वैज्ञानिक सिकाइ

कुनै वस्तु वा घटना देख्दा मनमा उठ्ने जिज्ञासा, अर्थात् जान्ने इच्छाबाट वैज्ञानिक सिकाइ सुरु हुन्छ। वरपरका कुरालाई ध्यान दिएर हेर्दा मनमा प्रश्न उठ्छन्: यो के हो? यस्तो किन हुन्छ? यो कसरी काम गर्छ?

यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्न ध्यानपूर्वक र क्रमबद्ध रूपमा गरिने अध्ययनलाई वैज्ञानिक सिकाइ भनिन्छ। यसमा गहिरिएर सोच्ने, कारण खोज्ने र भर पर्न सकिने उत्तर पत्ता लगाउने काम पर्छन्।

वैज्ञानिक सिकाइका चरण

वैज्ञानिकहरू प्रश्नबाट सिधै उत्तरमा पुग्दैनन्। यो काम सधैँ यही क्रममा, चरणबद्ध रूपमा गरिन्छ:

1. वरिपरिका वस्तु वा घटनाको ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्ने (अवलोकन)।
2. ती वस्तु वा घटनाबारे प्रश्न गर्ने।
3. प्रश्नका सम्भावित उत्तरको अनुमान गर्ने।
4. उपयुक्त विधि अपनाएर अनुमानको परीक्षण गर्ने।
5. परीक्षणबाट पाइएको तथ्याङ्क (तथ्य र नापहरू) टिपोट गर्ने।
6. तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्ने।
7. गरिएको कामको प्रतिवेदन तयार पार्ने।

जाँच्न सकिने अनुमानलाई परिकल्पना भनिन्छ। परीक्षणबाट अनुमान गलत देखिए पनि त्यो असफलता होइन, त्यसबाट पनि केही कुरा थाहा हुन्छ। त्यसपछि अझ राम्रो अनुमान गरेर फेरि परीक्षण गरिन्छ।

हावाले ठाउँ ओगट्छ वा नुनपानीबाट नुन छुट्याउन सकिन्छ भन्ने कुरा पढेर पनि थाहा हुन्छ। तर आफैँ गरेर हेर्दा त्यो आफ्नै आँखाले देखिन्छ, लामो समयसम्म सम्झनामा रहन्छ र त्यो सत्य हो भन्ने पक्का हुन्छ। त्यसैले विज्ञानमा प्रयोगात्मक कार्यको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

कुनै निश्चित विषयवस्तुसँग सम्बन्धित भएर वास्तविक वस्तुको प्रयोग गरी प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर गरिने कामलाई प्रयोगात्मक कार्य भनिन्छ। प्रयोगात्मक कार्यबाट कुनै सिद्धान्त वा तथ्यको आफैँ परीक्षण गर्न सकिन्छ। प्रयोगात्मक कार्य विभिन्न प्रकारका हुन्छन्:

कुनै प्रयोगात्मक कार्य सकेपछि त्यसको प्रतिवेदन लेखिन्छ। कामको उद्देश्य, आवश्यक सामग्री, विधि, नतिजा, निष्कर्ष आदि समेटेर तयार पारिएको विस्तृत विवरणलाई प्रतिवेदन भनिन्छ।

प्रतिवेदन किन लेख्नुपर्छ त? गरिएको कामबारे अरूले पनि थाहा पाए मात्र त्यो काम उपयोगी हुन्छ। त्यसैले प्रतिवेदन यी कामका लागि लेखिन्छ:

1. गरिएको प्रयोगात्मक कार्यको विस्तृत विवरण सम्बन्धित व्यक्तिलाई (जस्तै: शिक्षकलाई) बुझाउन;
2. अध्ययन वा अनुसन्धानबाट थाहा भएका कुरा सबैले बुझ्ने गरी स्पष्ट पार्न;
3. परीक्षणको नतिजालाई त्यसको उद्देश्यसँग तुलना गर्न (जे पत्ता लगाउन खोजिएको थियो, त्यो पत्ता लाग्यो कि लागेन?);
4. निष्कर्ष र काम गर्दा आइपरेका समस्याको अभिलेख राख्न।

प्रतिवेदनका अङ्ग

प्रतिवेदन लेख्ने ढाँचा अलि फरक फरक हुन सक्छ, तर धेरैजसो प्रयोगात्मक कार्यका प्रतिवेदनमा यी अङ्ग यही क्रममा हुन्छन्:

कुनै कुनै पुस्तकमा नतिजा विश्लेषणभन्दा अगाडि राखिएको पाइन्छ। तथ्याङ्कको विश्लेषण नगरी नतिजा थाहा नहुने भएकाले यहाँ विश्लेषण पहिले राखिएको छ।

प्रतिवेदन नमुना 1: के हावाको निश्चित आयतन हुन्छ?

