इन्सुलिन तथा ग्लुकागन हर्मोन रगतमा छोड्छ। गोनाड्सलाई (अण्डकोष र अण्डाशयलाई) पनि प्रायः मिश्रित ग्रन्थि मानिन्छ। यिनले यौन कोष (शुक्रकीट र डिम्ब) नली हुँदै र हर्मोन रगतमा छोड्छन्।
हर्मोनका कार्य
- हर्मोनका कारण शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक वृद्धि विकास हुन्छ।
- हर्मोनले विभिन्न अङ्गका कार्यलाई उत्तेजित र नियन्त्रण गर्छ।
- हर्मोनले शुक्रकीट र डिम्ब (अण्ड) को उत्पादन नियन्त्रण गर्छ।
- हर्मोनले लैङ्गिक गुणको (किशोरावस्थाका परिवर्तनको) विकास गर्छ।
- हर्मोनले प्रजनन क्षमता नियन्त्रण गर्छ।
- हर्मोनले शरीरमा क्याल्सियम र फस्फोरसको मात्रा सन्तुलनमा राख्छ।
- हर्मोनले रगतमा चिनीको मात्रा स्थिर राख्छ।
| ग्रन्थि | कहाँ हुन्छ | हर्मोन | मुख्य काम |
|---|---|---|---|
| 1.पिट्युटरी | मस्तिष्कको आधार भागमा | वृद्धि हर्मोन, उत्प्रेरक हर्मोन | वृद्धि; अरू ग्रन्थि नियन्त्रण |
| 2.थाइरोइड | घाँटीमा, श्वासनलीमाथि | थाइरोक्सिन (T₃ र क्याल्सिटोनिन पनि) | शरीरको रासायनिक क्रियाको दर (उपापचय), वृद्धि |
| 3.प्याराथाइरोइड | घाँटीमा, थाइरोइडको पछाडि | प्याराथर्मोन | रगतमा क्याल्सियम बढाउँछ |
| 4.एड्रिनल | हरेक मिर्गौलाको माथि | एड्रिनलिन, कर्टिसोल | आकस्मिक सङ्कट, तनाव |
| 5.प्यान्क्रियाज | आमाशयको पछाडि, ड्युडेनमको घुम्तीमा | इन्सुलिन, ग्लुकागन | रगतको चिनी |
| 6.गोनाड्स: अण्डकोष | स्क्रोटममा (पुरुष) | टेस्टोस्टेरोन | शुक्रकीट; पुरुषका लैङ्गिक गुण |
| गोनाड्स: अण्डाशय | तल्लो पेटमा (महिला) | इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरोन | डिम्ब; महिलाका लैङ्गिक गुण |
पिट्युटरी ग्रन्थि
पिट्युटरी ग्रन्थि करिब केराउको दानाजत्रो हुन्छ। यो खप्परभित्र मस्तिष्कको आधार भागमा झुन्डिएको हुन्छ। यसले वृद्धि हर्मोन र धेरै उत्प्रेरक हर्मोन उत्पादन गर्छ। उत्प्रेरक हर्मोनले थाइरोइड, एड्रिनल ग्रन्थि र गोनाड्सलाई नियन्त्रण गर्छ। अरू नलीविहीन ग्रन्थिको कार्यको संयोजन र नियन्त्रण गर्ने भएकाले पिट्युटरीलाई मुख्य ग्रन्थि भनिन्छ। (पिट्युटरी आफैँ भने यसको ठिक माथि रहेको मस्तिष्कको हाइपोथ्यालामस भन्ने भागको आदेशमा चल्छ।)
वृद्धि हर्मोनले शरीरको वृद्धि नियन्त्रण गर्छ। बाल्यकालमा यो हर्मोन धेरै कम बनेमा बच्चा हुर्केर निकै पुड्को हुन्छ। यस अवस्थालाई ड्वार्फिज्म भनिन्छ। यो हर्मोन धेरै बढी बनेमा बच्चा असाधारण अग्लो हुन्छ। यस अवस्थालाई जाइगान्टिज्म भनिन्छ।
थाइरोइड ग्रन्थि
थाइरोइड ग्रन्थि पुतलीको आकारको हुन्छ। घाँटीमा श्वासनलीको दायाँ र बायाँ यसको एक एकओटा लोब फैलिएको हुन्छ। यी दुई लोबलाई तन्तुको पातलो पट्टीले जोडेको हुन्छ। यस ग्रन्थिले तीन किसिमका हर्मोन उत्पादन गर्छ: थाइरोक्सिन (T₄), ट्राइआयोडोथाइरोनिन (T₃) र क्याल्सिटोनिन।
शरीरका कोषहरूले खाना र अक्सिजन कति छिटो प्रयोग गर्छन् भन्ने कुरा थाइरोक्सिनले नियन्त्रण गर्छ। यस क्रियालाई उपापचय भनिन्छ। सामान्य शारीरिक र मानसिक वृद्धिका लागि पनि थाइरोक्सिन चाहिन्छ। तौलका हिसाबले थाइरोक्सिनको अणुको करिब दुईतिहाइ (65 %) भाग आयोडिन हुन्छ। त्यसैले हाम्रो खानामा आयोडिन हुनुपर्छ। यसैकारण नेपालमा बिक्री हुने नुनमा आयोडिन मिसाइएको हुन्छ (आयोडिनयुक्त नुन)। आयोडिनको कमीले थाइरोइड ग्रन्थि सुन्निन्छ। यसलाई गलगाँड भनिन्छ।
