जीवन प्रक्रिया

तलका तीनओटा सजीवको चित्र हेर्नुहोस् र तिनका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।

हरेक सजीवलाई बाँच्न ऊर्जा चाहिन्छ: हिँडडुल गर्न, बढ्न, सास फेर्न र शरीरको मर्मत गर्न। यो ऊर्जा खानाबाट प्राप्त हुन्छ। त्यसैले खाना नै सजीवको ऊर्जाको स्रोत हो।

हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। कतिपय जनावरले बिरुवाबाट खाना प्राप्त गर्छन् भने कतिपयले अरू जनावरलाई मारेर खान्छन्। यसरी हरेक सजीवले कुनै न कुनै स्रोतबाट खाना प्राप्त गर्छ। सजीवले खाना प्राप्त गर्ने तरिकालाई पोषण प्रक्रिया (पोषण विधि) भनिन्छ। खाना प्राप्त गर्ने तरिकाका आधारमा सजीवलाई मुख्य दुई समूहमा बाँडिन्छ:

• क.स्वपोषित जीव (स्वपोषक): आफ्नो खाना आफैँ बनाउने जीव;
• ख.परपोषित जीव (परपोषक): आफ्नो खाना आफैँ बनाउन नसक्ने र अरूमा भर पर्ने जीव।

क. स्वपोषित जीव

हरिया बिरुवा र केही ब्याक्टेरिया स्वपोषित हुन्छन् (स्वको अर्थ आफू र पोषितको अर्थ पालिएको हो)। पोखरी र पानी जमेको धानखेतमा पाइने साइनोब्याक्टेरिया (निलो-हरियो ब्याक्टेरिया) यस्तै ब्याक्टेरिया हुन्। यिनले माटोबाट पानी र खनिज तथा हावाबाट कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन्। अनि हरितकण भएका कोषमा सूर्यको प्रकाशको सहायताले यी निर्जीव पदार्थबाट खाना बनाउँछन् र त्यो खाना बिरुवाका सबै भागमा पुर्‍याउँछन्। यही खानाबाट पाएको ऊर्जा प्रयोग गरेर तिनले आफ्ना जीवन प्रक्रिया चलाउँछन् र बढ्छन्।

हरिया बिरुवाले सूर्यको प्रकाशबाट खाना बनाउँछन् र अरू सबै सजीव त्यही खानामा भर पर्छन्। त्यसैले सबै सजीवका लागि हरिया बिरुवा नै खानाका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। धान, मकै र मेवा यस्ता बिरुवाका उदाहरण हुन्।

ख. परपोषित जीव

आफ्नो खाना आफैँ बनाउन नसक्ने र खानाका लागि अरू सजीवमा भर पर्ने जीवलाई परपोषित जीव भनिन्छ (परको अर्थ अरू हो)। यिनको खाना वनस्पति वा अरू जनावरबाट आउँछ। कुनैले मरेका जीवबाट खाना प्राप्त गर्छन्, कुनैले जीवित जीवबाट सिधै चुसेर लिन्छन् र कुनैले अरू जनावरलाई मारेर खान्छन्। त्यसैले परपोषित जीवलाई तीन समूहमा बाँडिन्छ:

1. मृतोपजीवी
2. परजीवी
3. प्राणीसदृश जीव

1. मृतोपजीवी

ढलेको रुखको बोक्रामा च्याउ उम्रेको हामीले देखेका छौँ। च्याउ र पाउरोटीमा लाग्ने कालो ढुसी, म्युकरले मरेका वस्तुबाट खाना सोसेर लिन्छन्। मरेका र कुहिँदै गरेका वस्तुबाट खाना प्राप्त गर्ने सजीवलाई मृतोपजीवी भनिन्छ (मृत अर्थात् मरेको, उपजीवी अर्थात् त्यसैमा बाँच्ने)।

च्याउले आफ्ना मसिना धागाबाट मरेको परालको खाना सोस्ने भएकाले च्याउ खेती गर्ने किसानहरू परालमा च्याउ उमार्छन्। धेरै दिनको बासी दही वा कुहिएको फलफूलमा उम्रने भुवादार ढुसी पनि मृतोपजीवी हो। च्याउ र म्युकरमा हरितकण नहुने भएकाले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्। यसरी मरेका जीवको शरीरबाट खाना प्राप्त गर्ने च्याउ, म्युकर र केही ब्याक्टेरिया मृतोपजीवी हुन्।