ठोस वस्तुको आयतन जस्ताको तस्तै रहन्छ र तरल पदार्थलाई पनि खाँद्न लगभग सकिँदैन। ग्यासका ससाना कणका बिचमा भने धेरै खाली ठाउँ हुने भएकाले तिनलाई धकेलेर एकअर्काको नजिक ल्याउन सकिन्छ। साइकलको पम्पले टायरमा हावा यसरी नै खाँद्छ।

प्रतिवेदन नमुना 2: के हावामा अक्सिजन हुन्छ?

प्रतिवेदन नमुना 3: नुनपानीबाट शुद्ध पानी

छातीभित्रका अङ्ग, सिङ्गो सौरमण्डल वा परमाणुजस्ता कतिपय कुरा प्रत्यक्ष देख्न सकिँदैन। कतिपय कुरा अध्ययन गर्न ज्यादै ठुला, ज्यादै साना वा ज्यादै ढिला हुन्छन्। वैज्ञानिकहरू यस्ता कुराको मोडेल बनाउँछन्।

वरपर पाइने सामग्रीको प्रयोग गरेर वैज्ञानिक प्रक्रिया र विधि, पदार्थ, सजीवका भाग, प्राकृतिक स्रोत आदिका नमुना (मोडेल) बनाउने कामलाई मोडेल निर्माण भनिन्छ। सौरमण्डल, ग्रहण वा शरीरभित्रका अङ्गको मोडेलबाट प्रत्यक्ष देख्न नसकिने भागको अध्ययन तथा प्रदर्शन गर्न सकिन्छ। मोडेलले विज्ञानका सिद्धान्त तथा तथ्यलाई अझ प्रस्ट पार्न मदत गर्छ। त्यसैले मोडेल निर्माण वैज्ञानिक सिकाइको एउटा महत्त्वपूर्ण काम हो।

कोलाज मोडेल

कागजका साना टुक्रा (वा बिउ, कपडा, पात, बोतलका बिर्को) कुनै सतहमा टाँसेर बनाइएको मोडेललाई कोलाज भनिन्छ। प्रकाश संश्लेषणको कोलाजमा बिरुवाका पातमा सूर्यका किरण परेको, पातभित्र कार्बनडाइअक्साइड पसेको, पातबाट अक्सिजन निस्केको र जराबाट पानी माथि गएको देखाउन सकिन्छ। त्यसैगरी परमाणु, खाद्य शृङ्खला, बादलका प्रकार र पारिस्थितिक पद्धतिको कोलाज पनि बनाउन सकिन्छ। सूर्य र ग्रहहरूका छापिएका वा कोरेर काटिएका चित्र टाँसेर सौरमण्डलको कोलाज बन्छ।

ग्लोब: पृथ्वीको मोडेल

विद्यालयमा प्रायः ग्लोब हुन्छ। ग्लोब पृथ्वीको मोडेल हो। यसलाई हेर्दा पृथ्वी गोलाकार छ भन्ने प्रस्ट देखिन्छ। पृथ्वी उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुव हुँदै जाने एउटा रेखाको वरिपरि घुम्छ। यो रेखालाई अक्ष भनिन्छ। ग्लोबमा यो अक्ष ठाडो रेखाबाट 23.5° ढल्किएको देखिन्छ। ग्लोबमा महादेश, महासागर र देशहरू कहाँ कहाँ छन् भन्ने पनि देखिन्छ।

मोडेल निर्माणको नमुना प्रतिवेदन: फोक्सो

बोतल बन्द भएकाले नै यो मोडेल चल्छ। पातालाई तल तान्दा बोतलभित्रको ठाउँ ठुलो हुन्छ। भित्रको हावा फैलिएर पातलो हुने भएकाले त्यसले कम धकेल्छ। अब बाहिरको हावाले बढी धकेल्ने भएकाले हावा पाइप हुँदै भित्र पस्छ र बेलुन फुल्छन्। पातालाई छोड्दा ठाउँ फेरि सानो हुन्छ र हावा बाहिर निस्कन्छ।

हाम्रो छाती पनि यसरी नै काम गर्छ। सास लिँदा गुम्बजजस्तो आकारको डायफ्राम खुम्चिएर चेप्टो हुँदै तलतिर सर्छ। करङहरू पनि माथि र बाहिरतिर सर्छन्। यसरी छाती ठुलो भएर हावा फोक्सोभित्र पस्छ। सास छोड्दा डायफ्राम खुकुलो भएर फेरि गुम्बजजस्तो माथि उठ्छ र हावा बाहिर धकेलिन्छ।

1. खाली ठाउँ भर्नुहोस्

दिइएका शब्दमध्ये उपयुक्त शब्द छानी खाली ठाउँ भर्नुहोस्: निरन्तर, सिद्धान्त, प्रदर्शन, सावधानी, ढाँचा, अनुच्छेद। (एउटा शब्द प्रयोग हुँदैन।)

2. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

3. यी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

4. फरक छुट्याउनुहोस्