- थाइरोक्सिन धेरै कम भएमा थकाइ लाग्ने, शरीर र दिमाग कमजोर हुने, छाला सुक्खा हुने, कम पसिना आउने, बोली ढिलो र लट्पटिने तथा स्वर धोद्रो हुने हुन्छ। बालबालिकामा यसले वृद्धि र मानसिक विकास ढिलो पार्छ।
- थाइरोक्सिन धेरै बढी भएमा उपापचय छिटो हुन्छ। यसले गर्दा धेरै पसिना आउने, धेरै भोक लागे पनि तौल घट्ने, आत्तिने, छटपटी हुने र आँखा बाहिर निस्केजस्तो हुने हुन्छ।
क्याल्सिटोनिनले रगतको क्याल्सियमलाई हाडमा थुपारेर रगतमा क्याल्सियमको मात्रा घटाउँछ।
प्याराथाइरोइड ग्रन्थि
थाइरोइडको पछाडि चारओटा साना प्याराथाइरोइड ग्रन्थि हुन्छन्। यिनले प्याराथर्मोन नामक हर्मोन उत्पादन गर्छन्। यो हर्मोनले हाड र रगतबिच क्याल्सियम आदानप्रदान गराउँछ र रगतमा क्याल्सियमको मात्रा बढाउँछ।
- प्याराथर्मोन धेरै बढी भएमा (प्रायः कुनै ग्रन्थिमा सानो ट्युमर भएर) हाडबाट धेरै क्याल्सियम रगतमा जान्छ। हाड कमजोर हुन्छन् र मिर्गौलामा पत्थरी हुन सक्छ।
- प्याराथर्मोन धेरै कम भएमा रगतमा क्याल्सियम घट्छ। यसले गर्दा मांसपेशी पीडा हुने गरी बाउँडिन्छन् तथा खुम्चिन्छन्। यस अवस्थालाई टिटानी भनिन्छ।
एड्रिनल ग्रन्थि
एड्रिनल ग्रन्थि हरेक मिर्गौलाको माथि टोपीजस्तै बसेको हुन्छ। यसले एड्रिनलिन, कर्टिसोल (धेरै किताबमा कर्टिसन भनिएको) र अरू केही हर्मोन उत्पादन गर्छ।
- एड्रिनलिनले शरीरलाई अचानक आइपरेको सङ्कट वा खतराको सामना गर्न तयार पार्छ। यसले मुटुको धड्कन छिटो पार्छ, रक्तचाप बढाउँछ र रगतमा चिनीको मात्रा बढाउँछ। यसले सिम्पाथेटिक स्नायु प्रणालीसँग मिलेर काम गर्छ। एड्रिनलिन धेरै बढी भएमा रक्तचाप बढ्छ।
- कर्टिसोलले शरीरलाई तनाव सहन मदत गर्छ र चिनीको प्रयोग नियन्त्रण गर्छ। एड्रिनल ग्रन्थिले थोरै मात्रामा सेक्स हर्मोन पनि उत्पादन गर्छ।
एड्रिनल ग्रन्थिले आफ्ना हर्मोन धेरै कम उत्पादन गरेमा मानिस कमजोर हुन्छ। रक्तचाप र रगतको चिनी घट्छ। वाकवाकी लागेर बान्ता पनि हुन सक्छ।
प्यान्क्रियाज
प्यान्क्रियाज मानिसको शरीरका सबैभन्दा ठुला ग्रन्थिमध्ये एक हो। यो करिब 12–15 cm लामो हुन्छ। यो आमाशयको पछाडि ड्युडेनम (सानो आन्द्राको पहिलो भाग) को घुम्तीमा रहेको हुन्छ। यो एउटा मिश्रित ग्रन्थि हो:
- नलीयुक्त ग्रन्थिका रूपमा यसले पाचक इन्जाइमले भरिएको प्यान्क्रियाटिक रस उत्पादन गर्छ। यो रस नली हुँदै ड्युडेनममा बग्छ;
- नलीविहीन ग्रन्थिका रूपमा यसभित्रका कोषहरूका साना झुप्पाले रगतमा दुई हर्मोन छोड्छ: इन्सुलिन र ग्लुकागन। यी झुप्पालाई ल्याङ्गरह्यान्सका आइलेट्स भनिन्छ।
इन्सुलिनले रगतको चिनी घटाउँछ। यसको मदतले शरीरका कोषले ग्लुकोज भित्र लिन्छ र कलेजोले ग्लुकोज सञ्चय गर्छ। ग्लुकागनले भने रगतको चिनी बढाउँछ। यसले कलेजोलाई सञ्चित चिनी छोड्न लगाउँछ। यी दुई हर्मोनले एकअर्काको विपरीत काम गर्ने भएकाले यिनलाई एन्टागोनिस्टिक हर्मोन भनिन्छ। यी दुवै मिलेर रगतको चिनी स्थिर राख्छन्।