2. परजीवी

केही सजीव अर्को सजीवको शरीरको बाहिर वा भित्र बसेर त्यसैबाट खाना लिन्छन्। यस्ता सजीवलाई परजीवी भनिन्छ। परजीवीले खाना लिने सजीवलाई त्यसको आश्रयदाता भनिन्छ। आश्रयदाता मरेपछि त्यसबाट खाना नपाइने भएकाले परजीवीले आश्रयदातालाई हानि गरे पनि प्रायः छिट्टै मार्दैन।

• जुम्रा, उपियाँ, उडुस र जुका आश्रयदाताको शरीरको बाहिर बसेर रगत चुस्छन्। यिनलाई बाह्य परजीवी भनिन्छ।
• प्लाज्मोडियम, गोलो जुका (Ascaris) र चुर्ना आश्रयदाताको शरीरको भित्र बसेर खाना लिन्छन्। यिनलाई भित्री परजीवी भनिन्छ। प्लाज्मोडियम हाम्रो रगतमा बस्ने एउटा सानो जीव हो। यसले औलो रोग लगाउँछ। लामखुट्टेले यसलाई एक जना मानिसबाट अर्को मानिसमा सार्छ।

3. प्राणीसदृश पोषण

प्राणीसदृश जीवले ठोस खाना खान्छन् र त्यसलाई आफ्नो शरीरभित्र पचाउँछन्। (प्राणीसदृश अर्थात् प्राणीजस्तै: यिनले जनावरले जस्तै खाना खाएर पचाउँछन्।) यिनको पोषण पाँच चरणमा हुन्छ:

1. खाना लिने: खाना खाएर शरीरभित्र पुर्‍याउने काम।
2. पचाउने (पाचन): खानालाई टुक्र्याएर पानीमा घुल्ने सरल पदार्थमा बदल्ने काम।
3. सोस्ने (शोषण): पचेको खानालाई रगतमा (वा कोषभित्र) लैजाने काम।
4. प्रयोग गर्ने (स्वाङ्गीकरण): सोसिएको खानालाई शरीरका कोषमा ऊर्जा, वृद्धि र मर्मतका लागि खर्च गर्ने काम।
5. फाल्ने: नपचेको फोहोर शरीरबाहिर निकाल्ने काम।

धेरैजसो जनावर प्राणीसदृश हुन्छन्: मानिस, कुकुर, गाई, भ्यागुता र एउटै कोषले बनेको अमिबा पनि। अमिबाको मुख हुँदैन। यसले खानाको टुक्रालाई चारैतिरबाट घेरेर शरीरभित्र फोकाजस्तो एउटा थैलीमा राख्छ र त्यहीँ पचाउँछ।

हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। तिनले हावामा भएको कार्बन डाइअक्साइड र माटोबाट लिएको पानीबाट सूर्यको प्रकाशमा आफ्ना हरिया पातमा खाना बनाउँछन्। हरिया बिरुवाले यसरी खाना बनाउने प्रक्रियालाई प्रकाश संश्लेषण भनिन्छ। (प्रकाश अर्थात् उज्यालो, संश्लेषण अर्थात् जोडेर बनाउनु।)

यो प्रक्रिया पातमा हुन्छ। यसका लागि चाहिने ऊर्जा सूर्यको प्रकाशबाट आउँछ। पातमा भएको हरियो हरितकणमा यो प्रकाश सोसिन्छ। प्रकाश संश्लेषणबाट ग्लुकोज (एक प्रकारको चिनी) र अक्सिजन बन्छन्। यसलाई शब्दमा यसरी लेखिन्छ:

$$\text{कार्बन डाइअक्साइड} + \text{पानी} \xrightarrow[\text{हरितकण}]{\text{सूर्यको प्रकाश}} \text{ग्लुकोज} + \text{अक्सिजन}$$

बिरुवाले आफ्ना जराद्वारा माटोबाट पानी लिन्छ। यो पानी डाँठ हुँदै पातसम्म पुग्छ। हावाको कार्बन डाइअक्साइड भने पातमा भएका मसिना छिद्रबाट भित्र पस्छ। यी छिद्रलाई स्टोमाटा भनिन्छ। एउटा छिद्रलाई स्टोमा भनिन्छ। बिरुवाले आफूले बनाएको ग्लुकोजलाई स्टार्चमा बदलेर कोषमा जम्मा गर्छ। बनेको अक्सिजन हावामा फालिन्छ।