- इन्सुलिन धेरै कम भएमा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढी नै रहन्छ। यस अवस्थालाई मधुमेह (डायबिटिज मेलिटस) भनिन्छ। मधुमेह भएको मानिसलाई धेरै भोक र तिर्खा लाग्छ र बारम्बार पिसाब लाग्छ।
- इन्सुलिन धेरै बढी भएमा रगतको ग्लुकोज धेरै घट्छ। मानिसलाई आत्तिने, काम्ने र पसिना आउने हुन्छ। ऊ अलमलमा पर्न र ढल्न सक्छ। गम्भीर अवस्थामा मस्तिष्कमा क्षति पुगेर ऊ कोमामा पुग्न सक्छ।
गोनाड्स
पुरुषमा हुने अण्डकोष र महिलामा हुने अण्डाशयलाई गोनाड्स भनिन्छ।
- अण्डकोष: छालाको थैली अर्थात् स्क्रोटममा रहेका दुईओटा अण्डाकार ग्रन्थि। यिनले शुक्रकीट र टेस्टोस्टेरोन नामक हर्मोन उत्पादन गर्छन्। टेस्टोस्टेरोनले शुक्रकीट उत्पादन गर्न मदत गर्छ। यसले किशोरावस्थामा केटाहरूमा द्वितीय लैङ्गिक गुण ल्याउँछ, जस्तै: दारीजुँगा आउनु, स्वर धोद्रो हुनु, यौनाङ्ग र मांसपेशी बढ्नु।
- अण्डाशय: महिलाको तल्लो पेटमा पाठेघरको छेउमा र डिम्बवाहिनी नली (फ्यालोपियन ट्युब) नजिकै रहेका दुईओटा अण्डाकार ग्रन्थि। यिनले डिम्ब (अण्ड) र इस्ट्रोजेन तथा प्रोजेस्टेरोन नामक हर्मोन उत्पादन गर्छन्। यी हर्मोनले डिम्बको विकासमा मदत गर्छ, किशोरावस्थामा महिलाका लैङ्गिक गुण ल्याउँछ र पाठेघरलाई बच्चाका लागि तयार पार्छ।
कुन ग्रन्थिलाई मुख्य ग्रन्थि (master gland) भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एउटा केटाकी आमाले वर्षौँसम्म आयोडिनयुक्त नुन किन्न बिर्सिनुभयो। कुन ग्रन्थिमा असर पर्ने सम्भावना सबैभन्दा बढी छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
स्नायु र हर्मोन मिलेर काम गर्छन्
स्नायु प्रणाली र ग्रन्थि प्रणाली शरीरका दुई खबर प्रणाली हुन्। स्नायुले निश्चित तारजस्ता बाटा हुँदै खास मांसपेशी र ग्रन्थिसम्म छिटो विद्युतीय खबर पठाउँछ। हर्मोनले भने रगत हुँदै ढिलो रासायनिक खबर पठाउँछ। यो खबर बुझ्न सक्ने कोषमा मात्र असर पर्छ। यी दुई प्रणाली एकअर्कासँग जोडिएका छन्। मस्तिष्कको हाइपोथ्यालामसले पिट्युटरीलाई नियन्त्रण गर्छ र पिट्युटरीमार्फत धेरैजसो अरू ग्रन्थिलाई पनि। डराउँदा सिम्पाथेटिक स्नायुले एड्रिनल ग्रन्थिलाई एड्रिनलिन छोड्न लगाउँछ। स्नायुका खबर रोकिएको धेरै पछिसम्म पनि यही एड्रिनलिनले शरीरलाई तयार राख्छ।
| स्नायु प्रणाली | नलीविहीन ग्रन्थि प्रणाली |
|---|---|
| खबर स्नायु हुँदै विद्युतीय आवेगका रूपमा जान्छ। | खबर रगतमा रासायनिक पदार्थ (हर्मोन) का रूपमा जान्छ। |
| निकै छिटो हुन्छ। | ढिलो हुन्छ। |
| असर छोटो समय रहन्छ। | असर लामो समय रहन सक्छ (वृद्धि वर्षौँसम्म चल्छ)। |
| खबर खास मांसपेशी र ग्रन्थिसम्म जान्छ। | खबर पूरा शरीरमा पुग्छ; लक्ष्य कोषले मात्र प्रतिक्रिया जनाउँछ। |
5.4 वनस्पति हर्मोन
बिरुवाका बेर्ना भएको गमला झ्यालको डिलमा राखियो भने केही दिनमै सबै बेर्ना झ्यालतिर ढल्किन्छन्। बिरुवामा न स्नायु हुन्छ, न हाम्रा जस्ता ग्रन्थि। त्यसो भए प्रकाश कता छ भन्ने बिरुवालाई कसरी “थाहा” हुन्छ? यो प्रकाशतिर कसरी ढल्किन्छ?
जनावरले जस्तै वनस्पतिले पनि प्रकाश, गुरुत्व, रसायन तथा स्पर्शजस्ता वरपरका परिवर्तनप्रति प्रतिक्रिया देखाउँछ। काण्ड प्रकाशतिर बढ्छ (फोटोट्रपिज्म)। जरा गुरुत्वतिर तल बढ्छ (जियोट्रपिज्म)। सिमीको लहराको टेन्ड्रिलले छोएको लट्ठीलाई बेर्छ। बढ्न, फूल फुलाउन, फल लगाउन, फल पकाउन र पात तथा बिउ झार्न बिरुवालाई विशेष समयमा, विशेष भागमा, विशेष किसिमका पदार्थ चाहिन्छन्। यी पदार्थलाई वनस्पति हर्मोन भनिन्छ।
वनस्पति हर्मोन पोषक तत्त्व होइनन्। बिरुवामा हाम्रा जस्ता ग्रन्थि हुँदैनन्। यी हर्मोन बिरुवाका खास भागका साधारण कोषले निकै थोरै मात्रामा बनाउँछ। यिनले एउटा कोषबाट अर्को कोषमा खबर पुर्याउँछन्। त्यसैले जन्तुका हर्मोनजस्तै यी पनि रासायनिक संवाददाता हुन्।
बिरुवाको वृद्धि प्रकाश, पानी र तापक्रमजस्ता बाहिरी (वातावरणीय) तत्त्व र भित्री तत्त्वमा भर पर्छ। भित्री तत्त्वमध्ये सबैभन्दा प्रमुख तत्त्व हर्मोन हो। बिरुवाको वृद्धि विकासमा सहयोग गर्ने र त्यसलाई नियमित गर्ने हर्मोनलाई वनस्पति वृद्धि हर्मोन भनिन्छ। अक्जिन, जिबेरेलिन, साइटोकाइनिन, इथाइलिन तथा ब्रासिनोस्टेरोइड वनस्पति वृद्धि हर्मोनका उदाहरण हुन्।
वनस्पति वृद्धि हर्मोनका कार्य
वृद्धि हर्मोनको मुख्य कार्य बिरुवाको वृद्धि विकासलाई नियमित गर्नु हो। सामान्यतः वृद्धि हर्मोन काण्ड र जराका टुप्पाजस्ता वृद्धि क्षेत्रमा उत्पादन हुन्छन्।
- अक्जिन काण्डको टुप्पामा उत्पादन हुन्छ। यो काण्ड हुँदै तल सर्छ र कोषहरूलाई लामो बनाउँछ। काण्डमा एकातिरबाट प्रकाश पर्दा अक्जिन छायातिरको भागमा सर्छ। त्यहाँका कोष उज्यालोतिरका कोषभन्दा लामा हुन्छन्, त्यसैले काण्ड प्रकाशतिर ढल्किन्छ। यसैलाई फोटोट्रपिज्म भनिन्छ। टुप्पाको अक्जिनले छेउका कोपिलालाई बढ्न दिँदैन। त्यसैले बिरुवा झ्याम्म नभई अग्लो हुन्छ। यसलाई एपिकल डोमिनेन्स भनिन्छ (क्रियाकलाप 5.1)।
- साइटोकाइनिन जराका टुप्पा, भ्रूण (बिउभित्रका साना बिरुवा) र फलमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। यसले कोषहरूलाई विभाजन गराउँछ, छेउका कोपिलालाई बढ्न मदत गर्छ र पातलाई लामो समयसम्म हरियो र ताजा राख्छ।
- जिबेरेलिनले काण्डलाई लामो बनाउँछ र बिउ उम्रन मदत गर्छ। अङ्गुर र अरू फल ठुला बनाउन किसानहरू यसको प्रयोग गर्छन्।
- इथाइलिन एउटा ग्यास हो। यसले फल पकाउँछ र पुराना पात तथा पाकेका फललाई झार्छ।
- ब्रासिनोस्टेरोइडले कोषलाई बढ्न र विभाजन हुन मदत गर्छ। प्रतिकूल अवस्था सहन पनि यसले बिरुवालाई मदत गर्छ।
वनस्पति वृद्धि हर्मोनका उपयोगिता
- टिस्यु कल्चर। यसमा बिरुवाका केही कोष वा सानो टुक्रालाई सफा सिसाको भाँडोमा पोषक तत्त्वको जेलीमा उमारिन्छ। यस जेलीमा अक्जिन र साइटोकाइनिन मिसाइन्छ। अक्जिन बढी भए जरा पलाउँछन् भने साइटोकाइनिन बढी भए काण्ड बढ्छ। दुवैको सही सन्तुलन भएमा बिरुवा छिटो र स्वस्थ भएर बढ्छ। यसरी एउटै बिरुवाबाट हजारौँ उस्तै, रोगमुक्त साना बिरुवा (केरा, आलु, सुनगाभा, फूल) उमार्न सकिन्छ। नेपालका प्रयोगशालामा पनि यसरी बिरुवा उमारिन्छन्।