प्रकाश संश्लेषणका लागि आवश्यक तत्त्व

प्रकाश संश्लेषणका लागि चारओटा कुरा आवश्यक पर्छन्।

1. हरितकण। हरिया बिरुवामा हरितकण (क्लोरोफिल) हुन्छ। पातको हरियो रङ यसैको हो। हरितकण भएका बिरुवामा मात्र प्रकाश संश्लेषण हुन्छ। पातमा भएको हरितकणले सूर्यको प्रकाश सोस्छ।
2. कार्बन डाइअक्साइड। कार्बन डाइअक्साइड प्रकाश संश्लेषणको एउटा कच्चा पदार्थ हो। बिरुवाले हावाको कार्बन डाइअक्साइड पातका स्टोमाटाबाट लिन्छन्।
3. पानी। पानी अर्को कच्चा पदार्थ हो। बिरुवाले जराबाट माटोको पानी सोस्छन् र डाँठ हुँदै पातसम्म पुर्‍याउँछन्।
4. प्रकाश। पातको हरितकणमा सूर्यको प्रकाश सोसिन्छ र त्यही प्रकाशको ऊर्जाबाट खाना बन्छ। यसरी हरिया बिरुवाले प्रकाश ऊर्जालाई खानामा सञ्चित हुने रासायनिक ऊर्जामा बदल्छन्।

पातमा स्टार्चको परीक्षण

पातमा बनेको ग्लुकोज स्टार्चका रूपमा जम्मा हुन्छ। स्टार्चमा आयोडिन पर्दा कालो निलो रङ देखिन्छ। त्यसैले आयोडिनको घोलबाट पातमा स्टार्च छ कि छैन भनेर जाँच्न सकिन्छ।

हामीले खाएको खाना पचेपछि ऊर्जा प्राप्त हुन्छ। त्यही ऊर्जाबाट हामी आफ्ना सबै काम गर्छौँ। अब मानव शरीरमा खाना कसरी पच्छ र यसका लागि कुन कुन अङ्ग मिलेर काम गर्छन्, अध्ययन गरौँ।

हामीले खाएको खाना सिधै ऊर्जामा बदलिन सक्दैन। पहिले यसलाई टुक्र्याएर सरल पदार्थमा बदल्नुपर्छ। यो काम धेरै अङ्ग मिलेर गर्छन्। खाना पचाउने अङ्गहरूको समूहलाई पाचन प्रणाली भनिन्छ। यसका दुई मुख्य भाग छन्: पाचन नली र पाचन ग्रन्थि।

क. पाचन नली

पाचन नली मुखबाट सुरु भएर मलद्वारमा टुङ्गिने लामो नली हो। यो नली कहीँ फराकिलो र कहीँ साँघुरो हुन्छ। यसका भाग क्रमैसँग यस प्रकार छन्:

• क.मुख
• ख.खानानली
• ग.आमाशय
• घ.सानो आन्द्रा
• ङ.ठुलो आन्द्रा
• च.मलद्वार

ख. पाचन ग्रन्थि

खाना पचाउन शरीरलाई विशेष रसायन चाहिन्छन्। यी रसायनलाई इन्जाइम भनिन्छ। इन्जाइम भएका रस बनाउने अङ्गलाई पाचन ग्रन्थि भनिन्छ: र्‍याल ग्रन्थि, आमाशयको भित्तामा हुने ग्यास्ट्रिक ग्रन्थि, कलेजो, प्याङ्क्रियाज र सानो आन्द्राको भित्तामा हुने आन्द्रे ग्रन्थि। यिनका रसमा भएका इन्जाइमको सहायताले खाना शरीरले सोस्न सक्ने सरल पदार्थमा टुक्रिन्छ।

पाचन क्रिया

मुखमा। खाना चपाउँदा र्‍याल ग्रन्थिबाट मुखमा र्‍याल आउँछ। र्‍यालमा भिजेको खाना सजिलै निलिन्छ। र्‍यालमा भएको एमिलेज इन्जाइमले स्टार्चलाई सरल चिनीमा बदल्न थाल्छ। त्यसपछि खाना खानानली हुँदै आमाशयमा पुग्छ।