- गुणस्तरीय र बेमौसमी बाली। हर्मोनको मदतले किसानले गुणस्तरीय फलफूल र तरकारी तथा बेमौसमी तरकारी उत्पादन गर्न सक्छन्। अक्जिनले कटिङमा जरा पलाउन र फल लाग्न मदत गर्छ। जिबेरेलिनले फल ठुला बनाउँछ। इथाइलिनले फल एकनास पकाउँछ।
तर तरकारी र फलफूलमा धेरै मात्रामा हर्मोन छर्किँदा ती खाने मानिसको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ। त्यसैले हर्मोन विज्ञले सुझाएअनुसार सही मात्रामा र सही समयमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
अभ्यास (5.3 ग्रन्थि र 5.4 वनस्पति हर्मोन)
1. सही उत्तर छनोट गर्नुहोस्
क. रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्ने हर्मोन कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुन हर्मोनले फल पकाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. एपिकल डोमिनेन्स कुन हर्मोनले गर्दा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. मुख्य ग्रन्थि कुन ग्रन्थिलाई भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. पुरुषका लैङ्गिक गुणको विकास र नियन्त्रण गर्ने हर्मोन कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. फल पाक्ने र पुराना पात झर्ने क्रिया कुन हर्मोनसँग सम्बन्धित छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. कारण दिनुहोस्
प्यान्क्रियाजलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ।
उत्तर
प्यान्क्रियाजले नलीयुक्त ग्रन्थि र नलीविहीन ग्रन्थि दुवैको काम गर्छ। यसले इन्जाइमले भरिएको प्यान्क्रियाटिक रस उत्पादन गर्छ। यो रस नली हुँदै ड्युडेनममा जान्छ। यसका ल्याङ्गरह्यान्सका आइलेट्सले इन्सुलिन र ग्लुकागन हर्मोन सिधै रगतमा छोड्छ। यसरी दुवै किसिमका स्राव उत्पादन गर्ने भएकाले प्यान्क्रियाजलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ।
पिट्युटरी ग्रन्थिलाई मुख्य ग्रन्थि (master gland) भनिन्छ।
उत्तर
पिट्युटरीले वृद्धि हर्मोनका साथै उत्प्रेरक हर्मोन उत्पादन गर्छ। उत्प्रेरक हर्मोनले थाइरोइड, एड्रिनल ग्रन्थि र गोनाड्सजस्ता अरू नलीविहीन ग्रन्थिको कार्य नियन्त्रण गर्छ। अरू ग्रन्थिको कार्यको संयोजन र नियन्त्रण गर्ने भएकाले पिट्युटरीलाई मुख्य ग्रन्थि भनिन्छ।
हर्मोनलाई रासायनिक संवाददाता भनिन्छ।
उत्तर
हर्मोन नलीविहीन ग्रन्थिमा बन्ने एउटा रासायनिक पदार्थ हो। यो ग्रन्थिमा बने पनि यसले काम अर्कै ठाउँमा गर्छ। रगतले यसलाई प्रायः टाढाका खास कोष र अङ्गसम्म पुर्याउँछ र त्यहाँ यसले तिनको कार्य बदल्छ। यसरी ग्रन्थिबाट लक्ष्यसम्म “खबर” पुर्याउने भएकाले हर्मोनलाई रासायनिक संवाददाता भनिन्छ।
ग्लुकागन र इन्सुलिनले एकअर्काको विपरीत काम गर्छन्।
उत्तर
इन्सुलिनले रगतको चिनी घटाउँछ। यसले कोषहरूलाई ग्लुकोज भित्र लिन र कलेजोलाई ग्लुकोज सञ्चय गर्न मदत गर्छ। ग्लुकागनले भने रगतको चिनी बढाउँछ। यसले कलेजोलाई सञ्चित चिनी रगतमा छोड्न लगाउँछ। यी दुईको असर उल्टो भएकाले यिनलाई एन्टागोनिस्टिक हर्मोन भनिन्छ। यी दुवै मिलेर रगतको चिनी स्थिर राख्छन्।
इन्जाइमलाई जैविक उत्प्रेरक भनिन्छ।
उत्तर
आफू खर्च नभईकन रासायनिक प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउने पदार्थलाई उत्प्रेरक भनिन्छ। इन्जाइम जीवित कोषले बनाउने प्रोटिन हुन्। यिनले आफू खर्च नभईकन खानाको पाचनजस्ता शरीरका रासायनिक प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउँछन्। जीवित कोषले बनाउने र जीवभित्रै काम गर्ने उत्प्रेरक भएकाले इन्जाइमलाई जैविक उत्प्रेरक भनिन्छ।
3. फरक लेख्नुहोस्
नलीयुक्त र नलीविहीन ग्रन्थि
उत्तर
| नलीयुक्त ग्रन्थि | नलीविहीन ग्रन्थि |
|---|---|
| नली हुन्छ। | नली हुँदैन। |
| स्राव नली हुँदै खास ठाउँसम्म पुर्याउँछ। | स्राव सिधै रगतमा छोड्छ। |
| स्राव: इन्जाइम, पसिना, र्याल, आँसु। | स्राव: हर्मोन। |
| स्रावले ग्रन्थिनजिकै काम गर्छ। | स्रावले ग्रन्थिभन्दा टाढा काम गर्छ। |
| उदाहरण: पसिना, र्याल र अश्रु ग्रन्थि | उदाहरण: पिट्युटरी, थाइरोइड, एड्रिनल |
साइटोकाइनिन र अक्जिन
उत्तर
| साइटोकाइनिन | अक्जिन |
|---|---|
| धेरैजसो जराका टुप्पा, भ्रूण र फलमा पाइन्छ। | धेरैजसो काण्डको टुप्पामा बन्छ। |
| कोषलाई विभाजन गराउँछ। | कोषलाई लामो बनाउँछ। |
| छेउका कोपिलालाई बढ्न मदत गर्छ। | छेउका कोपिलालाई बढ्न दिँदैन (एपिकल डोमिनेन्स)। |
| पातलाई हरियो राख्छ र पात बुढो हुन ढिलो गराउँछ। | काण्डलाई प्रकाशतिर ढल्काउँछ (फोटोट्रपिज्म)। |
| टिस्यु कल्चरमा साइटोकाइनिन बढी भए काण्ड बन्छ। | टिस्यु कल्चरमा अक्जिन बढी भए जरा बन्छ। |
प्याराथाइरोइड र थाइरोइड ग्रन्थि
उत्तर
| प्याराथाइरोइड ग्रन्थि | थाइरोइड ग्रन्थि |
|---|---|
| चारओटा साना ग्रन्थि हुन्छन्। | दुई लोब भएको पुतली आकारको एउटा ग्रन्थि हुन्छ। |
| थाइरोइडको पछाडि हुन्छन्। | घाँटीमा, श्वासनलीमाथि हुन्छ। |
| प्याराथर्मोन उत्पादन गर्छन्। | थाइरोक्सिन, T₃ र क्याल्सिटोनिन उत्पादन गर्छ। |
| रगतमा क्याल्सियम बढाउँछन्। | उपापचय र वृद्धि नियन्त्रण गर्छ (क्याल्सिटोनिनले रगतको क्याल्सियम घटाउँछ)। |
| हर्मोन कम भए टिटानी हुन्छ; बढी भए मिर्गौलामा पत्थरी हुन्छ र हाड कमजोर हुन्छन्। | आयोडिन कम भए गलगाँड हुन्छ; थाइरोक्सिन बढी भए धेरै पसिना आउँछ, तौल घट्छ र आँखा बाहिर निस्केजस्तो हुन्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ग्रन्थि भनेको के हो? यसका प्रकारलाई उदाहरणसहित चार्टमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
उपयोगी पदार्थ (हर्मोन, इन्जाइम वा रसजस्ता स्राव) बनाएर बाहिर छोड्ने कोष वा अङ्गलाई ग्रन्थि भनिन्छ। चार्ट (चित्र 5.22):
- नलीयुक्त ग्रन्थि: पसिना ग्रन्थि, र्याल ग्रन्थि, अश्रु ग्रन्थि।
- नलीविहीन ग्रन्थि: पिट्युटरी, थाइरोइड, प्याराथाइरोइड, एड्रिनल।
- मिश्रित ग्रन्थि: प्यान्क्रियाज, गोनाड्स (अण्डकोष, अण्डाशय)।
वनस्पति हर्मोनहरू कुन कुन हुन्? तिनका बारेमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवाका खास भागमा (मुख्यतः बढ्दै गरेका टुप्पामा) थोरै मात्रामा बन्ने र अरू भागसम्म सरेर बिरुवाको वृद्धि विकास नियन्त्रण गर्ने रासायनिक पदार्थलाई वनस्पति हर्मोन भनिन्छ। यी पोषक तत्त्व होइनन्, रासायनिक संवाददाता हुन्। बिरुवा अग्लो र मोटो हुनु, प्रकाशतिर ढल्किनु, जरा र काण्ड बनाउनु, फूल फुल्नु, फल लाग्नु र पाक्नु तथा पात झर्नु यिनैको नियन्त्रणमा हुन्छ। उदाहरण: अक्जिन (कोष लामो बनाउने, फोटोट्रपिज्म, एपिकल डोमिनेन्स), जिबेरेलिन (काण्ड लामो बनाउने), साइटोकाइनिन (कोष विभाजन), इथाइलिन (फल पकाउने र पात झार्ने) र ब्रासिनोस्टेरोइड।