आमाशयमा। खाना आमाशयमा पुगेपछि आमाशयको भित्तामा भएका ग्यास्ट्रिक ग्रन्थि काम गर्न थाल्छन्। तिनले बनाउने ग्यास्ट्रिक रसमा हाइड्रोक्लोरिक अम्ल हुन्छ। यो अम्लले खानालाई अम्लीय बनाउँछ। यसले खानासँग आएका धेरै कीटाणु मार्छ र खाना सड्न दिँदैन। ग्यास्ट्रिक रसमा भएको पेप्सिन इन्जाइमले प्रोटिन पचाउन सुरु गर्छ। आमाशयमा खाना मथिएर बाक्लो लेदो बन्छ। त्यसपछि यो थोरै थोरै गरी सानो आन्द्रामा जान्छ।

सानो आन्द्रामा। सानो आन्द्राको पहिलो भागलाई ड्युडेनम भनिन्छ। यहाँ आधा पचेको खानामा दुईओटा रस मिसिन्छन्:

• कलेजोमा बन्ने र पित्तथैलीमा जम्मा हुने पित्तरस। यसको सहायताले चिल्लो पदार्थ ससाना थोपामा टुक्रिन्छ र सजिलै पच्छ;
• प्याङ्क्रियाजबाट आउने प्याङ्क्रियाटिक रस। यसमा भएका इन्जाइमबाट तीनओटै पदार्थ पच्छन्: ट्रिप्सिनबाट प्रोटिन, एमिलेजबाट स्टार्च र लाइपेजबाट चिल्लो पदार्थ।

त्यसपछि सानो आन्द्राकै ग्रन्थिले बनाउने आन्द्रे रसबाट पाचन पूरा हुन्छ।

सोस्ने काम। सानो आन्द्राको भित्री भित्तामा औँलाजस्ता लाखौँ ससाना भाग हुन्छन्। यिनलाई भिलाई भनिन्छ। यस्तो एउटा भागलाई भिलस भनिन्छ। पचेको खाना यिनैबाट रगतमा पुग्छ।

ठुलो आन्द्रामा। बाँकी रहेको पदार्थ ठुलो आन्द्रामा पुग्छ। त्यहाँ धेरैजसो पानी फेरि शरीरमा सोसिन्छ। अन्त्यमा बाँकी रहेको फोहोर मलद्वारबाट बाहिर फालिन्छ।

पाचन ग्रन्थि र तिनले बनाउने रस यस प्रकार छन्:

क्र.स.	स्थान	पाचन ग्रन्थि	पाचन रस
1.	मुख	र्‍याल ग्रन्थि	र्‍याल
2.	आमाशय	ग्यास्ट्रिक ग्रन्थि	ग्यास्ट्रिक रस
3.	पेटको माथिल्लो दाहिने भाग, करङमुनि	कलेजो	पित्तरस
4.	आमाशयको तल	प्याङ्क्रियाज	प्याङ्क्रियाटिक रस
5.	सानो आन्द्रा	आन्द्रे ग्रन्थि	आन्द्रे रस

यसरी पाचन क्रियाबाट खाना सरल पदार्थमा बदलिन्छ: स्टार्च र चिनी ग्लुकोज र फ्रुक्टोज जस्ता सरल चिनीमा, प्रोटिन एमिनो एसिडमा र चिल्लो पदार्थ फ्याटी एसिड (फ्याटी अम्ल) र ग्लिसेरोलमा। यी पदार्थ सानो आन्द्राबाट रगत हुँदै शरीरका सबै कोषमा पुग्छन्। कोषमा ग्लुकोजको अक्सिजनसँग रासायनिक प्रतिक्रिया हुँदा ऊर्जा निस्कन्छ। यसैलाई श्वासप्रश्वास भनिन्छ।

खानामा धेरै प्रकारका पौष्टिक तत्त्व (पोषक तत्त्व) हुन्छन् र तिनको काम फरक फरक हुन्छ। स्टार्च र चिनी जस्ता कार्बोहाइड्रेटबाट ऊर्जा पाइन्छ। बोसो र तेलबाट ऊर्जा र ताप पाइन्छ। प्रोटिनले शरीरको वृद्धि गर्न र कोष तथा तन्तुको मर्मत गर्न मदत गर्छ।

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

ऊर्जा, प्रकाश संश्लेषण, पाचन प्रणाली, हरितकण, पाचन ग्रन्थि

2. दिइएका उत्तरहरूमध्ये सही उत्तर छान्नुहोस्

3. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्

4. तल दिइएका अङ्ग वा भागहरूको नाम र काम लेख्नुहोस्