मानव शरीरमा पाइने विभिन्न नलीविहीन ग्रन्थि देखिने चित्र कोर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.23 मा जस्तै शरीरको रूपरेखा कोरेर यी ग्रन्थि देखाउनुपर्छ: मस्तिष्कको आधार भागमा पिट्युटरी; घाँटीमा थाइरोइड र त्यसको पछाडि प्याराथाइरोइड; मिर्गौलाको माथि एड्रिनल; आमाशयको पछाडि प्यान्क्रियाज; तल्लो पेटमा अण्डाशय (वा स्क्रोटममा अण्डकोष)।
पिट्युटरी ग्रन्थिका बारेमा छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
पिट्युटरी ग्रन्थि केराउको दानाजत्रो नलीविहीन ग्रन्थि हो। यो खप्परभित्र मस्तिष्कको आधार भागमा झुन्डिएको हुन्छ। यसले शरीरको वृद्धि नियन्त्रण गर्ने वृद्धि हर्मोन उत्पादन गर्छ। थाइरोइड, एड्रिनल र गोनाड्सजस्ता अरू नलीविहीन ग्रन्थि नियन्त्रण गर्ने उत्प्रेरक हर्मोन पनि यसैले उत्पादन गर्छ। त्यसैले यसलाई मुख्य ग्रन्थि भनिन्छ। बाल्यकालमा वृद्धि हर्मोन धेरै कम भएमा ड्वार्फिज्म (निकै पुड्कोपन) हुन्छ। धेरै बढी भएमा जाइगान्टिज्म (निकै अग्लोपन) हुन्छ।
वनस्पति हर्मोनको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
अक्जिन, जिबेरेलिन, साइटोकाइनिन, इथाइलिन र ब्रासिनोस्टेरोइड। (अर्को महत्त्वपूर्ण हर्मोन एब्सिसिक एसिड हो। यसले स्टोमाटा बन्द गरेर खडेरीमा बिरुवालाई बाँच्न मदत गर्छ।)
वनस्पति हर्मोनको उपयोगिता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- टिस्यु कल्चरमा धेरै रोगमुक्त साना बिरुवा छिटो उमार्न अक्जिन र साइटोकाइनिन सही सन्तुलनमा मिसाइन्छ। अक्जिन बढी भए जरा र साइटोकाइनिन बढी भए काण्ड बन्छ।
- अक्जिनले कटिङमा जरा पलाउन र फल लाग्न मदत गर्छ।
- जिबेरेलिनले अङ्गुरजस्ता फललाई ठुलो बनाउँछ र बिउ उम्रन मदत गर्छ।
- इथाइलिनले बजारका लागि फल एकनास पकाउँछ।
- हर्मोनको मदतले गुणस्तरीय र बेमौसमी तरकारी तथा फलफूल उत्पादन गर्न सकिन्छ।
हर्मोन थोरै र सही मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ। खाद्य बालीमा धेरै प्रयोग गर्दा मानिसको स्वास्थ्यमा हानि हुन सक्छ।
प्यान्क्रियाजलाई चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
प्यान्क्रियाज करिब 12–15 cm लामो, पातजस्तो लाम्चो ग्रन्थि हो। यो आमाशयको पछाडि ड्युडेनमको घुम्तीमा रहेको हुन्छ। चित्रमा यसलाई पेटमा तेर्सो पारेर र यसको टाउको ड्युडेनमको मोडभित्र पारेर कोर्नुपर्छ (चित्र 5.23)। यो मिश्रित ग्रन्थि हो:
- नलीयुक्त भाग: पाचक इन्जाइम भएको प्यान्क्रियाटिक रस उत्पादन गर्छ। यो रस प्यान्क्रियाटिक नली हुँदै ड्युडेनममा बगेर खाना पचाउन मदत गर्छ।
- नलीविहीन भाग: ल्याङ्गरह्यान्सका आइलेट्सले रगतको चिनी घटाउने इन्सुलिन र बढाउने ग्लुकागन छोड्छ।
इन्सुलिन धेरै कम भएमा मधुमेह हुन्छ। धेरै बढी भएमा रगतको चिनी निकै घट्छ र मानिस काम्ने, अलमलिने र ढल्ने हुन्छ।
आवश्यकभन्दा बढी मात्रामा हर्मोन उत्पादन भएमा शरीरमा कस्तो असर पर्छ? उदाहरणसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
- बाल्यकालमा वृद्धि हर्मोन धेरै बढी भएमा जाइगान्टिज्म हुन्छ; मानिस असाधारण अग्लो हुन्छ।
- थाइरोक्सिन धेरै बढी भएमा उपापचय छिटो हुन्छ; धेरै पसिना आउने, भोक लाग्ने, तौल घट्ने, आत्तिने र आँखा बाहिर निस्केजस्तो हुने हुन्छ।
- प्याराथर्मोन धेरै बढी भएमा हाडबाट क्याल्सियम निस्कन्छ; हाड कमजोर हुन्छन् र मिर्गौलामा पत्थरी हुन सक्छ।
- एड्रिनलिन धेरै बढी भएमा रक्तचाप बढ्छ।
- इन्सुलिन धेरै बढी भएमा रगतको चिनी धेरै घट्छ; मानिस आत्तिने, काम्ने र ढल्ने हुन्छ र गम्भीर अवस्थामा कोमामा पुग्न सक्छ।
ग्रन्थि प्रणाली र स्नायु प्रणालीको अन्तरसम्बन्धलाई उदाहरणसहित प्रस्ट गर्नुहोस्।
उत्तर
यी दुई प्रणाली मिलेर शरीर नियन्त्रण गर्छन्। मस्तिष्कको एउटा भाग हाइपोथ्यालामसले पिट्युटरीलाई नियन्त्रण गर्छ। पिट्युटरीले थाइरोइड, एड्रिनल र गोनाड्सलाई नियन्त्रण गर्छ। यसरी ग्रन्थि प्रणालीको धेरै भाग स्नायु प्रणालीको नियन्त्रणमा हुन्छ। उदाहरणका लागि, डराउँदा सिम्पाथेटिक स्नायुले एड्रिनल ग्रन्थिलाई एड्रिनलिन छोड्न लगाउँछ। एड्रिनलिनले मुटुको धड्कन छिटो राख्छ र रगतको चिनी उच्च राख्छ। यसैले शरीरले खतराको सामना गर्न सक्छ। हर्मोनले पनि स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ। मस्तिष्कको सामान्य वृद्धिका लागि थाइरोक्सिन चाहिन्छ। पर्याप्त थाइरोक्सिन नपाउने बच्चामा मानसिक अपाङ्गता हुन्छ। स्नायुले छिटो र छोटो समयको नियन्त्रण गर्छ भने हर्मोनले ढिलो र लामो समयसम्मको नियन्त्रण गर्छ।
दिइएको चित्रको अवलोकन गरी तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
- क.चित्रमा क देखि च सम्म देखाइएका ग्रन्थिहरूको नाम लेख्नुहोस्।
- ख.प्रत्येक ग्रन्थिले उत्पादन गर्ने हर्मोनको नाम र एक एकओटा कार्य लेख्नुहोस्।
- ग.टिटानीसँग कुन हर्मोन सम्बन्धित हुन्छ?
उत्तर
- क.क: पिट्युटरी; ख: थाइरोइड; ग: प्याराथाइरोइड; घ: एड्रिनल; ङ: प्यान्क्रियाज; च: अण्डाशय।
- ख.हरेक ग्रन्थिको हर्मोन र त्यसको एउटा कार्य तलको तालिकामा दिइएको छ।
- ग.प्याराथर्मोन। यो हर्मोन धेरै कम भएमा रगतमा क्याल्सियम घट्छ र टिटानी (मांसपेशी बाउँडिने अवस्था) हुन्छ।
| ग्रन्थि | हर्मोन | एउटा कार्य | |
|---|---|---|---|
| क | पिट्युटरी | वृद्धि हर्मोन | शरीरको वृद्धि नियन्त्रण गर्छ |
| ख | थाइरोइड | थाइरोक्सिन | उपापचय र वृद्धि नियन्त्रण गर्छ |
| ग | प्याराथाइरोइड | प्याराथर्मोन | रगतमा क्याल्सियम बढाउँछ |
| घ | एड्रिनल | एड्रिनलिन | शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ |
| ङ | प्यान्क्रियाज | इन्सुलिन (र ग्लुकागन) | रगतको चिनी घटाउँछ (ग्लुकागनले बढाउँछ) |
| च | अण्डाशय | इस्ट्रोजेन (र प्रोजेस्टेरोन) | महिलाका लैङ्गिक गुणको विकास गर्छ |
कार्यपत्र: शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया: तन्तु (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया: स्नायु प्रणाली, ग्रन्थि र वनस्पति हर्मोन (PDF, 4 पृष्ठ)
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →