शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया: कक्षा १० विज्ञान

रोशनीका हजुरबुबाको घुँडा दुख्छ। डाक्टरले दिनुभएको एउटा चक्की उहाँ निल्नुहुन्छ। केही घण्टापछि उहाँको घुँडाको दुखाइ कम हुन्छ। चक्की त पेटमा पुगेको थियो। त्यो औषधी घुँडासम्म कसरी पुग्यो त?

यसको उत्तर हाम्रो शरीरभित्र कहिल्यै नरोकिई बगिरहने एउटा नदी हो: रगत। यो नदीलाई मुठीजत्रो एउटा मांसपेशीले पम्प गर्छ। हामी जन्मनुअघि नै धड्किन थालेको यो मांसपेशी दिनमा करिब एक लाख पटक धड्किन्छ। यस एकाइमा यही नदीबारे पढिनेछ: रगत केले बनेको हुन्छ, मुटुले रगतलाई कसरी धकेल्छ, कसैलाई रगत चाहिँदा रक्त समूह किन मिलाउनुपर्छ, हृदयाघात हुँदा के बिग्रन्छ तथा रक्तचापका दुई सङ्ख्याको अर्थ के हो।

सोच्नुहोस्

सुरु गर्नुअघि

मुखबाट खाएको औषधी घुँडासम्म कसरी पुग्छ?
शरीरको कुन प्रणालीले औषधीलाई त्यहाँसम्म पुर्‍याउँछ? त्यस प्रणालीको प्रमुख अङ्ग कुन हो?
एक जना मानिस अचानक दुखाइले छाती समातेर पसिनै पसिना हुँदै थचक्क बस्छन्। उनलाई के भएको होला? यस्तो बेला तपाईँ उनलाई कसरी मदत गर्न सक्नुहुन्छ?

उत्तर

औषधी पेटमा घुल्छ। त्यसपछि पेट तथा सानो आन्द्राको भित्ताबाट रगतमा सोसिन्छ। रगतमा मिसिएको औषधी शरीरभरि पुग्छ र घुँडामा पनि पुग्छ।
रक्तसञ्चार प्रणाली। यसको प्रमुख अङ्ग मुटु हो।
उनलाई हृदयाघात भएको हुन सक्छ। यस्तो बेला मुटुको मांसपेशीको कुनै भागमा रगत पुग्दैन। तुरुन्तै एम्बुलेन्स बोलाउनुपर्छ (नेपालमा 102)। उनलाई बसेर आराम गर्न मदत गर्नुपर्छ र कसिएका लुगा खुकुलो पारिदिनुपर्छ। उनलाई हिँड्न दिनुहुँदैन। यसबारे खण्ड 5.5 मा विस्तारमा पढिनेछ।

मानव शरीरमा रक्तसञ्चार

हाम्रो शरीरमा विभिन्न अङ्ग प्रणाली हुन्छन्। प्रत्येक प्रणालीको आफ्नै काम हुन्छ। पाचन प्रणालीमा खाना पचेर ग्लुकोजजस्ता साना र घुलनशील अणुमा परिणत हुन्छ। श्वासप्रश्वास प्रणालीले अक्सिजन भित्र लिन्छ। ग्लुकोज र अक्सिजन चाहिने कोष भने शरीरभरि छन्: खुट्टाका औँलामा, मस्तिष्कमा, हातका औँलाका टुप्पामा। यी कुरा हरेक कोषसम्म पुर्‍याउने तथा कोषका विकार पदार्थ त्यहाँबाट लैजाने कुनै व्यवस्था चाहिन्छ। यो काम रक्तसञ्चार प्रणालीले गर्छ।

रक्तसञ्चार प्रणालीले खाना, अक्सिजन, पानी, हर्मोन तथा औषधीलाई शरीरको एक भागबाट अर्को भागसम्म पुर्‍याउँछ। रक्तकोष (रक्त कणिका) र प्लाज्मा भनिने तरल मिलेर रगत बनेको हुन्छ। मुटुको पम्पले धकेलेको रगत रक्तनलीमा एकल दिशामा मात्र बहन्छ। धमनीका भित्तामा रगतले दिने यही धक्का रक्तचाप हो। यो धक्का नाडीमा छामेर पल्सका रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ।

रक्तचाप लामो समयसम्म सामान्यभन्दा उच्च भइरहँदा वा धमनीका भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोल जम्दा मुटुमा क्षति पुग्न सक्छ। आजकल डाक्टरहरू थुनिएका धमनी एन्जियोप्लास्टीबाट खोल्छन् वा बाइपास सर्जरीबाट रगतका लागि नयाँ बाटो बनाउँछन्। सबै मानिसको रगत पनि उस्तै हुँदैन। मानिसमा A, B, AB र O गरी चारओटा मुख्य रक्त समूह हुन्छन्। प्रत्येक समूह Rh पोजिटिभ वा Rh नेगेटिभ हुन सक्ने भएकाले जम्मा आठओटा रक्त समूह हुन्छन्।

5.1 मानव रक्तसञ्चार प्रणाली

रक्तसञ्चार प्रणाली शरीरका अङ्ग प्रणालीमध्ये एउटा हो। यसले पाचन, श्वासप्रश्वास, निष्कासनजस्ता अरू प्रणालीसँग मिलेर काम गर्छ। यसका तीन मुख्य भाग छन्:

मुटु: पम्प। शरीरभरिबाट आउने रगत मुटुमा जम्मा हुन्छ र मुटुले त्यसलाई फेरि पम्प गरेर पठाउँछ।
रक्तनली: हरेक कोषसम्म रगत पुर्‍याउने नली (धमनी, शिरा र केशिका)।
रगत: यी सबै कुरा बोक्ने तरल।

रगतले पचेको खाना र सासबाट लिइएको अक्सिजन हरेक कोषसम्म पुर्‍याउँछ। फर्कने बेला रगतले कोषमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म तथा अरू विकार पदार्थ मिर्गौला र छालाजस्ता निष्कासन अङ्गसम्म पुर्‍याउँछ।

चित्र 5.1 एउटै चित्रमा रक्तसञ्चार प्रणाली। मुटुलाई अगाडिबाट हेरिएकाले यसको दायाँ भाग चित्रको बायाँतिर पर्छ। मुटुको दायाँ भागले रगत फोक्सोमा पठाउँछ र त्यहाँबाट रगत फर्किन्छ (माथिको घेरा)। बायाँ भागले रगत शरीरमा पठाउँछ र त्यहाँबाट रगत फर्किन्छ (तलको घेरा)। केशिकामा रगतको रङ बदलिन्छ: फोक्सोमा रगतले अक्सिजन लिन्छ भने शरीरमा अक्सिजन दिन्छ। रातो रङले अक्सिजन प्रशस्त भएको रगत जनाउँछ भने निलो रङले अक्सिजन दिइसकेको रगत जनाउँछ। (वास्तविक रगत कहिल्यै निलो हुँदैन। अक्सिजन दिइसकेको रगत पनि गाढा रातो नै हुन्छ।)

5.2 रगत

एक जना स्वस्थ वयस्क मानिसको शरीरमा करिब 5 देखि 5.5 लिटर रगत हुन्छ। यो शरीरको तौलको लगभग 7 देखि 8 % हो। रगतले पोषक तत्त्व, अक्सिजन तथा हर्मोन सबै कोषसम्म पुर्‍याउँछ। साथै हानिकारक विकार पदार्थलाई निष्कासन अङ्गसम्म लैजान्छ।

रगतमा हल्का क्षारीय गुण हुन्छ। यसको pH मान 7.35 देखि 7.45 हुन्छ। शरीरले रगतको pH यही साँघुरो दायराभित्र निकै होसियारीसाथ राख्छ। pH यो दायराबाट बाहिर गएमा मानिस गम्भीर बिरामी हुन्छ।

रगतको बनोट

क्रियाकलाप

5.1: सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा रगतका अवयव

आवश्यक सामग्री: कम्पाउन्ड माइक्रोस्कोप (सूक्ष्मदर्शक यन्त्र) र रगतको स्मियरको स्थायी स्लाइड।

स्लाइडलाई सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा राखेर सुरुमा कम पावरमा हेर्नुहोस्।
त्यसपछि उच्च पावरमा राखेर रगतका सबै अवयव पहिचान गर्नुहोस्।
देखिएका प्रत्येक किसिमका कोषको सफा चित्र कोर्नुहोस्।
रगत केले बनेको हुन्छ भन्ने विषयमा कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

बिचको भाग फिक्का भएका र न्युक्लियस नभएका हजारौँ साना, गुलाफी, गोला कोष देखिन्छन्। यी राता रक्तकोष हुन्। ठाउँ ठाउँमा गाढा बैजनी न्युक्लियस भएका अलि ठुला कोष देखिन्छन्। यी सेता रक्तकोष हुन्। यीमध्ये धेरैजसो न्युक्लियस धेरै खण्डमा बाँडिएका न्युट्रोफिल हुन्छन्। यिनका बिचमा साना बैजनी थोप्ला देखिन्छन्। यी प्लेटलेट्स हुन्। (कोष प्रस्ट देखिऊन् भनेर स्लाइडमा रङ लगाइएको हुन्छ। कोषमा देखिने रङ त्यही रङको हो।)

रङ लगाइएको रगत सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट हेर्दा: धेरै गुलाफी गोला राता रक्तकोष, बिचमा खण्ड परेको बैजनी न्युक्लियस भएको एउटा ठुलो कोष र कोषका बिचमा साना बैजनी थोप्ला — **चित्र 5.2** सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा देखिएको, रङ लगाइएको रगतको स्मियर। गुलाफी चक्का राता रक्तकोष हुन्। बिचमा खण्ड परेको बैजनी न्युक्लियस भएको कोष सेतो रक्तकोष (न्युट्रोफिल) हो। साना थोप्ला प्लेटलेट्स हुन्। फोटो: Ajay Kumar Chaurasiya, CC BY-SA 4.0

रगत रातो तरलजस्तो देखिए पनि यो एउटा तन्तु हो। रातो रङको यो बाक्लो तरल संयोजी तन्तु हो र यसका कोष तरलमा तैरिरहेका हुन्छन्। रगतको करिब 55 % भाग तरल हुन्छ। यसलाई प्लाज्मा भनिन्छ। बाँकी 45 % भाग रक्तकोषले बनेको हुन्छ। रक्तकोष तीन किसिमका हुन्छन्: राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स।

चित्र 5.3 ट्युबमा केही बेर राखिएको (वा सेन्ट्रिफ्युज भनिने मेसिनमा छिटो घुमाइएको) रगत तहतहमा छुट्टिन्छ।

प्लाज्मा

खसी काट्दा जम्मा गरेर राखेको रगत धेरैले देखेका होलान्। केही बेरपछि त्यो रगत जमेर गाढा रातो डल्लो (ढिक्का) बन्छ। ढिक्काको वरिपरि हल्का पहेँलो, पानीजस्तो तरल छुट्टिन्छ। यो तरल प्लाज्मासँग धेरै मिल्दोजुल्दो हुन्छ।

प्लाज्मा हल्का पहेँलो रङको पारदर्शी तरल हो। रगतको करिब 55 % भाग प्लाज्मा हुन्छ। प्लाज्मामा करिब 90 % पानी हुन्छ। बाँकी करिब 10 % भागमा घुलेका पदार्थ हुन्छन्: ग्लुकोज, एमिनो एसिड, बोसो, लवण, हर्मोन, युरियाजस्ता विकार पदार्थ तथा तीन महत्त्वपूर्ण प्रोटिन: अल्बुमिन, ग्लोबुलिन र फाइब्रिनोजिन।

प्लाज्माका कार्य

प्लाज्माले रगतमा पानीको मात्रा सन्तुलित राख्छ।
यसले पचेको खाना र विकार पदार्थलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म पुर्‍याउँछ।
यसले ग्रन्थिमा बनेका इन्जाइम र हर्मोनलाई शरीरका आवश्यक भागसम्म पुर्‍याउँछ।
प्लाज्मामा भएको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनले रगत जम्न मदत गर्छ।
प्लाज्माले तापलाई शरीरभरि फैलाएर तापक्रम एकनास राख्छ।
यसले रगतको रासायनिक बनोट र pH स्थिर राख्छ।
फाइब्रिनोजिन हटाइसकेपछिको प्लाज्मालाई सिरम भनिन्छ। (खसीको रगतको ढिक्का वरिपरि छुट्टिएको तरल वास्तवमा सिरम नै हो। त्यस रगतको फाइब्रिनोजिन ढिक्का बनाउँदै सकिइसकेको हुन्छ।) विभिन्न रोग पत्ता लगाउन प्रयोगशालामा सिरमको परीक्षण गरिन्छ।

सिरम भनेको के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

रगत जमाउने प्रोटिन फाइब्रिनोजिन हटाएपछि (वा ढिक्का बन्दा सकिएपछि) बाँकी रहेको प्लाज्मा नै सिरम हो। कोष हटाइएको रगत प्लाज्मा हुन्छ, सिरम होइन। फाइब्रिनोजिन नहुने भएकाले सिरम जम्दैन।

रक्तकोष

चित्र 5.4 तीन किसिमका रक्तकोष, लगभग एउटै नापमा कोरिएका।

क. राता रक्तकोष

राता रक्तकोषलाई इरिथ्रोसाइट (RBC) पनि भनिन्छ। यी साना र गोला चक्काजस्ता हुन्छन्। यिनको दुवैतिरको बिचको भाग खोपिल्टो परेको हुन्छ। यस्तो आकारलाई बाइकन्केभ भनिन्छ। यिनमा न्युक्लियस हुँदैन। यी रक्तकोषमा हेमोग्लोबिन नामक रातो रङ्गकण भरिएको हुनाले यिनको रङ रातो हुन्छ।

हेमोग्लोबिन ग्लोबिन नामक प्रोटिन र फलाम भएको भाग (हिम) मिलेर बनेको हुन्छ। अक्सिजनलाई यही फलामले समात्छ।

फोक्सोमा हेमोग्लोबिन अक्सिजनसँग जोडिएर अक्सिहेमोग्लोबिन बन्छ। यसको रङ चम्किलो रातो हुन्छ।
शरीरका तन्तुमा पुगेपछि हेमोग्लोबिनले अक्सिजन कोषलाई दिन्छ। कोषमा बनेको केही कार्बनडाइअक्साइड हेमोग्लोबिनसँग जोडिएर कार्बामिनोहेमोग्लोबिन बन्छ र फोक्सोसम्म पुग्छ। (धेरैजसो कार्बनडाइअक्साइड भने प्लाज्मामा घुलेर जान्छ।)

राता रक्तकोषबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 45 देखि 50 लाख
आयु	करिब 120 दिन
बन्ने ठाउँ	स्पन्जी हाडभित्रको रेड बोनम्यारोमा, प्रतिसेकेन्ड करिब 20 लाख
नष्ट हुने ठाउँ	कलेजो र फियो; यिनको फलाम फेरि प्रयोगमा आउँछ

राता रक्तकोष बन्ने र नष्ट हुने प्रक्रिया जीवनभर एउटै दरमा चलिरहने भएकाले रगतमा यिनको सङ्ख्या स्थिर रहन्छ।

राता रक्तकोष (वा हेमोग्लोबिन) सामान्यभन्दा कम हुनुलाई रक्तअल्पता भनिन्छ। यस अवस्थामा कोषसम्म कम अक्सिजन पुग्ने भएकाले रक्तअल्पता भएको मानिस थोरै हिँड्दा पनि थाक्छ, स्वाँ स्वाँ हुन्छ र फिक्का देखिन्छ। खानामा फलामको कमी यसको सबैभन्दा सामान्य कारण हो।
राता रक्तकोष सामान्यभन्दा धेरै हुनुलाई पोलिसाइथेमिया भनिन्छ। यस अवस्थामा रगत बाक्लो हुन्छ र बिस्तारै बग्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

आकारमै छ रहस्य

राता रक्तकोषमा न्युक्लियस किन हुँदैन? न्युक्लियस नहुँदा कोषभित्र हेमोग्लोबिनका लागि बढी ठाउँ हुन्छ। एउटा रातो रक्तकोषमा हेमोग्लोबिनका करिब 27 करोड अणु अटाउँछन्। खोपिल्टो आकारका कारण अक्सिजन छिर्ने सतह पनि ठुलो हुन्छ। यही आकारले गर्दा कोष मोडिएर आफूभन्दा साँघुरा केशिकाबाट पनि छिर्न सक्छ। स्तनधारी जनावरका राता रक्तकोषमा मात्र न्युक्लियस हराउँछ। भ्यागुता र चराका राता रक्तकोषमा न्युक्लियस रहिरहन्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

हिमालमा बस्ने मानिस पातलो हावामा कसरी सास फेर्छन्

सगरमाथा आधार शिविरमा हरेक सासमा समुद्री सतहमा भन्दा करिब आधा मात्र अक्सिजन हुन्छ। काठमाडौँ वा तराईबाट गएका मानिस त्यहाँ हप्तौँ बसेमा उनीहरूको शरीरले बिस्तारै धेरै राता रक्तकोष बनाउँछ। यसो हुँदा रगतले बढी अक्सिजन बोक्न सक्छ। यो उचाइमा अनुकूलनको एउटा भाग हो। धेरै शेर्पा र तिब्बती मानिसमा भने हजारौँ वर्षमा योभन्दा पनि राम्रो उपाय विकसित भएको छ। उनीहरूमा हुने केही विशेष वंशाणुमध्ये एउटाको नाम EPAS1 हो। यी वंशाणुका कारण उनीहरू थप राता रक्तकोषले रगत बाक्लो नपारीकनै उचाइमा बस्न सक्छन्। बरु उनीहरूको शरीरले भएकै अक्सिजनलाई बढी कुशलतासाथ प्रयोग गर्छ।

ख. सेता रक्तकोष

सेता रक्तकोषलाई ल्युकोसाइट (WBC) पनि भनिन्छ। यिनको निश्चित आकार हुँदैन र यी राता रक्तकोषभन्दा ठुला हुन्छन्। यिनमा न्युक्लियस हुन्छ र कोषका अन्य अवयव पनि हुन्छन्। तर यिनमा हेमोग्लोबिन नहुने भएकाले यी रङहीन हुन्छन्।

सेता रक्तकोष दुई किसिमका हुन्छन्:

साइटोप्लाज्मामा साना कण (ग्रान्युल्स) हुने सेता रक्तकोषलाई ग्रानुलर ल्युकोसाइट भनिन्छ: न्युट्रोफिल, इओसिनोफिल र बेसोफिल।
ग्रान्युल्स नहुने सेता रक्तकोषलाई ननग्रानुलर ल्युकोसाइट भनिन्छ: लिम्फोसाइट र मोनोसाइट।

सेता रक्तकोषबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 4,000 देखि 11,000 (करिब 500 राता रक्तकोषमा एउटा)
आयु	केही घण्टा वा दिन (धेरैजसो न्युट्रोफिल) देखि धेरै वर्षसम्म (केही लिम्फोसाइट)
बन्ने ठाउँ	बोनम्यारो (लिम्फोसाइट लिम्फ नोडमा पनि हुर्कन्छन्)
नष्ट हुने ठाउँ	फियो, कलेजो, लिम्फ नोड र सङ्क्रमण भएको ठाउँ

सेता रक्तकोषहरू शरीरमा बाहिरबाट पसेका रोगका कीटाणुसँग लड्छन्। न्युट्रोफिल र मोनोसाइटले ब्याक्टेरियालाई पूरै निल्छन्। लिम्फोसाइटले एन्टिबडी बनाउँछ। एन्टिबडी एक प्रकारको प्रोटिन हो। यो कीटाणुमा टाँसिएर त्यसलाई नष्ट गर्नुपर्ने भनी चिनो लगाउँछ। त्यसैले सेता रक्तकोषलाई शरीरका सेना भनिन्छ। सेता रक्तकोषहरूले हामीलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

सेता रक्तकोष असामान्य रूपमा घट्नुलाई ल्युकोपेनिया भनिन्छ। यस्तो मानिसलाई सजिलै सङ्क्रमण हुन्छ।
ल्युकेमिया रगतको क्यान्सर (रक्त क्यान्सर) हो। यस रोगमा बोनम्यारोमा ठुलो सङ्ख्यामा असामान्य सेता रक्तकोष बन्छन्। यी असामान्य कोषहरूले राम्ररी काम गर्दैनन् र स्वस्थ राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष तथा प्लेटलेट्सको ठाउँ ओगटिदिन्छन्।

के तपाईँलाई थाहा छ?

पीप: लडाइँको मैदान

सङ्क्रमण भएको घाउ वा डन्डीफोरमा देखिने पहेँलो पीपमा धेरैजसो मरेका सेता रक्तकोष र तिनले मारेका ब्याक्टेरिया हुन्छन्। सङ्क्रमण हुँदा शरीरमा सामान्यभन्दा कैयौँ गुणा बढी सेता रक्तकोष बन्न सक्छन्। त्यसैले सङ्क्रमण छ कि छैन भनेर जाँच्न डाक्टरहरू सेता रक्तकोषको गणना गराउँछन्।

ग. प्लेटलेट्स

प्लेटलेट्सलाई थ्रोम्बोसाइट पनि भनिन्छ। यी सबैभन्दा साना रक्तकोष हुन्। यी निकै साना, गोला वा अन्डाकार हुन्छन् र यिनमा न्युक्लियस हुँदैन। प्लेटलेट्स पूर्ण कोष नभई बोनम्यारोमा हुने एउटा विशाल कोषबाट छुट्टिएका टुक्रा हुन्।

प्लेटलेट्सबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 1.5 देखि 4.5 लाख
आयु	करिब 7 देखि 10 दिन
बन्ने ठाउँ	रेड बोनम्यारो
नष्ट हुने ठाउँ	फियो (र कलेजो)

प्लेटलेट्सको मुख्य काम रगत बग्न रोक्नु हो। शरीरको कुनै भाग काटिँदा:

काटिएको रक्तनली साँघुरिन्छ र कम रगत बाहिर बग्छ।
प्लेटलेट्स च्यातिएको किनारामा र एकअर्कामा टाँसिएर एउटा बिर्को बनाउँछन्।
प्लेटलेट्सबाट निस्कने रसायनहरूले चरणबद्ध रूपमा प्लाज्मामा घुलेको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनका लामा धागामा बदल्छन्।
फाइब्रिनका धागा मिलेर जाली बन्छ र त्यसमा राता रक्तकोष अड्किन्छन्। यही ढिक्का हो। ढिक्का सुकेर खाटा बन्छ र खाटामुनि छाला निको हुन्छ।

प्लेटलेट्स धेरै कम भएमा सानो घाउबाट पनि धेरै बेर रगत बगिरहन्छ। प्लेटलेट्स धेरै बढी भएमा (थ्रोम्बोसाइटोसिस) रक्तनलीभित्रै ढिक्का बन्न सक्छ। यस्तो ढिक्का धमनीमा अड्किएमा हृदयाघात वा मस्तिष्क घात हुन सक्छ।

ध्यान दिनुहोस्

हिमोफिलिया भनेको प्लेटलेट्सको कमी होइन

कतिपय पुस्तकमा प्लेटलेट्स कम भएर रगत बग्न नरोकिने अवस्थालाई हिमोफिलिया भनिएको हुन्छ। यो ठिक होइन।

प्लेटलेट्सको सङ्ख्या कम हुनुलाई थ्रोम्बोसाइटोपेनिया भनिन्छ। उदाहरणका लागि डेङ्गु ज्वरोमा यस्तो हुन्छ। त्यसैले नेपालमा डाक्टरहरू डेङ्गुका बिरामीको प्लेटलेट्स दिनहुँ जाँच्छन्।
हिमोफिलिया एउटा वंशाणुगत रोग हो। यस रोगमा रगतमा रगत जमाउने प्रोटिनमध्ये एउटा (क्लटिङ फ्याक्टर VIII वा IX) हुँदैन। प्लेटलेट्स सामान्य नै हुन्छन्, तर फाइब्रिनको जाली राम्ररी बन्न सक्दैन। त्यसैले काटेको घाउ र सानो ठक्करबाट पनि धेरै बेर रगत बग्छ। यस रोगको वंशाणु X क्रोमोजोममा हुने भएकाले यो धेरैजसो केटाहरूमा देखिन्छ (यसको कारण एकाइ 4 मा पढिसकिएको छ)।

परीक्षामा दुवै तरिकाले ठिक हुने गरी उत्तर लेख्नुपर्छ: प्लेटलेट्सको सङ्ख्या कम हुनु थ्रोम्बोसाइटोपेनिया हो। हिमोफिलिया भने प्लेटलेट्स सामान्य हुँदाहुँदै रगत जमाउने प्रोटिनको वंशाणुगत कमी हो।

छोटकरीमा

तीन किसिमका रक्तकोष

	राता रक्तकोष	सेता रक्तकोष	प्लेटलेट्स
अर्को नाम	इरिथ्रोसाइट	ल्युकोसाइट	थ्रोम्बोसाइट
आकार	बाइकन्केभ चक्का	निश्चित आकार हुँदैन	साना, गोला वा अन्डाकार टुक्रा
न्युक्लियस	हुँदैन	हुन्छ	हुँदैन
प्रति mm³ सङ्ख्या	45–50 लाख	4,000–11,000	1.5–4.5 लाख
आयु	करिब 120 दिन	केही घण्टादेखि वर्षौँसम्म	7–10 दिन
काम	अक्सिजन (र केही CO₂) बोक्ने	कीटाणुसँग लड्ने	रगत जमाउने

रगत परीक्षणबाट एउटी केटीमा राता रक्तकोष सामान्यभन्दा कम भएको थाहा भयो। उनलाई तलका मध्ये कुन समस्या हुने सम्भावना सबैभन्दा बढी हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

राता रक्तकोषले अक्सिजन बोक्छ। राता रक्तकोष कम हुँदा (रक्तअल्पता) मांसपेशीसम्म कम अक्सिजन पुग्छ। त्यसैले उनका मांसपेशी छिट्टै थाक्छन् र उनी जोडजोडले सास फेर्छिन्। धेरै बेर रगत बग्नु प्लेटलेट्सको समस्या हो भने बारम्बार सङ्क्रमण हुनु सेता रक्तकोषको समस्या हो।

कुन रक्तकोषलाई “शरीरका सेना” भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

सेता रक्तकोषहरूले कीटाणु खोजेर नष्ट गर्छन्। कतिपय सेता रक्तकोषहरूले कीटाणुलाई निल्छन् भने कतिपयले कीटाणुका विरुद्ध एन्टिबडी बनाउँछन्। राता रक्तकोषले अक्सिजन बोक्छ भने प्लेटलेट्सले घाउ टाल्छ।

रगतका कार्य

परिवहन। रगतले अक्सिजनलाई फोक्सोबाट कोषसम्म र कार्बनडाइअक्साइडलाई कोषबाट फोक्सोसम्म पुर्‍याउँछ। पचेको खाना, इन्जाइम, हर्मोन, औषधी तथा विकार पदार्थको ओसारपसार पनि रगतले नै गर्छ।
नियन्त्रण। रगतले तापलाई शरीरभरि बराबर फैलाएर शरीरको तापक्रम स्थिर राख्छ। (गर्मी हुँदा अनुहार रातो हुनुको कारण यही हो: ताप बाहिर फाल्न छालानजिक बढी रगत बग्छ।) शरीरमा पानी र लवणको मात्रा पनि रगतले नै स्थिर राख्छ।
सुरक्षा। सेता रक्तकोषहरू कीटाणुसँग लड्छन्। रगतमा भएका एन्टिबडीका कारण हामी पहिले लागिसकेका रोगबाट प्रतिरक्षित रहन्छौँ। प्लेटलेट्सले काटेको घाउ र चोटबाट रगत बग्न रोक्छ।

5.3 रक्त समूह

क्रियाकलाप

5.2: आफ्नो कक्षाका साथीहरूको रक्त समूह

आवश्यक सामग्री: चार्टपेपर, पेन्सिल र मार्कर।

चार्टपेपरमा तलको जस्तै तालिका बनाउनुहोस्।
कक्षाका प्रत्येक साथीलाई उनीहरूको रक्त समूह सोधेर तालिका भर्नुहोस्। (परीक्षण गराएकाले वा कार्डबाट धेरैलाई आफ्नो रक्त समूह थाहा हुन्छ।)
चार्टलाई कक्षाकोठाको भित्तामा टाँस्नुहोस्। तपाईँको कक्षामा कुन रक्त समूह सबैभन्दा धेरै छ? कुन सबैभन्दा कम छ?

क्र.स.	विद्यार्थीको नाम	रक्त समूह
1
2

प्रत्येक रातो रक्तकोषको सतहमा एन्टिजेन भनिने विशेष अणु टाँसिएर रहेका हुन्छन्। तीमध्ये एन्टिजेन A र एन्टिजेन B का आधारमा मानिसको ABO रक्त समूह छुट्याइन्छ:

रक्त समूह	राता रक्तकोषमा भएका एन्टिजेन	प्लाज्मामा भएका एन्टिबडी
A	A	एन्टि-B
B	B	एन्टि-A
AB	A र B दुवै	कुनै पनि हुँदैन
O	A र B कुनै पनि हुँदैन	एन्टि-A र एन्टि-B दुवै

रगत चढाउँदा तालिकाको अन्तिम स्तम्भ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आफ्नै राता रक्तकोषमा नभएका एन्टिजेनविरुद्धका एन्टिबडी प्लाज्मामा हुन्छन्। एन्टि-A एन्टिबडी एन्टिजेन A भएका राता रक्तकोषमा टाँसिन्छन्। यसरी ती कोष एकअर्कामा टाँसिएर डल्लो पर्छन् (एग्लुटिनेसन) र नष्ट हुन्छन्।

O समूह संसारमा सबैभन्दा धेरै पाइने रक्त समूह हो। (नेपालमा भने करिब एक तिहाइ मानिसमा A समूह र लगभग त्यति नै मानिसमा O समूह पाइन्छ।)

A र B बाहेक अर्को एउटा एन्टिजेन पनि धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यसलाई D एन्टिजेन, रिसस फ्याक्टर वा Rh फ्याक्टर भनिन्छ।

राता रक्तकोषमा Rh फ्याक्टर भएमा रगत Rh पोजिटिभ (+ve) हुन्छ।
Rh फ्याक्टर नभएमा रगत Rh नेगेटिभ (−ve) हुन्छ।

यदि कुनै व्यक्तिको रक्त समूह A+ve छ भने उसको राता रक्तकोषमा एन्टिजेन A र Rh फ्याक्टर दुवै हुन्छन्। O−ve रक्त समूह भएका व्यक्तिको राता रक्तकोषमा A, B र D मध्ये कुनै पनि एन्टिजेन हुँदैन। चारओटा ABO समूहमध्ये प्रत्येक पोजिटिभ वा नेगेटिभ हुने भएकाले जम्मा आठओटा रक्त समूह हुन्छन्।

मानिसको रक्त समूह आमाबुबाबाट वंशाणुगत रूपमा आउँछ। यो एकाइ 4 मा पढिएका वंशाणुमार्फत सर्छ र जीवनभर बदलिँदैन।

रक्त समूह परीक्षण

रक्त समूह पत्ता लगाउन रगतका तीन थोपालाई क्रमशः तीनओटा एन्टिसिरमसँग मिसाइन्छ: एन्टि-A, एन्टि-B र एन्टि-D। प्रत्येक एन्टिसिरम एउटै किसिमको एन्टिबडीले भरिएको तरल हो। थोपामा एन्टिसिरमसँग मिल्ने एन्टिजेन छ भने रगत डल्लो पर्छ। मिल्ने एन्टिजेन छैन भने थोपा चिल्लो नै रहन्छ।

थाहा नभएको रगतको नमुनामा तीनओटा एन्टिसिरम थप्नुहोस्। कुन कुन थोपा डल्लो पर्छन्? त्यसपछि रक्त समूह छान्नुहोस् र नयाँ नमुनामा फेरि प्रयास गर्नुहोस्।

रक्त समूह:

अङ्क: 0 मा 0

हरेक एन्टिसिरमलाई यसको थोपामा थप्नुहोस् र कुन कुन थोपा डल्लो पर्छन् हेर्नुहोस्।

रक्त समूह किन मिल्नुपर्छ

बिरामीलाई उसको आफ्नै कोषमा नभएको एन्टिजेन बोकेका राता रक्तकोष भएको रगत चढाइयो भने बिरामीका एन्टिबडीहरूले ती कोषमाथि आक्रमण गर्छन्। ती कोष रक्तनलीभित्रै डल्लो परेर फुट्छन् र साना रक्तनली तथा मिर्गौला थुनिन्छन्। रक्तनलीभित्रै रगत डल्लो पर्ने यस्तो अवस्थालाई इन्ट्राभेनस क्लम्पिङ पनि भनिन्छ। यस्तो रगत चढाउँदाको प्रतिक्रिया बिरामीका लागि घातक हुन सक्छ। त्यसैले रगत चढाउनुअघि हरेक पटक बिरामी र रक्तदाताको रगत परीक्षण गरी क्रस-म्याच गरिन्छ। यसबाट दुवैको रगत मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने थाहा हुन्छ।

एउटा बिरामी छान्नुहोस् र कुन कुन रक्तदाताका राता रक्तकोष उनका लागि सुरक्षित छन् हेर्नुहोस्। त्यसपछि बदलेर रक्तदाता छान्नुहोस्।

बिरामीको रक्त समूह:

यो बिरामीलाई कसले राता रक्तकोष दिन सक्छ?

O− ✓

O+ ✓

A− ✓

A+ ✓

B− ✗

B+ ✗

AB− ✗

AB+ ✗

राता रक्तकोषमा भएका एन्टिजेन: A, D
प्लाज्मामा भएका एन्टिबडी: एन्टि-B
सुरक्षित मेल: 8 मा 4

नेपालमा हरेक 100 जना रक्तदातामध्ये करिब 32 जना A समूहका, 31 जना O, 26 जना B र 9 जना AB का हुन्छन्, र करिब 3 जना मात्र Rh नेगेटिभ हुन्छन् (नेपाल रेडक्रसका रक्तदाता, 2010–2016)। त्यसैले Rh नेगेटिभ रगत भेट्टाउन प्रायः गाह्रो हुन्छ।

छोटकरीमा

एक वाक्यमा नियम

रक्तदाताका राता रक्तकोषमा बिरामीको आफ्नै कोषमा नभएको कुनै पनि एन्टिजेन हुनुहुँदैन। त्यसैले:

O−ve राता रक्तकोषमा A, B र D कुनै पनि नहुने भएकाले यो रगत जोसुकैलाई दिन सकिन्छ। O−ve भएका मानिसलाई सर्वदाता भनिन्छ।
AB+ve भएका मानिसमा तीनै एन्टिजेन हुने भएकाले उनीहरूले जुनसुकै समूहका राता रक्तकोष लिन सक्छन्। यिनलाई सर्वग्राही भनिन्छ।
Rh नेगेटिभ बिरामीलाई Rh नेगेटिभ रगत नै दिनुपर्छ।

ध्यान दिनुहोस्

यी नियम राता रक्तकोषका लागि हुन्; प्लाज्मामा उल्टो हुन्छ

माथिका नियम (र विजेट) राता रक्तकोषका लागि हुन्। “रगत दिनु” भन्नाले प्रायः राता रक्तकोष दिनु नै बुझिन्छ। प्लाज्मा मात्र दिँदा भने खतरा एन्टिजेनबाट होइन, रक्तदाताका एन्टिबडीबाट हुन्छ। त्यसैले नियम उल्टिन्छ: AB प्लाज्मा (एन्टि-A र एन्टि-B दुवै नभएको) जोसुकैलाई दिन सकिन्छ भने O प्लाज्मा (दुवै एन्टिबडी भएको) O समूहलाई मात्र दिन सकिन्छ। यसैले प्लाज्माका लागि AB समूहका मानिस सर्वदाता हुन्।

ध्यान दिनुहोस्

“कुनै एन्टिजेन छैन” भनेको A, B र D नभएको

O−ve रगतमा “कुनै पनि एन्टिजेन हुँदैन” भनेर लेखिएको पाइन्छ। वास्तवमा यसमा A, B र D एन्टिजेन मात्र हुँदैनन्। राता रक्तकोषमा अरू धेरै एन्टिजेन पनि हुन्छन्। वैज्ञानिकहरूले 40 भन्दा बढी रक्त समूह प्रणाली पत्ता लगाइसकेका छन्। धेरैजसो रगत चढाउँदा ABO र Rh मात्र मिलाए पुग्छ, तर यिनै अरू एन्टिजेनका कारण रगत चढाउनुअघि प्रयोगशालामा क्रस-म्याच पनि गरिन्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

रक्त समूह पत्ता लगाउने वैज्ञानिक

उन्नाइसौँ शताब्दीमा डाक्टरहरूले धेरै रगत गुमाएका बिरामीलाई अरूको रगत दिने प्रयास गरे। कहिलेकाहीँ बिरामी निको हुन्थे तर धेरैपटक मर्थे। यसको कारण कसैलाई थाहा थिएन। सन् 1901 मा भियनामा कार्ल ल्यान्डस्टाइनरले आफ्ना केही सहकर्मीका राता रक्तकोषलाई अरू सहकर्मीको सिरमसँग मिसाए। केही मिश्रण डल्लो परे भने केही परेनन्। डल्लो पर्ने र नपर्ने ढाँचा सधैँ एउटै हुन्थ्यो। यसैका आधारमा उनले आज A, B र O भनिने रक्त समूह पत्ता लगाए। (AB समूह एक वर्षपछि उनका विद्यार्थीहरूले पत्ता लगाए।) यसपछि पहिलो पटक डाक्टरहरूले बिरामीसँग मिल्ने रगत छान्न सके। ल्यान्डस्टाइनरले सन् 1930 मा नोबेल पुरस्कार पाए। सन् 1940 मा उनले Rh फ्याक्टर पत्ता लगाउन पनि सहयोग गरे। यो फ्याक्टर पहिलो पटक रिसस बाँदरको रगतमा भेटिएकाले यसको नाम पनि त्यहीँबाट आएको हो। उनको जन्मदिन 14 जुन अहिले विश्व रक्तदाता दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

जुँगा भएका, सुट लगाएका एक वृद्ध मानिसको कालो-सेतो तस्बिर — **चित्र 5.5** कार्ल ल्यान्डस्टाइनर (1868–1943)। उनले सन् 1901 मा ABO रक्त समूह पत्ता लगाए। फोटो: Bachrach Studios, Public domain

के तपाईँलाई थाहा छ?

रक्तदान

नेपालमा 18 देखि 60 वर्ष उमेरका र कम्तीमा 45 kg तौल भएका स्वस्थ मानिसले नेपाल रेडक्रसको रक्तसञ्चार केन्द्रमा रगत दिन सक्छन्। एक पटकमा करिब 450 mL रगत लिइन्छ। यो शरीरमा भएको रगतको दशांशभन्दा कम हो। शरीरमा प्लाज्मा एक दुई दिनमै र राता रक्तकोष केही हप्तामै पूरा हुने भएकाले तीन महिनापछि फेरि रगत दिन सकिन्छ। एक पटक दिइएको रगतलाई राता रक्तकोष, प्लाज्मा र प्लेटलेट्समा छुट्याउन सकिने भएकाले एक पटकको रक्तदानबाट तीन जनासम्म बिरामीलाई मदत पुग्न सक्छ।

रोहनको रगत एन्टि-B र एन्टि-D सँग डल्लो पर्छ, तर एन्टि-A सँग पर्दैन। उसको रक्त समूह कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

एन्टि-B सँग डल्लो पर्नुको अर्थ एन्टिजेन B छ। एन्टि-D सँग डल्लो पर्नुको अर्थ Rh फ्याक्टर छ। एन्टि-A सँग डल्लो नपर्नुको अर्थ एन्टिजेन A छैन। B र D भएकाले रोहनको रक्त समूह B पोजिटिभ हो।

A+ve रक्त समूह भएका एक जना बिरामीलाई रगत चाहिएको छ। तलका मध्ये कुन रक्तदाताको रगत सुरक्षित हुँदैन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

AB+ve राता रक्तकोषमा एन्टिजेन B हुन्छ। बिरामीको A+ve कोषमा यो एन्टिजेन हुँदैन। त्यसैले बिरामीका एन्टि-B एन्टिबडीहरूले ती कोषमाथि आक्रमण गर्छन्। O−ve, A−ve र O+ve कोषमा भने बिरामीमा पहिल्यै भएका एन्टिजेन मात्र हुन्छन् (वा कुनै पनि हुँदैनन्)।

परियोजना कार्य

आफ्नो रक्त समूह

विज्ञान शिक्षकको सहयोगमा आफ्नो विद्यालय नजिकैको स्वास्थ्यचौकी भ्रमण गर्नुहोस्। त्यहाँ रगत र रक्तसञ्चारसम्बन्धी पर्चा तथा जानकारी सङ्कलन गर्नुहोस्। आफ्नो रक्त समूह थाहा छैन भने त्यहीँ परीक्षण गराउनुहोस्। सङ्कलित जानकारीका आधारमा मानव रगत र रक्तसञ्चारसम्बन्धी छोटो प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्। आवश्यकताअनुसार इन्टरनेटको सहयोग लिनुहोस्। तयार गरेको प्रतिवेदन कक्षामा प्रस्तुत गरी छलफल गर्नुहोस्।

5.4 मुटु

क्रियाकलाप

5.3: मुटुको अवलोकन

आवश्यक सामग्री: खसी वा राँगाको मुटु (मासु पसलबाट), डाइसेक्सन ट्रे, डाइसेक्सन बक्स, पन्जा र चार्टपेपर।

हातमा पन्जा लगाउनुहोस्। मुटुको बाहिरी बनावट ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। शिक्षकको सहयोगमा यसका भाग पहिचान गर्नुहोस्: माथि भएका ठुला रक्तनली, कानजस्ता दुई साना अरिकल, ठुला भेन्ट्रिकल तथा सतहमा फैलिएका मसिना रक्तनली।
मुटुको बाहिरी भागको चित्र चार्टपेपरमा कोर्नुहोस्।
मुटुलाई डाइसेक्सन ट्रेमा राखेर माथिदेखि तलसम्म ठाडो चिर्नुहोस् (लम्बीय सेक्सन)।
शिक्षकको सहयोगमा भित्री भाग पहिचान गर्नुहोस्: चारओटा कोठा, तिनका बिचको पर्खाल, भल्भ र भल्भका धागा।
भित्री भागको चित्र कोर्नुहोस् र मुटुको बनावटबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता दायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ताभन्दा निकै बाक्लो, प्रायः 2 देखि 3 गुणा बाक्लो हुन्छ। अरिकल र भेन्ट्रिकलका बिचका भल्भ पातला पर्दा हुन्। सेता धागाले भेन्ट्रिकलको भित्तासँग बाँधिएका हुनाले यी पर्दा उल्टो पल्टिँदैनन्। खसीको मुटु पनि ठ्याक्कै मानिसको मुटुजस्तै बनेको हुन्छ: सबै स्तनधारी जनावरको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।

मुटु रक्तसञ्चार प्रणालीको केन्द्र हो। मुटुले शरीरका प्रत्येक कोष र तन्तुसम्म रगत पम्प गर्छ। मुटु कार्डियाक मांसपेशी भनिने विशेष किसिमको मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ। यो मांसपेशी जीवनभर नथाकी लयबद्ध रूपमा खुम्चिन्छ र फुक्छ।

कहाँ: मुटु छातीभित्र (वक्षगुहामा) दुई फोक्सोका बिचमा, छातीको हड्डीको पछाडि हुन्छ। यो अलिकति बायाँतिर ढल्केको हुन्छ। यसको करिब तीन भागको दुई भाग छातीको बिचभन्दा बायाँ पर्छ।
आकार र नाप: मुटु त्यही मानिसको बन्द मुठीजत्रो हुन्छ। यो सोली आकारको हुन्छ। यसको टुप्पो (एपेक्स) तल र बायाँतिर फर्केको हुन्छ। वयस्क मानिसको मुटुको तौल करिब 300 g हुन्छ।
आवरण: मुटुलाई दुई पत्रे पातलो झिल्लीले ढाकेको हुन्छ। यस झिल्लीलाई पेरिकार्डियम भनिन्छ। दुई पत्रका बिचको साँघुरो ठाउँमा पेरिकार्डियल फ्लुड हुन्छ। यस तरलले गर्दा मुटु घर्षणबिना चल्न सक्छ र बाहिरी झट्काबाट जोगिन्छ।
आफ्नै रगतको आपूर्ति: मुटुको मांसपेशी निरन्तर कडा काम गर्ने भएकाले यसलाई आफ्नै रक्तनली चाहिन्छ। मुटुको सतहमा कोरोनरी धमनी हाँगा हाँगा भएर फैलिएका हुन्छन्। यी धमनीहरूले मांसपेशीसम्म अक्सिजनयुक्त रगत पुर्‍याउँछन्। मांसपेशीको अशुद्ध रगत भने मुटुको पछाडिपट्टि रहेको कोरोनरी साइनस नामक ठुलो शिराबाट दायाँ अरिकलमा फर्किन्छ।

चित्र 5.6 अगाडिबाट हेर्दा मुटुको बाहिरी बनोट। गाढा राता रेखा कोरोनरी धमनी हुन्। यी धमनीबाट मुटुको आफ्नै मांसपेशीमा रगत पुग्छ।

मुटुको भित्री बनोट

मानव मुटुभित्र चारओटा कोठा हुन्छन्:

माथिल्ला दुई कोठालाई अरिकल वा अट्रियम भनिन्छ: दायाँ अरिकल र बायाँ अरिकल;
तल्ला दुई कोठालाई भेन्ट्रिकल भनिन्छ: दायाँ भेन्ट्रिकल र बायाँ भेन्ट्रिकल।

मुटुको बिचमा बाक्लो मांसपेशीले बनेको पर्खाल हुन्छ। यसलाई सेप्टम भनिन्छ। सेप्टमले मुटुलाई दायाँ र बायाँ भागमा छुट्याउँछ। यसले दायाँ भागको अशुद्ध रगतलाई बायाँ भागको शुद्ध (अक्सिजनयुक्त) रगतसँग मिसिन दिँदैन। यसरी हेर्दा मुटु छेउछेउमा रहेका दुई पम्पजस्तै हो: दायाँ पम्पले रगत फोक्सोमा पठाउँछ भने बायाँ पम्पले पूरै शरीरमा।

चित्र 5.7 अगाडिबाट हेर्दा मुटुभित्रको भाग। सामुन्ने फर्केर उभिएको साथीलाई हेर्दा जस्तै मुटुको दायाँ भाग चित्रको बायाँतिर पर्छ। सेता पर्दा भल्भ हुन्। ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भका पर्दा पातला धागाले भेन्ट्रिकलको भित्तासँग बाँधिएका छन्। पल्मोनरी धमनी एओर्टाको अगाडिबाट माथि उठ्छ। दायाँ फोक्सोतिर जाने यसको हाँगा एओर्टा र सुपेरियर भेनाकाभाको पछाडिबाट जान्छ।

अरिकलले रगत लिन्छ (शरीर वा फोक्सोबाट) भने भेन्ट्रिकलले रगत पठाउँछ (फोक्सो वा शरीरमा)। रगत लिनभन्दा बाहिर पम्प गर्न धेरै बल चाहिन्छ। त्यसैले:

भेन्ट्रिकलका भित्ता अरिकलका भित्ताभन्दा बाक्ला हुन्छन्;
बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो हुन्छ। दायाँ भेन्ट्रिकलले छेउकै फोक्सोसम्म मात्र रगत पम्प गर्छ भने बायाँ भेन्ट्रिकलले टाउकोदेखि खुट्टाका औँलासम्म पूरै शरीरमा रगत पम्प गर्छ।

मुटुका रक्तनली

रक्तनली	कहाँदेखि कहाँसम्म	के बोक्छ
सुपेरियर भेनाकाभा	शरीरको माथिल्लो भाग → दायाँ अरिकल	टाउको, घाँटी र हातको अशुद्ध रगत
इन्फेरियर भेनाकाभा	शरीरको तल्लो भाग → दायाँ अरिकल	धड र खुट्टाको अशुद्ध रगत
पल्मोनरी धमनी	दायाँ भेन्ट्रिकल → फोक्सो	अक्सिजन लिन जाने अशुद्ध रगत
पल्मोनरी शिरा (चारओटा)	फोक्सो → बायाँ अरिकल	शुद्ध (अक्सिजनयुक्त) रगत
एओर्टा	बायाँ भेन्ट्रिकल → पूरै शरीर	शुद्ध रगत; यो सबैभन्दा ठुलो धमनी हो

ध्यान दिनुहोस्

दुई अपवाद

धेरैजसो धमनीमा शुद्ध रगत बग्छ। पल्मोनरी धमनी मात्र अशुद्ध रगत बोक्ने धमनी हो भने पल्मोनरी शिरा मात्र शुद्ध रगत बोक्ने शिरा हुन्।
याद राख्ने तरिका: धमनी र शिराको नाम तिनमा बग्ने रगतका आधारमा होइन, रगत बग्ने दिशाका आधारमा राखिएको हो। धमनीले रगत मुटुबाट टाढा लैजान्छ भने शिराले रगत मुटुतिर फर्काउँछ।

चारओटा भल्भ

रगत एकै दिशामा मात्र बगोस् भनेर मुटुमा चारओटा भल्भ हुन्छन्। भल्भ एकतर्फी ढोकाजस्तै एकातिर मात्र खुल्ने पर्दा हुन्।

भल्भ	कहाँ	रगत कताबाट कता जान दिन्छ
ट्राइकस्पिड भल्भ (तीन पर्दा)	दायाँ अरिकल र दायाँ भेन्ट्रिकलका बिचमा	दायाँ अरिकल → दायाँ भेन्ट्रिकल
बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ (दुई पर्दा)	बायाँ अरिकल र बायाँ भेन्ट्रिकलका बिचमा	बायाँ अरिकल → बायाँ भेन्ट्रिकल
पल्मोनिक भल्भ	पल्मोनरी धमनीको सुरुमा	दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी
एओर्टिक भल्भ	एओर्टाको सुरुमा	बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा

पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भलाई सेमिलुनार भल्भ भनिन्छ। यिनका तीनओटा पर्दा आधा चन्द्रमाको आकारका हुन्छन्।

एउटा धड्कन, चरणबद्ध रूपमा

शरीरबाट आएको अशुद्ध रगत सुपेरियर र इन्फेरियर भेनाकाभा हुँदै दायाँ अरिकलमा भरिन्छ। सँगसँगै फोक्सोबाट आएको शुद्ध रगत पल्मोनरी शिरा हुँदै बायाँ अरिकलमा भरिन्छ।
दुवै अरिकल एकैसाथ खुम्चिन्छन्। यस बेला ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ खुला हुन्छन् र रगत दुवै भेन्ट्रिकलमा झर्छ। (वास्तवमा धेरैजसो रगत अरिकल खुम्चिनुअघि नै भेन्ट्रिकल फुक्नेबित्तिकै त्यसमा झरिसकेको हुन्छ। अरिकल खुम्चिँदा बाँकी रगतले भेन्ट्रिकल पूरा भरिन्छ।)
त्यसपछि दुवै भेन्ट्रिकल एकैसाथ खुम्चिन्छन्। रगतको धक्काले ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुने भएकाले रगत अरिकलमा फर्कन सक्दैन।
- दायाँ भेन्ट्रिकलको चापले पल्मोनिक भल्भ खुल्छ र अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा जान्छ।
- बायाँ भेन्ट्रिकलको चापले एओर्टिक भल्भ खुल्छ र शुद्ध रगत एओर्टा हुँदै पूरै शरीरमा जान्छ।
त्यसपछि भेन्ट्रिकल फुक्छन्। पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भ बन्द हुन्छन् र रगत फेरि भेन्ट्रिकलमा फर्कन सक्दैन। अरिकल फेरि भरिन्छन् र यही क्रम दोहोरिन्छ।

सुरुमा रगतको एक थोपालाई मुटुभित्र एक एक चरण गरी पछ्याउनुहोस्। त्यसपछि एउटा साँच्चैको धड्कन थिचेर दुवै भाग एकै क्षणमा कसरी काम गर्छन् हेर्नुहोस्।

चरण: 6 मध्ये 1: भेनाकाभा → दायाँ अरिकल6 मध्ये 2: दायाँ अरिकल → दायाँ भेन्ट्रिकल6 मध्ये 3: दायाँ भेन्ट्रिकल → फोक्सो6 मध्ये 4: फोक्सो → बायाँ अरिकल6 मध्ये 5: बायाँ अरिकल → बायाँ भेन्ट्रिकल6 मध्ये 6: बायाँ भेन्ट्रिकल → पूरै शरीर3 मध्ये 1: दुवै अरिकल भरिन्छन्3 मध्ये 2: दुवै भेन्ट्रिकल भरिन्छन्3 मध्ये 3: दुवै भेन्ट्रिकल खुम्चिन्छन्
खुला भल्भ: कुनै पनि छैनट्राइकस्पिडपल्मोनरीकुनै पनि छैनबाइकस्पिड (माइट्रल)एओर्टिककुनै पनि छैनट्राइकस्पिड, बाइकस्पिड (माइट्रल)पल्मोनरी, एओर्टिक

1. शरीरलाई अक्सिजन दिइसकेको रगत सुपेरियर र इन्फेरियर भेनाकाभा हुँदै फर्केर दायाँ अरिकलमा भरिन्छ।

3. दायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिन्छ। ट्राइकस्पिड भल्भ ड्याम्म बन्द हुन्छ (फर्कने बाटो छैन!), पल्मोनिक भल्भ खुल्छ, र रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै दुवै फोक्सोमा जान्छ।

6. बाक्लो बायाँ भेन्ट्रिकल सबैभन्दा जोडले खुम्चिन्छ। बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुन्छ, एओर्टिक भल्भ खुल्छ, र रगत एओर्टा हुँदै हुइँकिँदै पूरै शरीरमा जान्छ। त्यहाँ यसले आफ्नो अक्सिजन दिन्छ, गाढा हुन्छ, र चरण 1 मा फर्किन्छ।

भेन्ट्रिकल खुम्चिरहँदा दुवै अरिकल भरिन्छन्: दायाँ अरिकल शरीरबाट आएको रगतले, बायाँ अरिकल फोक्सोबाट आएको रगतले। ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुन्छन्, त्यसैले रगत अरिकलमै पर्खन्छ।

भेन्ट्रिकल फुक्छन्। ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ खुल्छन्, र रगत तल दुवै भेन्ट्रिकलमा बग्छ। त्यसपछि दुवै अरिकल एकैसाथ खुम्चिएर बाँकी रगत पनि धकेलिदिन्छन्।

दुवै भेन्ट्रिकल एकैसाथ खुम्चिन्छन्: “लब”, ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुन्छन्। रगत एकै क्षणमा फोक्सो र शरीरतिर जान्छ। त्यसपछि “डब”: पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भ बन्द हुन्छन्। यही एउटा धड्कन हो।

के तपाईँलाई थाहा छ?

“लब-डब” भनेको ढोका बन्द हुँदाको आवाज

डाक्टरले सुन्ने मुटुको धड्कनका दुई भाग हुन्छन्: “लब” र “डब”। यी आवाज मांसपेशी खुम्चिँदा होइन, भल्भ ड्याम्म बन्द हुँदा निस्कन्छन्। भेन्ट्रिकल खुम्चिन थाल्दा ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुन्छन् र “लब” आवाज आउँछ। भेन्ट्रिकल फुक्दा एओर्टिक र पल्मोनिक भल्भ बन्द हुन्छन् र “डब” आवाज आउँछ। यी दुईका बिचमा स्वाँ स्वाँ आवाज (मर्मर) सुनिएमा डाक्टरलाई कुनै भल्भ चुहिएको वा धेरै साँघुरो भएको थाहा हुन सक्छ।

क्रियाकलाप

घरमै स्टेथोस्कोप बनाउनुहोस्

आवश्यक सामग्री: किचन पेपरको रोलभित्रको कार्डबोर्डको ट्युब (वा करिब 3 cm चौडा कसिलो ट्युब बन्ने गरी बेरिएको कागज) र एक जना साथी।

साथीलाई चुपचाप बस्न भन्नुहोस्। ट्युबको एउटा छेउ साथीको छातीको बायाँपट्टि, बिचभन्दा अलि तल बिस्तारै थिच्नुहोस्।
ट्युबको अर्को छेउमा कान राख्नुहोस्। अर्को कान औँलाले थुनेर शान्त कोठामा सुन्नुहोस्।
15 सेकेन्डसम्म धड्कन गन्नुहोस्। त्यसपछि साथीलाई एक मिनेट उफ्रन लगाएर फेरि सुन्नुहोस्।

के सुनिनुपर्छ

प्रस्ट “लब-डब, लब-डब” आवाज सुनिन्छ। उफ्रिएपछि आवाज झन् ठुलो र धेरै छिटो हुन्छ। ट्युबभित्रको आवाज कोठाभरि नफैलिई सिधै कानसम्म पुग्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

पहिलो स्टेथोस्कोप कागजको मुठ्ठो थियो

सन् 1816 मा फ्रान्सका डाक्टर रेने लायनेकलाई मुटुको समस्या भएकी एउटी युवतीलाई जाँच्नुपर्ने भयो। त्यस बेला युवतीको छातीमा कान टाँसेर सुन्नु अशोभनीय मानिन्थ्यो। त्यसो गर्दा पनि राम्ररी सुनिँदैनथ्यो। त्यसै बेला उनलाई काठको लामो मुढासँग खेलिरहेका केटाकेटीको सम्झना आयो। एउटा बच्चाले मुढाको एक छेउमा पिनले कोर्दा अर्को छेउमा कान राखेको बच्चाले त्यो आवाज प्रस्ट सुन्थ्यो। लायनेकले एउटा कागज कसिलो ट्युब बन्ने गरी बेरेर त्यसको एउटा छेउ युवतीको छातीमा र अर्को छेउ आफ्नो कानमा राखे। अनि उनले मुटुको आवाज पहिलेभन्दा धेरै प्रस्ट सुने। पछि उनले काठका ट्युब बनाए र आफ्नो आविष्कारलाई स्टेथोस्कोप नाम दिए। यो नाम “छाती” र “हेर्नु” अर्थ हुने ग्रिक शब्दबाट बनेको हो।

बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता दायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ताभन्दा किन बाक्लो हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

दायाँ भेन्ट्रिकलले छेउकै फोक्सोसम्म मात्र रगत पम्प गर्छ। बायाँ भेन्ट्रिकलले भने मस्तिष्कदेखि खुट्टाका औँलासम्म शरीरका सबै धमनीमा रगत धकेल्नुपर्छ। त्यसैले यसमा बढी मांसपेशी हुन्छ। दुवै भेन्ट्रिकलमा लगभग उत्तिकै रगत अटाउँछ।

दायाँ भेन्ट्रिकलबाट दायाँ अरिकलमा रगत फर्कन नदिने भल्भ कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ट्राइकस्पिड भल्भ दायाँ अरिकल र दायाँ भेन्ट्रिकलका बिचमा हुन्छ। बाइकस्पिड (माइट्रल) भल्भ मुटुको बायाँ भागमा हुन्छ। पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भ भेन्ट्रिकलबाट रगत निस्कने ढोकामा हुन्छन्।

5.5 हृदयाघात

सामान्य अवस्थामा रगत शरीरबाट मुटुमा आउँछ, मुटुबाट फेरि शरीरमा जान्छ र कोरोनरी धमनी हुँदै मुटुकै मांसपेशीमा पनि पुग्छ। यो प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ। तर कहिलेकाहीँ मुटुको मांसपेशीको कुनै भागमा जाने रगतको प्रवाह एक्कासि घट्छ वा पूरै रोकिन्छ। यस्तो हुँदा मांसपेशीको त्यो भागले अक्सिजन पाउँदैन र केही मिनेटमै मर्न थाल्छ। मुटुले राम्ररी काम गर्न सक्दैन र व्यक्तिलाई निकै दुख्छ तथा गाह्रो हुन्छ। यस्तो अवस्थालाई हृदयाघात भनिन्छ। डाक्टरहरू यसलाई मायोकार्डियल इन्फार्क्सन पनि भन्छन् (मायोकार्डियम: मुटुको मांसपेशी; इन्फार्क्सन: रगत नपाएर तन्तु मर्नु)। हृदयाघात एउटा गम्भीर तथा आपत्कालीन अवस्था हो।

यो कसरी हुन्छ

धेरै वर्षको अवधिमा कोरोनरी धमनीको भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोल जम्न सक्छ। धमनीको भित्तामा जम्ने बोसो तथा कोलेस्ट्रोलयुक्त यस्तो निक्षेपलाई प्लाक भनिन्छ। प्लाक जम्दा धमनी साँघुरो र कडा हुन्छ र त्यसबाट कम रगत बग्छ। कुनै दिन प्लाक चर्किन सक्छ। शरीरले यस्तो चर्काइलाई घाउ ठान्छ। त्यहाँ प्लेटलेट्स जम्मा हुन्छन् र रगतको ढिक्का (थ्रोम्बस) बन्छ। यस्तो ढिक्काले धमनी पूरै थुनेमा त्यसभन्दा परको मुटुको मांसपेशीले रगत पाउँदैन।

चित्र 5.8 कोरोनरी धमनी कसरी थुनिन्छ।

चित्र 5.9 हृदयाघात: एउटा ढिक्काले कोरोनरी धमनी थुनेको छ। यस धमनीबाट रगत पाउने मांसपेशीमा अब रगत पुग्दैन।

जोखिमका कारक तत्त्व

तलका अवस्थामा हृदयाघातको सम्भावना बढी हुन्छ:

उमेर: 45 वर्षभन्दा माथिका पुरुष र 55 वर्षभन्दा माथिका महिलामा युवाको तुलनामा जोखिम बढी हुन्छ।
सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन: चुरोट र बिँडी खाँदा तथा सुर्ती, गुट्खा र खैनी चपाउँदा धमनीमा क्षति पुग्छ।
लामो समयसम्म रहने उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)।
रगतमा उच्च कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड्स (बोसो): “खराब” कोलेस्ट्रोल (LDL) धमनीमा प्लाकका रूपमा जम्छ।
मधुमेह: रगतमा चिनीको मात्रा बढी हुँदा धमनीका भित्तामा क्षति पुग्छ।
पारिवारिक इतिहास: आमाबुबा वा हजुरबुबा-हजुरआमामध्ये कसैलाई, विशेष गरी कम उमेरमै, हृदयाघात भएको छ भने जोखिम बढी हुन्छ।
नियमित व्यायामको अभाव र अस्वस्थ आहार: खानामा धेरै ट्रान्सफ्याट (पटक पटक तताइएको तेल, वनस्पति घ्यू), नुन, चिनी, जनावरको बोसो र प्रशोधित खानेकुरा।
तनावपूर्ण जीवनशैली: लामो समयसम्म रहने रिस, चिन्ता वा नकारात्मक सोचाइ।
लागुऔषध: कोकिन र एम्फेटामिनजस्ता लागुऔषध सेवन गर्दा कोरोनरी धमनी कसिएर बन्द हुन सक्छ।

लक्षण

हृदयाघातका लक्षण व्यक्तिअनुसार फरक फरक हुन्छन्। सामान्यतया यी लक्षण देखिन्छन्:

छातीको बिचमा एक्कासि दुख्नु, थिचिएजस्तो वा कसिएजस्तो हुनु। यो दुखाइ काँध, हात (विशेष गरी बायाँ हात), घाँटी, बङ्गारा, ढाड वा पेटको माथिल्लो भागसम्म फैलिन सक्छ।
चिसो पसिना आउनु, थकान महसुस हुनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु।
रिँगटा लाग्नु वा टाउको हलुका भएजस्तो हुनु, वाकवाकी लाग्नु।
कतिपय हृदयाघात अचानक हुन्छन्, तर धेरैजसो मानिसमा घण्टौँ, दिनौँ वा हप्तौँअघि नै चेतावनीका सङ्केत देखिन्छन्। मेहनत गर्दा छातीमा असजिलो वा थिचिएजस्तो हुन्छ र यो आराम गर्दा पनि हट्दैन। यसको अर्थ मुटुको मांसपेशीमा पहिल्यै रगत कम पुगिरहेको छ। यस्तो सङ्केतलाई कहिल्यै बेवास्ता गर्नुहुँदैन।

ध्यान दिनुहोस्

कसैलाई हृदयाघात भएको देखेमा

तुरुन्तै एम्बुलेन्स बोलाउनुपर्छ (नेपालमा 102) वा बिरामीलाई छिटोभन्दा छिटो अस्पताल पुर्‍याउनुपर्छ। हरेक मिनेट महत्त्वपूर्ण हुन्छ: मरेको मुटुको मांसपेशी फेरि बन्दैन।
बिरामीलाई बसेर आराम गर्न मदत गर्नुपर्छ र कसिएका लुगा खुकुलो पारिदिनुपर्छ। बिरामीलाई हिँड्न दिनुहुँदैन।
बिरामीसँगै बस्नुपर्छ र दुखाइ कहिले सुरु भयो भनेर डाक्टरलाई बताउनुपर्छ।
बिरामी ढल्यो, बोलाउँदा बोलेन र सामान्य रूपमा सास फेरेन भने मुटु रोकिएको हुन सक्छ। यस्तो बेला मदतका लागि कराउनुपर्छ र हातले मात्र गरिने CPR सुरु गर्नुपर्छ। एउटा हत्केलाको फेद छातीको बिचमा राखेर अर्को हात त्यसमाथि राख्नुपर्छ। मदत नआइपुगेसम्म जोडले र छिटो छिटो थिच्नुपर्छ: करिब 5 cm गहिरो, मिनेटमा 100 देखि 120 पटक। यसो गर्दा मस्तिष्कसम्म रगत बगिरहन्छ। प्राथमिक उपचारको तालिमबारे आफ्नो विद्यालयमा सोध्नु राम्रो हुन्छ।

हृदयाघातबाट बच्ने उपाय

स्वस्थ र सक्रिय जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
धूमपान गर्नुहुँदैन, सुर्ती चपाउनुहुँदैन र मद्यपानबाट टाढा रहनुपर्छ।
शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ।
सन्तुलित आहार खानुपर्छ: तरकारी, फलफूल, सम्पूर्ण अन्न र दाल बढी; नुन, चिनी र तारेको खाना कम।
नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ: हिँड्ने, साइकल चलाउने वा खेल्ने; धेरैजसो दिन कम्तीमा 30 मिनेट।
तनाव व्यवस्थापन गर्न सिक्नुपर्छ।
जोखिम बढाउने उच्च रक्तचाप र मधुमेहको उपचार र नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
विशेष गरी 40 वर्ष उमेरपछि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।

परीक्षण र उपचार

कसैलाई हृदयाघात भएको हो कि होइन भनेर पत्ता लगाउन डाक्टरले सुरुमा रक्तचाप, पल्स र तापक्रम जाँच्छन्। त्यसपछि मुटुका परीक्षण गरिन्छ:

इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम (ECG): छातीमा धातुका साना प्याड टाँसिन्छन्। यी प्याडबाट मुटुका विद्युतीय सङ्केत छालजस्तो रेखाका रूपमा रेकर्ड हुन्छन्। हृदयाघात हुँदा ती छालको आकार बदलिन्छ। यो परीक्षण छिटो हुन्छ र प्रायः सबैभन्दा पहिले यही गरिन्छ।
रगत परीक्षण: क्षति भएको मुटुको मांसपेशीबाट केही प्रोटिन (जस्तै ट्रोपोनिन) रगतमा चुहिन्छन्।
इकोकार्डियोग्राम (इको): धड्किरहेको मुटुको अल्ट्रासाउन्ड तस्बिर। यसमा मुटुको भित्ताको कुन भाग राम्ररी चलिरहेको छैन भन्ने देखिन्छ।
एन्जियोग्राफी, CT कोरोनरी एन्जियोग्राम र MRI: यी विधिबाट धमनी र मुटुका तस्बिर लिइन्छन्।

एन्जियोग्राफी

साधारण एक्स-रेमा रक्तनली प्रस्ट देखिँदैनन्। एन्जियोग्राफीमा डाक्टरले एउटा पातलो ट्युब कोरोनरी धमनीसम्म पुर्‍याउँछन्। त्यही ट्युबबाट रगतमा एक्स-रे छिर्न नसक्ने विशेष रङ (सूचक पदार्थ) हालिन्छ। त्यसपछि चलिरहेको एक्स-रे भिडियो (फ्लुरोस्कोपी) लिइन्छ। यसमा धमनी गाढा हाँगाहाँगा परेका रेखाका रूपमा देखिन्छन् र कुनै पनि साँघुरो भाग वा अवरोध ठ्याक्कै देख्न सकिन्छ। यसरी लिइएको तस्बिरलाई एन्जियोग्राम भनिन्छ।

गाढा रङले भरिएका मुटुका धमनीको खैरो एक्स-रे तस्बिर, माथितिर एउटा साँघुरिएको भाग — **चित्र 5.10** कोरोनरी एन्जियोग्राम। रङका कारण मुटुका धमनी गाढा देखिएका छन्। राता वाणले देखाइएको ठाउँमा धमनी निकै साँघुरिएको छ। फोटो: Maria A Pantaleo, Anna Mandrioli, Maristella Saponara, Margherita Nannini, Giovanna Erente, Cristian Lolli and Guido Bia, CC BY 2.0

उपचार

हृदयाघात भइरहेका बेला मुटुको मांसपेशी हरेक मिनेट मरिरहेको हुने भएकाले रगतको प्रवाह फेरि सुचारु गर्न उपचार छिटो सुरु गर्नुपर्छ। बिरामीलाई तुरुन्तै अस्पताल पुर्‍याइन्छ। रगतमा अक्सिजन कम भएमा अक्सिजन दिइन्छ र औषधी पनि दिइन्छ। त्यसपछिको उपचार धमनी आंशिक रूपमा थुनिएको छ कि पूर्ण रूपमा भन्ने कुरामा र अस्पतालमा के कस्ता उपकरण छन् भन्ने कुरामा भर पर्छ।

एन्जियोग्राफी र एन्जियोप्लास्टी गर्ने उपकरण नभएको ठाउँमा डाक्टरले रगत पातलो गर्ने औषधी र ढिक्का घोल्ने औषधी दिन्छन्।
यस्ता उपकरण भएको ठाउँमा थुनिएको धमनी शल्यक्रिया प्रक्रियाबाट खोलिन्छ:

कोरोनरी एन्जियोप्लास्टी र स्टेन्टिङ (यसलाई PCI, percutaneous coronary intervention पनि भनिन्छ)। यसमा मुटुरोग विशेषज्ञले नाडी वा तिघ्राको फेदको धमनीबाट लामो, पातलो र लचिलो ट्युब छिराउँछन्। यस ट्युबलाई क्याथेटर भनिन्छ। एक्स-रेको पर्दामा हेर्दै उनीहरू क्याथेटरलाई साँघुरिएको कोरोनरी धमनीसम्म पुर्‍याउँछन्। क्याथेटरको टुप्पोमा भएको सानो बेलुन फुलाएर प्लाकलाई धमनीको भित्तातिर थिचिन्छ। प्रायः धमनी खुला राख्न धातुको जालीले बनेको सानो ट्युब (स्टेन्ट) त्यहीँ छोडिन्छ। धेरै स्टेन्टमा औषधीको लेप लगाइएको हुन्छ। यही औषधीका कारण धमनी फेरि साँघुरिँदैन। यो प्रक्रियामा बिरामी ब्युँझै हुन्छन् र प्रायः केही दिनमै घर फर्किन्छन्।

चित्र 5.11 एन्जियोप्लास्टी र स्टेन्टिङ।

कोरोनरी धमनी बाइपास सर्जरी (ओपन हर्ट सर्जरी)। यसमा सर्जनले छाती खोलेर शरीरको अर्को भागबाट एउटा स्वस्थ रक्तनली लिन्छन्। प्रायः खुट्टाको शिरा वा छातीको भित्ताभित्रको धमनी लिइन्छ। यस रक्तनलीको एउटा छेउ एओर्टामा र अर्को छेउ अवरोधभन्दा परको कोरोनरी धमनीमा सिलाइन्छ। भिडभाड भएको बजार नछिरी बाइपास सडकबाट गाडी गएजस्तै रगत पनि यस नयाँ बाटो हुँदै अवरोध छलेर बग्छ। यो ठुलो शल्यक्रिया हो। प्रायः यो योजना बनाएर गरिन्छ, तर कहिलेकाहीँ आपत्कालीन शल्यक्रियाका रूपमा पनि गरिन्छ।

चित्र 5.12 बाइपास सर्जरी: नयाँ रक्तनली हुँदै रगत एओर्टाबाट अवरोधभन्दा परको कोरोनरी धमनीमा पुग्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

आफ्नै मुटुमा ट्युब छिराउने डाक्टर

सन् 1929 मा जर्मनीका 25 वर्षीय डाक्टर वर्नर फोर्समानलाई एउटा विश्वास थियो: पातलो ट्युबलाई शिरा हुँदै जीवित मुटुसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। उनका हाकिमले यो काम धेरै खतरनाक भन्दै रोक लगाए। त्यसैले उनले आफ्नै पाखुरा लट्याए, कुहिनाको शिरा चिरे र रबरको पातलो ट्युब करिब 65 cm भित्र मुटुतिर छिराए। त्यसपछि उनी हिँडेर एक्स-रे कोठामा गए र तस्बिर खिचे। तस्बिरमा ट्युबको टुप्पो उनको दायाँ अरिकलभित्र पुगेको देखियो। यस कामका कारण उनको जागिर जानै लागेको थियो। तर आज हरेक एन्जियोग्राम र एन्जियोप्लास्टी उनकै विचारमा आधारित कार्डियाक क्याथेटराइजेसन विधिबाट गरिन्छ। सन् 1956 मा उनले अरू वैज्ञानिकसँग साझा रूपमा नोबेल पुरस्कार पाए।

के तपाईँलाई थाहा छ?

नेपालमा मुटुको शल्यक्रिया

नेपालमा पहिलो ओपन हर्ट सर्जरी सन् 1997 मा डा. भगवान कोइरालाको नेतृत्वमा काठमाडौँको त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालमा भएको थियो। आज काठमाडौँको बाँसबारीमा रहेको शहीद गङ्गालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्र लगायत धेरै अस्पतालमा एन्जियोप्लास्टी, स्टेन्टिङ र बाइपास सर्जरी गरिन्छ। गरिब बिरामीको मुटुरोगको उपचार यी अस्पतालमा कम खर्चमा वा निःशुल्क गरिन्छ।

5.6 मुटुको धड्कन, पल्स रेट वा हर्ट रेट

मुटुको मांसपेशीमा हुने नियमित र लयात्मक खुम्चाइ तथा फुकाइका कारण मुटुमा ढुकढुक आवाज आउँछ। यसलाई मुटुको धड्कन भनिन्छ। डाक्टरले यो धड्कन स्टेथोस्कोपबाट सुन्छन्।

एक मिनेटमा हुने धड्कनको सङ्ख्यालाई हर्ट रेट भनिन्छ। आराम गरिरहेको स्वस्थ वयस्क मानिसको मुटु एक मिनेटमा 60 देखि 100 पटक धड्किन्छ। (केटाकेटीको मुटु अलि छिटो धड्किन्छ। नवजात शिशुको मुटु मिनेटमा करिब 120 देखि 160 पटक धड्किन्छ।)

आराम गर्दा हर्ट रेट प्रतिमिनेट 60 भन्दा कम हुनुलाई ब्राडिकार्डिया (ढिलो हृदय) भनिन्छ। फिट खेलाडीको बलियो मुटुले हरेक धड्कनमा बढी रगत पम्प गर्ने भएकाले उनीहरूमा यो सामान्य मानिन्छ।
आराम गर्दा हर्ट रेट प्रतिमिनेट 100 भन्दा बढी हुनुलाई ट्याकिकार्डिया (तीव्र मुटु) भनिन्छ।

शरीरको अवस्थाअनुसार हर्ट रेट घटबढ हुन्छ: व्यायाम गर्दा, डराउँदा, उत्साहित हुँदा र ज्वरो आउँदा यो बढ्छ भने सुतेका बेला घट्छ।

बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा हरेक पटक चापको एउटा छाल धमनी हुँदै अगाडि बढ्छ र धमनीका भित्ता फुल्छन्। धमनी छालानजिक भएको ठाउँमा यो फुलाइ औँलाले छामेर महसुस गर्न सकिन्छ। यसलाई पल्स भनिन्छ। हरेक धड्कनमा एउटा पल्स हुने भएकाले पल्स रेट र हर्ट रेट बराबर हुन्छन् र यी दुवै शब्द पर्यायका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। स्वस्थ वयस्कमा पल्स रेट प्रतिमिनेट 60 देखि 100 हुन्छ।

क्रियाकलाप

5.4: पल्स रेट मापन

केही मिनेट सजिलो आसनमा चुपचाप बस्नुहोस्।
नाडीमा (रेडियल पल्स): बायाँ हातको हत्केला माथितिर फर्काउनुहोस्। दायाँ हातको चोरीऔँला र माझी औँलाका टुप्पा बायाँ नाडीमा बुढीऔँलातिर राख्नुहोस्। औँला हड्डी (रेडियस) र टेन्डनबिचको खाल्डोमा पर्नुपर्छ। रेडियल धमनीको धड्कन महसुस नहुन्जेल बिस्तारै थिच्नुहोस्।
एक मिनेटसम्म धड्कन गन्नुहोस् (वा 15 सेकेन्डसम्म गनेर 4 ले गुणन गर्नुहोस्)। नतिजा टिप्नुहोस्।
घाँटीमा (क्यारोटिड पल्स): बङ्गाराको कुनाभन्दा अलि तल, श्वासनलीको छेउको नरम खाल्डोमा दुई औँला बिस्तारै राख्नुहोस्। क्यारोटिड धमनीको धड्कन छामेर फेरि गन्नुहोस्।
यसै गरी साथीहरूको पल्स रेट नाप्नुहोस्। सबैको पल्स रेट तुलना गरेर छलफल गर्नुहोस्: कसको पल्स सबैभन्दा छिटो छ? व्यायामपछि यो बदलिन्छ कि बदलिँदैन?

सुझाव

बुढीऔँलाले पल्स नछाम्नुहोस्। बुढीऔँलामा आफ्नै पल्स हुने भएकाले आफ्नै धड्कन गनिन सक्छ। घाँटीलाई बिस्तारै र एकातिर मात्र थिच्नुहोस्। दुवै ठाउँको धड्कन एउटै मुटुबाट आउने भएकाले नाडी र घाँटीमा पल्स रेट एउटै आउनुपर्छ।

नाडीमा आफ्नो पल्स खोज्नुहोस्। त्यसपछि टाइमर चलाएर 15 सेकेन्ड गन्नुहोस् वा हरेक धड्कनमा बटन थिच्नुहोस्। आराम गर्दाको रेट सेभ गर्नुहोस्। त्यसपछि एक मिनेट ठाउँमै उफ्रेर फेरि नाप्नुहोस्।

15 s

मैले गनेका धड्कन:

अहिलेको पल्स: –
आराम गर्दा: –
1 मिनेट उफ्रिएपछि: –

आफ्नो पल्स खोज्नुहोस्, त्यसपछि गन्नुहोस् वा थिच्नुहोस्।

रक्तनली

शरीरका प्रत्येक तन्तु र कोषमा रगत पुर्‍याउने तथा त्यहाँबाट फिर्ता ल्याउने लचकदार, मांसपेशीयुक्त नलीलाई रक्तनली भनिन्छ। रक्तनली तीन किसिमका हुन्छन्: धमनी, शिरा र केशिका।

चित्र 5.13 तीन किसिमका रक्तनली: यी कसरी जोडिन्छन्, यिनका भित्ता (नाप नमिलाई कोरिएका) र शिराका भल्भ। धमनी र शिराका भित्तामा उस्तै तीन तह हुन्छन्: बाहिरी ट्युनिका एक्सटर्ना, मांसपेशीयुक्त ट्युनिका मिडिया र भित्री पत्र ट्युनिका इन्टर्ना।

धमनी

मुटुबाट रगतलाई शरीरका विभिन्न भागमा पुर्‍याउने रक्तनलीलाई धमनी भनिन्छ। धमनीले रगत सधैँ मुटुबाट टाढा लैजान्छ। धमनीका भित्ता बाक्ला, मांसपेशीयुक्त र लचिला हुने भएकाले भेन्ट्रिकलले धकेलेको रगतको उच्च चाप यिनले थाम्न सक्छन्। उच्च चापले नै रगत अगाडि बढिरहने भएकाले धमनीमा भल्भ हुँदैन।

एओर्टा सबैभन्दा ठुलो धमनी हो। एओर्टा बाँडिएर साना धमनी बन्छन्। ती धमनी पनि बाँडिएर झन् साना उपधमनी (आर्टेरियोल्स) बन्छन्। प्रत्येक उपधमनी पनि बाँडिएर केशिकाको मसिनो जालो बन्छ। काटिएको धमनीबाट निकै छिटो रगत बग्ने भएकाले धेरैजसो धमनी शरीरभित्र गहिराइमा मांसपेशीले ढाकिएर रहेका हुन्छन्।

केशिका

उपधमनी विभाजित भई बनेका अति मसिना र जालीदार रक्तनलीलाई केशिका भनिन्छ। केशिका कपालभन्दा पनि पातला हुन्छन्। यिनको भित्ता एउटा कोष मात्र बाक्लो हुनाले यसबाट पदार्थहरू सजिलै छिर्न सक्छन्। रक्तसञ्चार प्रणालीको खास काम यहीँ हुन्छ:

रगतबाट कोषमा: पचेको खाना, अक्सिजन, हर्मोन, इन्जाइम र अरू पदार्थ;
कोषबाट रगतमा: कार्बनडाइअक्साइड, युरिया र अरू विकार पदार्थ। रगतले यिनलाई निष्कासन अङ्गसम्म पुर्‍याउँछ।

केशिका शरीरका हरेक कोषको निकै नजिकसम्म पुगेका हुन्छन्। हाम्रो शरीरमा लगभग कुनै पनि कोष केशिकाबाट एउटा कपालको मोटाइभन्दा टाढा हुँदैन। विकार पदार्थ लिएपछि केशिकाहरू फेरि जोडिन थाल्छन् र उपशिरा बन्छन्। उपशिरा जोडिएर शिरा बन्छन्।

शिरा

शरीरका विभिन्न भागबाट रगत जम्मा गरेर मुटुसम्म पुर्‍याउने रक्तनलीलाई शिरा भनिन्छ। शिराको भित्तामा पनि धमनीको जस्तै तीन तह हुन्छन्, तर मांसपेशी धेरै कम हुनाले शिराका भित्ता पातला हुन्छन् र भित्रको खाली ठाउँ फराकिलो हुन्छ। धेरैजसो शिरामा कार्बनडाइअक्साइड र विकार पदार्थ प्रशस्त भएको अशुद्ध रगत बग्छ।

शिरासम्म आइपुग्दा रगतको धेरैजसो चाप सकिइसकेको हुनाले शिरामा रगत बिस्तारै बग्छ र उल्टो दिशामा बग्ने सम्भावना हुन्छ। खुट्टामा त रगत गुरुत्वविरुद्ध माथि चढ्नुपर्ने भएकाले यो सम्भावना झन् बढी हुन्छ। यसलाई रोक्न शिरामा ठाउँ ठाउँमा भल्भ हुन्छन्। भल्भले रगतलाई मुटुतिर मात्र बग्न दिन्छ। हिँड्दा खुम्चिने मांसपेशीले शिरालाई थिच्छ र रगत एउटा भल्भबाट अर्को भल्भतिर धकेलिन्छ।

उपशिरा, शिरा र भेनाकाभा (महाशिरा) सबैको काम उस्तै हुन्छ। यिनीहरू आकार र सङ्ख्यामा मात्र फरक हुन्छन्। धेरै शिरा छालानजिक हुन्छन्। नाडीमा देखिने निलो-हरियो रेखा शिरा हुन्।

क्रियाकलाप

आफ्नै हातमा विलियम हार्भेको प्रयोग

एक मिनेटसम्म हात तल झुन्ड्याउनुहोस्। यसो गर्दा हातको पछाडिपट्टि र पाखुराका शिरा उठेर देखिन्छन्।
एउटा शिरा छान्नुहोस्। एउटा औँलाले शिरा थिच्नुहोस्। अर्को औँलाले शिरालाई थिच्दै कुहिनातिर (मुटुतिर) सार्नुहोस् र शिरा रित्तो पार्नुहोस्। त्यसपछि दोस्रो औँला उठाउनुहोस्।
अब फेरि यसै गरी गर्नुहोस्, तर यस पटक औँला मुटुबाट टाढा, हाततिर सार्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

मुटुतिर सार्दा शिरा रित्तो हुन्छ। मुटुपट्टिको औँला उठाउँदा शिरा हाततिरबाट मात्र भरिन्छ: रगत मुटुतिर बग्छ। उल्टो दिशामा सार्दा भने एउटा निश्चित ठाउँभन्दा पर रगत धकेल्न सकिँदैन र त्यहाँ शिरा फुलेकै रहन्छ। त्यस ठाउँमा एउटा भल्भ हुन्छ। यही भल्भका कारण रगत मुटुबाट टाढा बग्न सक्दैन। हरेक भल्भमा सानो डल्लो पनि देखिन सक्छ।

माथिल्लो पाखुरामा पट्टी बाँधिएको, शिरा फुलेका र औँलाले एउटा शिरा थिचिएका मानिसका पाखुराका पुराना कुँदिएका चित्र — **चित्र 5.14** विलियम हार्भेको पुस्तक *On the Motion of the Heart and Blood* (1628) मा यही प्रयोगका चित्र। माथिल्लो पाखुरामा बाँधिएको पट्टीका कारण शिरा फुलेका छन्। औँलाले शिराको एउटा भाग थिचेर रित्तो पारिएको छ। अक्षरले चिनो लगाइएका गाँठा भल्भ हुन्। रगत भल्भभन्दा पछाडि फर्कन नसक्ने भएकाले त्यो भाग रित्तै रहन्छ। फोटो: Wellcome Collection, CC BY 4.0

विज्ञानको एउटा कथा

रगत घुम्छ भन्ने देखाउने डाक्टर

1,400 वर्षसम्म डाक्टरहरूले ग्रिक चिकित्सक ग्यालेनको शिक्षा माने। ग्यालेनका अनुसार रगत खानाबाट कलेजोमा नयाँ बन्छ र शरीरले त्यसलाई खर्च गर्छ। सन् 1628 मा इङ्ल्यान्डका डाक्टर विलियम हार्भेले एउटा सजिलो हिसाब गरे। हरेक धड्कनमा मुटुले करिब एक चम्चा रगत बाहिर धकेल्छ। यसलाई एक घण्टाका धड्कनले गुणन गर्दा मुटुले एक घण्टामै मानिसको पूरै तौलभन्दा बढी रगत पम्प गर्ने देखियो। कुनै पनि कलेजोले त्यति धेरै रगत बनाउन सक्दैन! त्यसैले एउटै रगत घुमिरहेको हुनुपर्छ। हातमा गरिएजस्ता प्रयोगबाट उनले रगत धमनीबाट मुटु छोड्छ र शिराबाट मुटुमा फर्किन्छ भनेर देखाए। धमनीबाट शिरासम्म रगत कसरी पुग्छ भन्ने भने उनले देख्न सकेनन्। हार्भेको मृत्युको चार वर्षपछि सन् 1661 मा मार्सेलो माल्पिघीले सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट केशिका पत्ता लगाए।

छोटकरीमा

धमनी, शिरा र केशिका

	धमनी	शिरा	केशिका
रगत लैजाने दिशा	मुटुबाट टाढा	मुटुतिर	धमनी र शिराका बिचमा
रगत (प्रायः)	शुद्ध (पल्मोनरी धमनीबाहेक)	अशुद्ध (पल्मोनरी शिराबाहेक)	दुवै: रगत यहीँ बदलिन्छ
भित्ता	बाक्लो, मांसपेशीयुक्त, लचिलो	पातलो, कम मांसपेशी	एक कोष बाक्लो
भित्रको खाली ठाउँ	साँघुरो	फराकिलो	एउटा रातो रक्तकोष मात्र अटाउने
भल्भ	हुँदैन	हुन्छ	हुँदैन
चाप र वेग	उच्च, छिटो, झट्काझट्कामा	कम, बिस्तारै, एकनासले	कम, सबैभन्दा बिस्तारै
कहाँ	प्रायः भित्र गहिराइमा	धेरै सतहनजिक	जताततै, हरेक कोषको नजिक

शिरामा भल्भ हुन्छ तर धमनीमा किन हुँदैन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

शिरासम्म पुग्दा रगतको चाप कम हुन्छ। खुट्टामा रगत उकालो बग्नुपर्ने भएकाले भल्भ नभए रगत पछाडि चिप्लिन्छ। धमनीमा भेन्ट्रिकलबाट आएको उच्च चापले रगत अगाडि बढिरहन्छ। धमनीतिर भएका भल्भ भनेका मुटुबाट रगत निस्कने ठाउँका दुईओटा भल्भ मात्र हुन्।

5.7 रक्तसञ्चार प्रक्रिया

मुटुबाट रगतलाई शरीरका प्रत्येक भागमा पुर्‍याउने र शरीरका प्रत्येक भागबाट रगतलाई फेरि मुटुसम्म ल्याउने प्रक्रियालाई रक्तसञ्चार भनिन्छ। आराम गरिरहेको वयस्क मानिसको मुटुले एक मिनेटमा करिब 5 देखि 6 लिटर रगत पम्प गर्छ। कडा व्यायाम गर्दा यो मात्रा पाँच गुणासम्म बढ्छ।

चित्र 5.1 फेरि हेरौँ। एक फन्को पूरा गर्दा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिन्छ: एक पटक दायाँ भागबाट र एक पटक बायाँ भागबाट। त्यसैले हाम्रो रक्तसञ्चारलाई दोहोरो रक्तसञ्चार भनिन्छ। मानव शरीरमा रक्तसञ्चार दुई प्रकारले हुन्छ:

सिस्टमिक रक्तसञ्चार (मुटु → शरीर → मुटु)
पल्मोनरी रक्तसञ्चार (मुटु → फोक्सो → मुटु)

सिस्टमिक रक्तसञ्चार

मुटुको बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा शुद्ध रगत एओर्टामा जान्छ। एओर्टाबाट रगत साना धमनी र उपधमनी हुँदै केशिकामा पुग्छ र केशिकाबाट कोषसम्म पुग्छ। त्यहाँ रगतले कोषलाई खाना, अक्सिजन र अरू आवश्यक पदार्थ दिन्छ। कोषले बनाएका कार्बनडाइअक्साइड र अरू विकार पदार्थ रगतले लिन्छ। त्यसपछि केशिका जोडिएर उपशिरा र शिरा बन्छन्। शिराहरू जोडिएर भेनाकाभा बन्छन् र अशुद्ध रगत दायाँ अरिकलमा पुग्छ।

यसरी बायाँ भेन्ट्रिकलबाट धमनी हुँदै शरीरका सबै भागमा पुग्ने र शिरा हुँदै फेरि दायाँ अरिकलमा फर्किने रक्तसञ्चारलाई सिस्टमिक रक्तसञ्चार भनिन्छ।

$\text{बायाँ भेन्ट्रिकल} \xrightarrow{\text{एओर्टा, धमनी}} \text{शरीरका विभिन्न भाग} \xrightarrow{\text{शिरा, भेनाकाभा}} \text{दायाँ अरिकल}$

पल्मोनरी रक्तसञ्चार

दायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा पल्मोनिक भल्भ खुल्छ र अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा जान्छ। फोक्सोमा करोडौँ साना हावाका थैली हुन्छन्। यिनलाई एल्भियोली भनिन्छ। एल्भियोलीलाई चारैतिरबाट ढाकेर रहेको केशिकाको जालोबाट रगत बग्छ। यहाँ रगतको कार्बनडाइअक्साइड एल्भियोलीमा जान्छ र सास छोड्दा बाहिर निस्कन्छ। एल्भियोलीको हावामा भएको अक्सिजन रगतमा जान्छ। अब शुद्ध भएको रगतलाई पल्मोनरी शिराहरूले बायाँ अरिकलसम्म ल्याउँछन्।

यसरी दायाँ भेन्ट्रिकलबाट फोक्सोमा र फोक्सोबाट फेरि बायाँ अरिकलमा रगत प्रवाह हुने प्रक्रियालाई पल्मोनरी रक्तसञ्चार भनिन्छ।

$\text{दायाँ भेन्ट्रिकल} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी धमनी}} \text{फोक्सो} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी शिरा}} \text{बायाँ अरिकल}$

सिस्टमिक रक्तसञ्चार	पल्मोनरी रक्तसञ्चार
मुटु र पूरै शरीरका बिचमा हुन्छ	मुटु र फोक्सोका बिचमा हुन्छ
बायाँ भेन्ट्रिकलबाट सुरु भई दायाँ अरिकलमा टुङ्गिन्छ	दायाँ भेन्ट्रिकलबाट सुरु भई बायाँ अरिकलमा टुङ्गिन्छ
शुद्ध रगत एओर्टाबाट जान्छ; अशुद्ध रगत भेनाकाभाबाट फर्किन्छ	अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनीबाट जान्छ; शुद्ध रगत पल्मोनरी शिराबाट फर्किन्छ
उच्च चापमा लामो बाटो	कम चापमा छोटो बाटो
शरीरका कोषलाई अक्सिजन दिन्छ	फोक्सोबाट अक्सिजन लिन्छ

के तपाईँलाई थाहा छ?

एउटाभन्दा दुई घेरा किन राम्रो?

माछाको मुटुमा दुईओटा मात्र कोठा हुन्छन् र यसमा एकल रक्तसञ्चार हुन्छ: रगत मुटु → गिल्स → शरीर → मुटु गरी घुम्छ। गिल्सका साना केशिकाबाट छिर्दा रगतको धेरैजसो धक्का सकिन्छ। त्यसपछि रगत बिस्तारै घस्रिँदै शरीरतिर जान्छ। हाम्रो दोहोरो रक्तसञ्चारमा भने फोक्सोबाट रगत फेरि मुटुमै फर्किन्छ र मुटुले यसलाई दोस्रो पटक धकेल्ने भएकाले शुद्ध रगत उच्च चापमा शरीरसम्म पुग्छ। हामी र चराजस्ता तातो रगत भएका जनावर निकै सक्रिय हुन सक्नुको कारण यही हो।

रगत बायाँ भेन्ट्रिकलबाट निस्कन्छ। मुटुमा फर्किने बाटोमा यो त्यसपछि कुन कुन भाग हुँदै जान्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

बायाँ भेन्ट्रिकलबाट निस्केको रगत सिस्टमिक बाटो हुँदै जान्छ: एओर्टा → धमनी → अङ्गका केशिका → शिरा → भेनाकाभा → दायाँ अरिकल। मुटुको दायाँ भागमा फर्केपछि मात्र रगत फोक्सोमा जान्छ।

5.8 रक्तचाप

बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिएर रगतलाई धमनीमा पम्प गर्दा रगतले धमनीको भित्तामा जोडले धक्का दिन्छ। रक्तनली, विशेष गरी धमनीको भित्तामा रगतले दिने चापलाई रक्तचाप भनिन्छ।

रक्तचाप यी कुरामा निर्भर रहन्छ:

भेन्ट्रिकल कति जोडले खुम्चिन्छ,
रगतको मात्रा कति छ र कति रगत बग्छ,
धमनी कति फराकिला वा साँघुरा छन् (साँघुरा र कडा धमनीमा चाप बढी हुन्छ)।

रक्तचापलाई पाराको मिलिमिटर (mmHg) मा नापिन्छ। रक्तचाप दुईओटा सङ्ख्यामा लेखिन्छ, जस्तै 120/80 mmHg। यसलाई “माथिल्लो 120, तल्लो 80” भनेर पढिन्छ।

माथिल्लो सङ्ख्या सिस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा (सिस्टोल) धमनीमा हुने सबैभन्दा उच्च चाप यही हो। वयस्कमा यो सामान्यतया करिब 90 देखि 120 mmHg हुन्छ।
तल्लो सङ्ख्या डाइस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल फुकेर फेरि भरिँदा (डाइस्टोल) धमनीमा हुने सबैभन्दा कम चाप यही हो। वयस्कमा यो सामान्यतया करिब 60 देखि 80 mmHg हुन्छ।

वयस्क मानिसको सामान्य स्वस्थ रक्तचाप करिब 120/80 mmHg हुन्छ। मानिसको रक्तचाप उमेर, लिङ्ग, शारीरिक क्रियाकलाप र मानसिक अवस्थामा निर्भर रहन्छ: व्यायाम गर्दा, रिसाउँदा वा डराउँदा रक्तचाप बढ्छ भने सुतेका बेला घट्छ।

चित्र 5.15 हरेक धड्कनसँगै धमनीमा चाप बढ्छ र घट्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

किन “पाराको मिलिमिटर”?

पहिलेका राम्रा रक्तचाप नाप्ने यन्त्रमा पारो हुन्थ्यो। पारो गह्रौँ तरल धातु हो। रगतको चापले पाराको स्तम्भलाई माथि धकेल्थ्यो र पारो कति माथि उठ्यो भनेर चाप पढिन्थ्यो। 120 mmHg भनेको पाराको 12 cm अग्लो स्तम्भ थाम्न सक्ने चाप हो। पारो पानीभन्दा 13.6 गुणा घना हुने भएकाले त्यति नै चापले पानी वा रगतलाई करिब 1.6 मिटर अग्लो ट्युबसम्म धकेल्न सक्छ। सन् 1733 मा इङ्ल्यान्डका वैज्ञानिक स्टिफन हेल्सले घोडाको घाँटीको धमनीमा सिसाको ट्युब सिधै छिराएर घोडाको रक्तचाप नापे। रगत ट्युबमा करिब 2.5 मिटर माथिसम्म उक्लियो!

रक्तचाप नाप्ने उपकरणलाई स्फिग्मोम्यानोमिटर भनिन्छ (स्फिग्मोस: ग्रिक भाषामा पल्स)। हावा भर्न मिल्ने एउटा पट्टी (कफ) माथिल्लो पाखुरामा बेरिन्छ। धमनी थिचिएर बन्द नहुन्जेल कफमा हावा भरिन्छ। त्यसपछि हावा बिस्तारै निकालिन्छ र स्वास्थ्यकर्मीले कफमुनि स्टेथोस्कोप राखेर सुन्छन्। पहिलो ढक-ढक आवाज सुनिँदाको चाप सिस्टोलिक चाप हो। आवाज हराउँदाको चाप डाइस्टोलिक चाप हो। हिजोआज डिजिटल यन्त्रबाट पनि रक्तचाप नापिन्छ। यस्तो यन्त्रले कफमा पल्स पत्ता लगाएर यही काम आफैँ गर्छ।

रक्तचाप नाप्ने यन्त्र: रबरको नली भएको कालो कपडाको कफ, कालो थिच्ने बल र गोलो डायल भएको मिटर — **चित्र 5.16** स्फिग्मोम्यानोमिटर: कफ माथिल्लो पाखुरामा बेरिन्छ। बल थिचेर कफमा हावा भरिन्छ र डायलमा चाप mmHg मा देखिन्छ। फोटो: ML5 at English Wikipedia, Public domain

रक्तचाप (वयस्क)	यसको अर्थ
90/60 mmHg भन्दा कम	न्यून रक्तचाप (हाइपोटेन्सन): रिँगटा लाग्ने र बेहोस हुने हुन सक्छ
करिब 90/60 देखि 120/80 mmHg	सामान्य
120/80 देखि 139/89 mmHg	अलि बढेको: खानपान र व्यायाममा ध्यान दिने बेला
140 वा बढी, वा 90 वा बढी (एक पटकभन्दा बढी नाप्दा)	उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)

(अमेरिकाजस्ता केही देशमा अहिले 130/80 वा त्यसभन्दा माथिलाई उच्च रक्तचाप मानिन्छ। नेपालमा भने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले तोकेअनुसार 140/90 लाई सीमा मानिन्छ।)

हल गरिएको उदाहरण

रक्तचापको अर्थ

एक जना मानिसको रक्तचाप 150/95 mmHg छ। दुवै सङ्ख्याको अर्थ के हो? यो रक्तचाप सामान्य हो कि होइन?

उत्तर

150 mmHg सिस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा धमनीमा हुने चाप यही हो। 95 mmHg डाइस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल फुक्दा धमनीमा हुने चाप यही हो।
दुवै सङ्ख्या 140 र 90 को सीमाभन्दा माथि छन्। फेरि नाप्दा पनि यस्तै आएमा यी व्यक्तिलाई उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन) छ। उनले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।

उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)

कसैको रक्तचाप 140/90 mmHg वा सोभन्दा बढी भइरहन्छ भने यस्तो अवस्थालाई उच्च रक्तचाप वा हाइपरटेन्सन भनिन्छ। उच्च रक्तचापमा मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। वर्षौँसम्म उच्च रक्तचाप रहँदा धमनी, मुटु, मिर्गौला, आँखा र मस्तिष्कमा क्षति पुग्छ। हृदयाघात र मस्तिष्क घातको एउटा प्रमुख कारण उच्च रक्तचाप नै हो।

केही मानिसमा देखिने लक्षण: टाउको दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, नाकबाट रगत आउने, पसिना आउने र थकाइ लाग्ने, अनुहार रातो हुने, निद्रा नलाग्ने र आत्तिने।

ध्यान दिनुहोस्

चुपचाप मार्ने रोग

उच्च रक्तचाप भएका धेरैजसो मानिसलाई वर्षौँसम्म आफू पूर्ण रूपमा ठिक लाग्छ। उनीहरूमा कुनै लक्षण नै देखिँदैन। माथिका लक्षण प्रायः चाप धेरै उच्च भएपछि मात्र देखिन्छन्। त्यसैले डाक्टरहरू यसलाई “साइलेन्ट किलर” (चुपचाप मार्ने रोग) भन्छन्। यही कारणले आफूलाई ठिक लागे पनि हरेक वयस्कले नियमित रूपमा रक्तचाप नाप्नुपर्छ। नेपालमा चार जना वयस्कमध्ये करिब एक जनालाई उच्च रक्तचाप छ (राष्ट्रिय STEPS सर्वेक्षण, 2019)। तीमध्ये धेरैलाई आफूलाई उच्च रक्तचाप भएको थाहा नै छैन।

कारण:

नियमित रूपमा शारीरिक व्यायाम नगर्नु।
वंशाणुगत रूपमा परिवारमा उच्च रक्तचाप हुनु।
नियमित धूमपान र मद्यपान गर्नु।
शरीरको तौल बढी हुनु।
शारीरिक तथा मानसिक तनाव हुनु।
धेरै नुनिलो र चिल्लो खाना खानु (अचार, चिप्स, चाउचाउ र सुकुटीमा धेरै नुन हुन्छ)।

बच्ने उपाय: उच्च रक्तचापका कारण शरीर र मनमा विभिन्न समस्या आउँछन्। समयमै ध्यान दिए धेरैजसो अवस्थामा उच्च रक्तचाप हुनबाट बच्न सकिन्छ।

दैनिक खानेकुरामा ध्यान दिनुपर्छ: नुन र चिल्लो कम भएका खानेकुरा खानुपर्छ।
धूमपान र मद्यपान गर्नुहुँदैन।
प्रशस्त तरकारी र फलफूलसहितको सन्तुलित भोजन खानुपर्छ।
दैनिक शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
योग, ध्यान र प्राणायाम गर्नुपर्छ।
समय समयमा रक्तचाप जाँच गराउनुपर्छ।
सकेसम्म शान्त र तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ।
खेलकुद तथा मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलापमा भाग लिनुपर्छ।

एक जना मानिसको रक्तचाप 160/100 mmHg छ। आफूलाई ठिकै लागेकाले उपचार नचाहिने उनी बताउँछन्। उनका लागि सबैभन्दा राम्रो सल्लाह कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

हाइपरटेन्सनलाई “साइलेन्ट किलर” भनिन्छ। कुनै लक्षण देखिनुअघि नै वर्षौँसम्म धमनी, मुटु, मिर्गौला र मस्तिष्कमा क्षति पुगिरहन सक्छ। आफूलाई ठिक लाग्नु सुरक्षित भएको प्रमाण होइन।

मधुमेह

खानाबाट पाइने ग्लुकोजलाई कोषले ऊर्जा निकाल्न प्रयोग गर्छ। प्यान्क्रियाजमा बन्ने इन्सुलिन हर्मोनको सहायताले ग्लुकोज रगतबाट कोषभित्र पस्छ। शरीरमा इन्सुलिन धेरै कम बन्यो वा कोषमा इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्न छोड्यो भने ग्लुकोज रगतमै रहन्छ र रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ। रगतमा ग्लुकोजको मात्रा आवश्यकताभन्दा धेरै भएको अवस्थालाई मधुमेह वा चिनी रोग भनिन्छ (अझ ठ्याक्कै भन्दा डायबिटिज मेलिटस)। रगतमा अत्यधिक ग्लुकोज हुनुलाई विज्ञानको भाषामा हाइपरग्लाइसेमिया भनिन्छ।

(जानकारीका लागि: खाली पेटमा रगतमा चिनीको सामान्य मात्रा करिब 70 देखि 100 mg/dL हुन्छ। दुई पटक नाप्दा 126 mg/dL वा सोभन्दा बढी आएमा मधुमेह भएको मानिन्छ।)

रगतमा उच्च ग्लुकोजका लक्षण:

धेरै तिर्खा र भोक लाग्नु।
बारम्बार रिँगटा लाग्नु र कहिलेकाहीँ बेहोस हुनु।
छिन छिनमा पिसाब लाग्नु (मिर्गौलाले बढी भएको चिनी धेरै पानीसँगै पिसाबबाट बाहिर फाल्छ)।
आँखा धमिलो हुनु।
दुब्लाउनु र छिट्टै थकान महसुस हुनु।
मांसपेशी बाउँडिनु तथा हातखुट्टा लाटो हुनु वा झमझमाउनु।
घाउ ढिलो निको हुनु।

कारण:

प्यान्क्रियाजमा इन्सुलिन हर्मोन धेरै कम बन्नु।
शरीरको तौल बढी हुनु र निष्क्रिय जीवनशैली अपनाउनु।
असन्तुलित भोजन खानु।
खानामा धेरै चिल्लो पदार्थ र कार्बोहाइड्रेट हुनु (मिठाई, चिनीयुक्त पेय, सेतो भात र मैदा धेरै मात्रामा)।
वंशाणुगत कारण: परिवारमा मधुमेह हुनु।

बच्ने उपाय:

हरियो सागसब्जी र फलफूल प्रशस्त मात्रामा खानुपर्छ।
नियमित शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
शरीरको तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ।
सक्रिय जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ।
हरेक बिहान हिँड्न जानुपर्छ।
सन्तुलित भोजन खानुपर्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

दुई किसिमका मधुमेह

टाइप 1 मधुमेहमा शरीरकै सेता रक्तकोषले प्यान्क्रियाजमा इन्सुलिन बनाउने कोष नष्ट गर्छ। यो प्रायः बाल्यकालमै सुरु हुन्छ र बिरामीलाई जीवनभर इन्सुलिनको सुई चाहिन्छ। टाइप 2 मधुमेह धेरै बढी पाइन्छ। यसमा शरीरले इन्सुलिन बनाइरहेको हुन्छ, तर कोषमा इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्दैन। यो किसिमको मधुमेह तौल, खानपान, निष्क्रियता र पारिवारिक इतिहाससँग जोडिएको छ। स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर धेरैजसो अवस्थामा यसलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। सन् 1921 मा इन्सुलिन पत्ता लाग्नुअघि टाइप 1 मधुमेह भएका बिरामीको मृत्यु निश्चित हुन्थ्यो।

युरिक एसिड

धेरै खानेकुरामा प्युरिन भनिने नाइट्रोजनयुक्त पदार्थ हुन्छ। प्युरिन DNA र RNA का भाग भएकाले शरीरले पनि आफैँ प्युरिन बनाउँछ। प्युरिन टुक्रिँदा बन्ने विकार पदार्थलाई युरिक एसिड भनिन्छ। युरिक एसिड मुख्य रूपमा कलेजोमा (र अलिकति आन्द्रामा) बन्छ। रगतले युरिक एसिडलाई मिर्गौलासम्म पुर्‍याउँछ र मिर्गौलाले यसलाई पिसाबबाट बाहिर फाल्छ।

युरिक एसिड धेरै बन्यो वा मिर्गौलाले यसलाई छिटो निकाल्न सकेन भने रगतमा यसको मात्रा बढ्छ। रगतमा युरिक एसिड अत्यधिक हुनुलाई हाइपरयुरिसेमिया भनिन्छ। बढी भएको युरिक एसिडबाट जोर्नीमा सियोजस्ता तिखा साना क्रिस्टल बन्न सक्छन्। यसबाट गाउट भन्ने पीडादायी रोग लाग्छ। मिर्गौलामा यस्ता क्रिस्टल जम्मा भएर पत्थरी बन्छ।

ध्यान दिनुहोस्

युरिक एसिड र बेकिङ सोडा

सामान्य मात्रामा युरिक एसिडले रगतमा एन्टिअक्सिडेन्टको काम गर्छ। तर यसले रक्तनलीमा जमेको प्लाक सफा गर्दैन। रगतमा यसको मात्रा बढी हुनु गाउट, मिर्गौलाको पत्थरी, उच्च रक्तचाप र मुटुरोगसँग जोडिएको छ। उच्च युरिक एसिड घटाउन बेकिङ सोडा खाने सल्लाह पनि कतै कतै पढिन्छ। बेकिङ सोडामा धेरै सोडियम हुन्छ र सोडियमले रक्तचाप बढाउने भएकाले डाक्टरले नभनेसम्म यो खानुहुँदैन।

उच्च युरिक एसिडका लक्षण:

हाड जोर्नी दुख्नु।
मांसपेशीभित्र गहिरो दुखाइ हुनु।
मिर्गौलामा पत्थरी हुने सम्भावना बढ्नु।
जोर्नीमाथिको छाला रातो हुनु, सुन्निनु र पोल्नु।
खुट्टाका औँलाका जोर्नीमा, विशेष गरी बुढीऔँलामा, अत्यधिक दुखाइ हुनु।
हिँड्न र चलमल गर्न गाह्रो हुनु।

कारण:

मधुमेह वा अन्य कुनै रोगका कारण मिर्गौलाले युरिक एसिड राम्ररी निकाल्न नसक्नु।
प्युरिनयुक्त खाना धेरै मात्रामा खानु।
पानी कम पिउने बानी हुनु।

नियन्त्रण र बच्ने उपाय:

नियमित शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ: थोरै थोरै गरी दिनमा धेरै पटक।
मद्यपान (विशेष गरी बियर) र धूमपान गर्नुहुँदैन।
चेरी खानुपर्छ। चेरीमा हुने एन्थोसायनिन नामक एन्टिअक्सिडेन्टले युरिक एसिड घटाउन मदत गर्न सक्छ।
बोसोयुक्त रातो मासु, भित्री अङ्गको मासु (कलेजो, मिर्गौला) र समुद्री खाना कम खानुपर्छ। (दाल र अरू वनस्पतिजन्य खानेकुराको भने त्यति चिन्ता गर्नुपर्दैन। मासुको प्युरिनको तुलनामा वनस्पतिको प्युरिनले गाउटको जोखिम धेरै कम बढाउने कुरा अध्ययनबाट थाहा भएको छ।)
सामान्यतया प्युरिनयुक्त खानेकुरा कम खानुपर्छ र चिनीयुक्त पेय पिउनुहुँदैन।

परियोजना कार्य

उच्च रक्तचाप, मधुमेह र युरिक एसिड

क.नजिकैको अस्पताल भ्रमण गर्नुहोस्। त्यहाँका डाक्टर र अन्य स्वास्थ्यकर्मीसँग उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च युरिक एसिडबारे सोधखोज गर्नुहोस्। छोटो प्रतिवेदन तयार गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
ख.आफ्नो परिवारका सदस्यमध्ये कसैलाई यीमध्ये कुनै समस्या छ कि छैन सोध्नुहोस्। समस्या के हो, यसका कारण के हुन् र यसका लागि के उपाय अपनाइएको छ भनेर सोधखोज गर्नुहोस्। तयार पारिएको प्रतिवेदन कक्षामा छलफलका लागि प्रस्तुत गर्नुहोस्। (स्वास्थ्य निजी विषय भएकाले अनुमति लिएर मात्र सोध्नुहोस् र प्रतिवेदनमा कसैको नाम नलेख्नुहोस्।)

अभ्यास

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. रक्तसञ्चार प्रणालीका मुख्य भागको समूह निम्नमध्ये कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. न्युक्लियस नहुने रक्तकोष कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. रगतमा हेमोग्लोबिनको कमी भएमा कुन रोग लाग्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. मानव मुटुमा कतिओटा भल्भ हुन्छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

मुटुमा चारओटा भल्भ हुन्छन्: ट्राइकस्पिड, बाइकस्पिड (माइट्रल), पल्मोनिक र एओर्टिक। (मुटुमा कोठा पनि चारओटा नै हुन्छन्: माथि दुईओटा अरिकल र तल दुईओटा भेन्ट्रिकल।)

ङ. मुटुको बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा धमनीमा सिस्टोलिक रक्तचाप महसुस हुनुको कारण के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा रगत एओर्टामा धकेलिन्छ र त्यो चाप धमनी हुँदै अगाडि सर्छ। धमनी मुटुसँगै खुम्चिँदैनन्, बरु तन्किन्छन्। रगत पनि बाक्लो हुँदैन।

च. रोहितले रक्त समूह पहिचानका लागि रगत परीक्षण गराएको नतिजा तलको तालिकामा देखाइएको छ। उसको रक्त समूह कुन हो?

एन्टिसिरम	एन्टि-A	एन्टि-B	एन्टि-D
रगत डल्लो पर्नु	देखियो	देखियो	देखियो

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

एन्टि-A र एन्टि-B सँग डल्लो परेकाले एन्टिजेन A र B दुवै छन्: AB समूह। एन्टि-D सँग पनि डल्लो परेकाले Rh फ्याक्टर छ: पोजिटिभ। त्यसैले रोहितको रक्त समूह AB पोजिटिभ हो। (एन्टि-D सँग डल्लो नपरेको भए उसको रक्त समूह AB नेगेटिभ हुन्थ्यो। कतिपय पुस्तकको तालिकामा “O” को स्तम्भ पनि हुन्छ। O एन्टिजेन नै नहुने भएकाले “O” एन्टिसिरम हुँदैन। O समूह भनेको A र B दुवै नहुनु मात्र हो।)

छ. एक जना व्यक्तिलाई धेरै तिर्खा र भोक लाग्ने, रिँगटा लाग्ने र बेला बेलामा बेहोस हुने, छिन छिनमा पिसाब लाग्ने तथा आँखा धमिलो हुँदै जाने समस्या छ। उनी कुन समस्याबाट ग्रसित छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ज. मुटु दुखेको अवस्थामा कोरोनरी धमनीमा अवरोध (ब्लकेज) छ कि छैन पत्ता लगाउन उपयुक्त जाँच कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ECG बाट मुटुको मांसपेशीमा रगत नपुगेको थाहा हुन्छ। तर धमनी आफैँ र अवरोध ठ्याक्कै कहाँ छ भन्ने कुरा एन्जियोग्राफीबाट लिइएको तस्बिर (एन्जियोग्राम) मा मात्र देखिन्छ।

झ. साम्भवी विद्यालयमा खेल्दाखेल्दै ढुङ्गामा ठोक्किँदा उनको खुट्टामा चोट लाग्यो। विभिन्न प्रयत्न गर्दा पनि उनको रगत बग्न रोकिएन। यसको कारण के होला?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

प्लेटलेट्स टाँसिएर घाउमा बिर्को बनाउँछन् र ढिक्का बन्ने प्रक्रिया सुरु गर्छन्। (रगत जमाउने प्रोटिनको कमीले पनि रगत बग्न नरोकिन सक्छ, जस्तै हिमोफिलियामा। तर यी विकल्पमध्ये प्लेटलेट्सको कमी नै ठिक उत्तर हो।)

ञ. रस्मिलाका हजुरबुबालाई रातो मासु, गेडागुडी तथा तारेका खानेकुरा खाँदा शरीर दुख्ने र जोर्नीहरू सुन्निने समस्या देखिएको छ। उहाँलाई के समस्या भएको होला?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

रातो मासुमा (र अलि कम मात्रामा गेडागुडीमा) प्युरिन प्रशस्त हुन्छ। प्युरिन टुक्रिएर युरिक एसिड बन्छ। यस्ता खानेकुरा खाएपछि जोर्नी दुख्नु र सुन्निनु उच्च युरिक एसिडको लक्षण हो। यसलाई गाउट भनिन्छ।

2. भिन्नता लेख्नुहोस्

क.

राता रक्तकोष र सेता रक्तकोष

उत्तर

राता रक्तकोष (RBC)	सेता रक्तकोष (WBC)
बाइकन्केभ, चक्काको आकारका हुन्छन्।	यिनको निश्चित आकार हुँदैन।
न्युक्लियस हुँदैन।	न्युक्लियस हुन्छ।
हेमोग्लोबिन हुने भएकाले रातो रङका हुन्छन्।	हेमोग्लोबिन हुँदैन; रङहीन हुन्छन्।
प्रति mm³ रगतमा 45–50 लाख हुन्छन्।	प्रति mm³ रगतमा 4,000–11,000 हुन्छन्।
करिब 120 दिनसम्म बाँच्छन्।	केही घण्टादेखि वर्षौँसम्म बाँच्छन्।
अक्सिजन (र केही कार्बनडाइअक्साइड) बोक्छन्।	कीटाणुसँग लड्छन् र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

ख.

अरिकल र भेन्ट्रिकल

उत्तर

अरिकल (अट्रियम)	भेन्ट्रिकल
मुटुका माथिल्ला कोठा हुन्।	मुटुका तल्ला कोठा हुन्।
रगत लिन्छन्: शरीरबाट (दायाँ) वा फोक्सोबाट (बायाँ)।	रगत बाहिर पठाउँछन्: फोक्सोमा (दायाँ) वा शरीरमा (बायाँ)।
भित्ता पातला हुन्छन्।	भित्ता बाक्ला र मांसपेशीयुक्त हुन्छन्।
शिरासँग जोडिएका हुन्छन् (भेनाकाभा, पल्मोनरी शिरा)।	धमनीसँग जोडिएका हुन्छन् (पल्मोनरी धमनी, एओर्टा)।

ग.

धमनी र शिरा

उत्तर

धमनी	शिरा
रगतलाई मुटुबाट टाढा लैजान्छ।	रगतलाई मुटुसम्म ल्याउँछ।
प्रायः शुद्ध रगत बोक्छ (पल्मोनरी धमनीबाहेक)।	प्रायः अशुद्ध रगत बोक्छ (पल्मोनरी शिराबाहेक)।
भित्ता बाक्लो, मांसपेशीयुक्त र लचिलो हुन्छ; भित्रको ठाउँ साँघुरो हुन्छ।	भित्ता पातलो हुन्छ; भित्रको ठाउँ फराकिलो हुन्छ।
भल्भ हुँदैन।	ठाउँ ठाउँमा भल्भ हुन्छन्।
रगत उच्च चापमा, छिटो र झट्काझट्कामा बग्छ।	रगत कम चापमा, बिस्तारै र एकनासले बग्छ।
प्रायः शरीरभित्र गहिराइमा हुन्छ।	धेरै शिरा सतहनजिक हुन्छन्।

घ.

पल्मोनरी रक्तसञ्चार र सिस्टमिक रक्तसञ्चार

उत्तर

पल्मोनरी रक्तसञ्चार	सिस्टमिक रक्तसञ्चार
मुटु र फोक्सोका बिचमा हुन्छ।	मुटु र शरीरका अरू सबै भागका बिचमा हुन्छ।
दायाँ भेन्ट्रिकलदेखि बायाँ अरिकलसम्म हुन्छ।	बायाँ भेन्ट्रिकलदेखि दायाँ अरिकलसम्म हुन्छ।
अशुद्ध रगत जान्छ (पल्मोनरी धमनी) र शुद्ध रगत फर्किन्छ (पल्मोनरी शिरा)।	शुद्ध रगत जान्छ (एओर्टा) र अशुद्ध रगत फर्किन्छ (भेनाकाभा)।
बाटो छोटो हुन्छ र चाप कम हुन्छ।	बाटो लामो हुन्छ र चाप उच्च हुन्छ।
रगतले अक्सिजन लिन्छ।	रगतले कोषलाई अक्सिजन दिन्छ।

ङ.

सिस्टोलिक रक्तचाप र डाइस्टोलिक रक्तचाप

उत्तर

सिस्टोलिक चाप	डाइस्टोलिक चाप
धमनीमा हुने सबैभन्दा उच्च चाप हो।	धमनीमा हुने सबैभन्दा कम चाप हो।
भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा हुन्छ।	भेन्ट्रिकल फुक्दा हुन्छ।
रक्तचापको माथिल्लो (पहिलो) सङ्ख्या हो।	तल्लो (दोस्रो) सङ्ख्या हो।
वयस्कमा सामान्यतया करिब 90–120 mmHg हुन्छ।	वयस्कमा सामान्यतया करिब 60–80 mmHg हुन्छ।

च.

रक्तअल्पता र हिमोफिलिया

उत्तर

रक्तअल्पता	हिमोफिलिया
राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुन्छ।	रगत राम्ररी जम्न सक्दैन।
प्रायः खानामा फलाम (वा भिटामिन) को कमीले वा रगत बगेर हुन्छ।	वंशाणुगत रोग हो: रगत जमाउने एउटा प्रोटिन हुँदैन।
मानिस थाक्छ, फिक्का हुन्छ र स्वाँ स्वाँ हुन्छ।	काटेको घाउ र चोटबाट धेरै बेर रगत बग्छ।
प्रायः फलाम प्रशस्त भएको खाना र फलामको चक्कीले उपचार गरिन्छ।	नभएको क्लटिङ फ्याक्टर दिएर उपचार गरिन्छ।

छ.

एन्जियोग्राम र ओपन हर्ट सर्जरी

उत्तर

एन्जियोग्राम	ओपन हर्ट (बाइपास) सर्जरी
परीक्षण हो: यसबाट अवरोध पत्ता लगाइन्छ।	उपचार हो: यसबाट अवरोधलाई छलेर रगत पुर्‍याइन्छ।
पातलो ट्युबबाट धमनीमा रङ हालेर एक्स-रे लिइन्छ।	छाती खोलेर अवरोध छल्ने गरी स्वस्थ रक्तनली सिलाइन्छ।
छाती खोलिँदैन; बिरामी ब्युँझै हुन्छ।	पूरै बेहोस बनाएर (जनरल एनेस्थेसिया दिएर) गरिने ठुलो शल्यक्रिया हो।
एक घण्टाभन्दा कम समय लाग्छ।	कैयौँ घण्टा लाग्छ र निको हुन हप्तौँ लाग्छ।

ज.

प्लेटलेट्स र सेता रक्तकोष

उत्तर

प्लेटलेट्स	सेता रक्तकोष
सबैभन्दा साना रक्तकोष हुन्; ठुलो कोषका टुक्रा हुन्।	राता रक्तकोषभन्दा ठुला हुन्छन्; पूर्ण कोष हुन्।
न्युक्लियस हुँदैन।	न्युक्लियस हुन्छ।
प्रति mm³ मा 1.5–4.5 लाख हुन्छन्।	प्रति mm³ मा 4,000–11,000 हुन्छन्।
करिब 7–10 दिन बाँच्छन्।	केही घण्टादेखि वर्षौँसम्म बाँच्छन्।
रगत जमाउन मदत गर्छन्।	कीटाणुसँग लड्छन्।

3. कारण दिनुहोस्

क.

रगत रातो हुन्छ।

उत्तर

राता रक्तकोषमा हेमोग्लोबिन नामक रातो रङ्गकण हुन्छ। हेमोग्लोबिनको फलाम भएको भागका कारण यसको रङ रातो हुन्छ। रगतमा राता रक्तकोष धेरै (हरेक घन मिलिमिटरमा करिब 50 लाख) हुने भएकाले पूरै रगत रातो देखिन्छ।

ख.

सेता रक्तकोषलाई शरीरका सेना भनिन्छ।

उत्तर

सेता रक्तकोषहरूले शरीरको रक्षा गर्छन्। शरीरमा पसेका कीटाणुलाई यिनीहरूले खोजेर निल्छन् र नष्ट गर्छन्। यिनीहरूले कीटाणुविरुद्ध एन्टिबडी पनि बनाउँछन्। देशको रक्षा गर्ने सेनाजस्तै सेता रक्तकोषहरूले शरीरलाई सङ्क्रमणबाट जोगाउँछन् र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

ग.

अरिकलको भन्दा भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ।

उत्तर

अरिकलले रगतलाई तलको भेन्ट्रिकलसम्म थोरै दुरी मात्र धकेल्छ। भेन्ट्रिकलले भने रगतलाई मुटुबाट बाहिर फोक्सोसम्म वा पूरै शरीरभरि उच्च चापमा पम्प गर्नुपर्छ। यसका लागि धेरै बढी बल चाहिने भएकाले भेन्ट्रिकलको भित्तामा बढी मांसपेशी हुन्छ।

घ.

दायाँ भेन्ट्रिकलको भन्दा बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो हुन्छ।

उत्तर

दायाँ भेन्ट्रिकलले नजिकै रहेका फोक्सोसम्म मात्र रगत पम्प गर्छ। बायाँ भेन्ट्रिकलले भने एओर्टा हुँदै टाउकोदेखि खुट्टासम्म शरीरका हरेक भागमा रगत पम्प गर्छ। यसका लागि धेरै उच्च चाप चाहिने भएकाले बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो र बलियो हुन्छ।

ङ.

धमनीमा भल्भ हुँदैन तर शिरामा भल्भ हुन्छ।

उत्तर

धमनीको रगतमा मुटुबाट आएको उच्च चाप हुन्छ। यही चापले रगत अगाडि बगिरहने भएकाले धमनीमा भल्भ चाहिँदैन। शिरासम्म पुग्दा रगतको चाप कम हुन्छ र रगत बिस्तारै बग्छ। खुट्टाबाट त रगत उकालो बग्नुपर्ने भएकाले शिरामा रगत पछाडि फर्कन सक्छ। शिराका भल्भले रगतलाई मुटुतिर मात्र बग्न दिन्छ।

च.

रक्तअल्पता भएको मानिस केही छिन हिँड्दा नै थाक्छ।

उत्तर

रक्तअल्पता भएको मानिसमा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुने भएकाले रगतले कम अक्सिजन बोक्छ। हिँड्दा मांसपेशीलाई खानाबाट ऊर्जा निकाल्न बढी अक्सिजन चाहिन्छ, तर पर्याप्त अक्सिजन पुग्दैन। त्यसैले त्यस्तो मानिस छिट्टै थाक्छ र स्वाँ स्वाँ हुन्छ।

छ.

धमनीहरू मांसपेशीभित्र दबिएर रहेका हुन्छन् भने शिराहरू शरीरको बाहिरी सतहमै हुन्छन्।

उत्तर

धमनीमा रगत उच्च चापमा बग्ने भएकाले धमनी काटियो भने निकै छिटो धेरै रगत बग्छ। मांसपेशीभित्र गहिराइमा रहँदा धमनीमा चोट लाग्ने डर कम हुन्छ। शिरामा रगतको चाप कम हुने भएकाले यिनमा चोट लाग्नु त्यति खतरनाक हुँदैन र धेरै शिरा सतहनजिकै हुन्छन्। सतहनजिकका शिरालाई वरिपरिका मांसपेशीहरूले थिचेर रगत मुटुतिर धकेल्न पनि मदत गर्छन्।

ज.

रक्तदान गर्नुपूर्व रक्त समूह पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

उत्तर

रक्तदान गरिएको रगत बिरामीलाई चढाइन्छ। बिरामीको आफ्नै कोषमा नभएको एन्टिजेन (A, B वा D) बोकेका राता रक्तकोष चढाइयो भने बिरामीका एन्टिबडीहरूले ती कोषमाथि आक्रमण गर्छन्। ती कोष रक्तनलीभित्रै डल्लो परेर फुट्छन् र रक्तनली तथा मिर्गौला थुनिएर बिरामीको ज्यान जान सक्छ। त्यसैले रक्तदान गर्नुअघि दाताको र रगत चढाउनुअघि बिरामीको रक्त समूह पहिचान गरिन्छ र दुवैको रगत क्रस-म्याच गरिन्छ। यसरी दाताको रगत मिल्ने बिरामीलाई मात्र दिइन्छ।

झ.

हिमोफिलियाका बिरामीको रगत निकै ढिलो जम्छ वा जम्दै जम्दैन।

उत्तर

हिमोफिलिया वंशाणुगत रोग हो। यस रोगमा फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनको जालीमा बदल्न चाहिने रगत जमाउने प्रोटिनमध्ये एउटा हुँदैन। जाली नबनेकाले बलियो ढिक्का बन्न सक्दैन र धेरै बेर रगत बगिरहन्छ। (प्लेटलेट्स कम हुँदा पनि रगत ढिलो जम्छ, तर त्यो अवस्थालाई थ्रोम्बोसाइटोपेनिया भनिन्छ।)

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

मानव रक्तसञ्चार प्रणालीका मुख्य भागको वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर

मुटु: छातीमा दुई फोक्सोका बिचमा रहेको चार कोठे मांसपेशीयुक्त पम्प हो। यसको दायाँ भागले अशुद्ध रगत फोक्सोमा पम्प गर्छ भने बायाँ भागले शुद्ध रगत शरीरमा पम्प गर्छ।
रक्तनली: धमनीले रगतलाई मुटुबाट टाढा लैजान्छ। केशिकाबाट कोष र रगतबिच पदार्थको साटासाट हुन्छ। शिराले रगतलाई मुटुमा फर्काउँछ।
रगत: प्लाज्मा (55 %) तथा राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स (45 %) मिलेर बनेको तरल तन्तु हो। रगतले अक्सिजन, खाना, हर्मोन र विकार पदार्थ बोक्छ, कीटाणुसँग लड्छ र घाउमा रगत जमाउँछ।

ख.

रगतका मुख्य कार्य लेख्नुहोस्।

उत्तर

परिवहन: रगतले अक्सिजनलाई फोक्सोबाट कोषसम्म र कार्बनडाइअक्साइडलाई कोषबाट फोक्सोसम्म पुर्‍याउँछ। पचेको खाना, हर्मोन, इन्जाइम र विकार पदार्थ पनि रगतले नै बोक्छ।
नियन्त्रण: रगतले शरीरको तापक्रम, पानी र लवणको मात्रा तथा pH स्थिर राख्छ।
सुरक्षा: सेता रक्तकोष र एन्टिबडी कीटाणुसँग लड्छन्। प्लेटलेट्स र फाइब्रिनोजिन मिलेर रगत जमाउँछन् र रगत बग्न रोक्छन्।

ग.

शरीरको कुनै भागमा चोट लाग्दा केही छिन रगत बगेपछि रोकिन्छ, कसरी?

उत्तर

काटिएको ठाउँमा रक्तनली साँघुरिन्छ। प्लेटलेट्स क्षति भएको किनारामा र एकअर्कामा टाँसिएर बिर्को बनाउँछन्। प्लेटलेट्सबाट निस्कने रसायनहरूले प्लाज्माको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनका धागामा बदल्छन्। फाइब्रिनका धागा मिलेर जाली बन्छ र त्यसमा रक्तकोष अड्किन्छन्। यसरी बनेको ढिक्काले घाउ टालिन्छ र रगत बग्न रोकिन्छ।

घ.

रमिला छोटो दुरी हिँड्दा पनि निकै थाक्छिन् र स्वाँ स्वाँ हुन्छिन्। उनलाई यस्तो किन भएको हो? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

उनलाई सम्भवतः रक्तअल्पता छ। यस अवस्थामा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुन्छ। प्रायः खानामा फलामको कमीले यस्तो हुन्छ। रमिलाको रगतले पर्याप्त अक्सिजन बोक्न नसक्ने भएकाले हिँड्दा उनका मांसपेशीमा अक्सिजन पुग्दैन र मांसपेशी छिट्टै थाक्छन्। बढी अक्सिजन पाउन उनी जोडजोडले सास फेर्छिन्। उनले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ र फलाम प्रशस्त भएको खाना (साग जस्ता हरिया पातदार तरकारी, गेडागुडी, मासु, अन्डा) खानुपर्छ।

ङ.

एउटा मानिसको रक्तचाप 130/90 mmHg छ। यसको अर्थ स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

130 mmHg सिस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा धमनीमा यति चाप हुन्छ। 90 mmHg डाइस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल फुक्दा धमनीमा यति चाप हुन्छ। वयस्कको सामान्य रक्तचाप करिब 120/80 mmHg हुन्छ। यसको तुलनामा यी दुवै सङ्ख्या सामान्यभन्दा बढी छन्। सिस्टोलिक चाप (130) बढेको छ तर 140 भन्दा कम छ। डाइस्टोलिक चाप (90) भने उच्च रक्तचापको सीमामा पुगेको छ। डाक्टरहरू (र WHO) 140 वा बढी वा 90 वा बढी चापलाई हाइपरटेन्सन मान्छन्। फेरि नाप्दा पनि यस्तै आएमा यी मानिसलाई उच्च रक्तचाप छ। उनले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ, नुन र चिल्लो खाना कम खानुपर्छ र नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ।

च.

रक्तचाप नाप्न कुन उपकरणको प्रयोग गरिन्छ?

उत्तर

स्फिग्मोम्यानोमिटर। यसमा माथिल्लो पाखुरामा बेरिने, हावा भर्न मिल्ने कफ र चापलाई mmHg मा देखाउने मिटर (वा डिजिटल मिटर) हुन्छ।

छ.

डाक्टरले कुनै बिरामीलाई रगत दिनुअगाडि रक्त समूह पहिचान गर्न लगाउँछन्, किन?

उत्तर

बिरामीको प्लाज्मामा उसको आफ्नै राता रक्तकोषमा नभएका A र B एन्टिजेनविरुद्धका एन्टिबडी हुन्छन् (Rh नेगेटिभ मानिसमा एन्टि-D पनि बन्न सक्छ)। रक्तदाताका राता रक्तकोषमा त्यस्तो एन्टिजेन भएमा ती एन्टिबडीहरूले बिरामीको रक्तनलीभित्रै कोषलाई डल्लो पार्छन् र फुटाउँछन्। यस्तो प्रतिक्रिया ज्यानमारा हुन सक्ने भएकाले रक्तदाता र बिरामी दुवैको रक्त समूह जाँचिन्छ र क्रस-म्याच गरिन्छ। यसबाट रगत मिल्छ भन्ने पक्का हुन्छ।

ज.

सरिताकी हजुरआमालाई छिन छिनमा पिसाब लाग्ने, छिट्टै थकान महसुस हुने, हातखुट्टा बाउँडिने र झमझमाउने तथा धेरै तिर्खा लाग्ने जस्ता लक्षण देखिएका छन्। उहाँलाई के समस्या भएको छ? उक्त समस्याबाट बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

यी मधुमेहका लक्षण हुन्। उहाँको रगतमा ग्लुकोज धेरै छ (हाइपरग्लाइसेमिया)। उहाँको शरीरमा इन्सुलिन धेरै कम बन्छ वा शरीरमा इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्दैन। मिर्गौलाले बढी भएको चिनी धेरै पानीसँगै बाहिर फाल्छ (छिन छिनमा पिसाब लाग्नु, तिर्खा लाग्नु)। रगतमा धेरै चिनी हुँदा स्नायुमा क्षति पुग्छ (हातखुट्टा झमझमाउनु)। उहाँका कोषले ग्लुकोजबाट ऊर्जा निकाल्न सक्दैनन् (थकान)। उहाँले रगतमा चिनीको परीक्षण गराउनुपर्छ।
बच्ने उपाय: हरियो सागसब्जी र फलफूल प्रशस्त खानुपर्छ; नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ र हरेक बिहान हिँड्नुपर्छ; तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ; सक्रिय र तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ; सन्तुलित भोजन खानुपर्छ र चिल्लो तथा कार्बोहाइड्रेट धेरै भएका खानेकुरा (मिठाई, चिनीयुक्त पेय, सेतो भात, मैदा) कम खानुपर्छ। मधुमेह भइसकेको छ भने खानपान र जीवनशैली बदल्नुपर्छ र डाक्टरको सल्लाहअनुसार औषधी वा इन्सुलिन लिनुपर्छ।

झ.

उच्च रक्तचापका असर र बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

असर: उच्च रक्तचापमा मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। समयसँगै धमनीका भित्तामा क्षति पुग्छ र धमनी साँघुरिन्छन्। यसबाट हृदयाघात, मुटुले काम गर्न छोड्ने (हार्ट फेलियर), मस्तिष्क घात (मस्तिष्कमा रक्तनली फुट्नु वा थुनिनु), मिर्गौलामा क्षति र आँखामा क्षति हुन सक्छ। टाउको दुख्ने, नाकबाट रगत आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने, थकाइ लाग्ने र निद्रा नलाग्ने जस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन्, तर प्रायः कुनै लक्षण नै देखिँदैन।

बच्ने उपाय: नुन र चिल्लो खाना कम खानुपर्छ; प्रशस्त तरकारी र फलफूलसहितको सन्तुलित भोजन गर्नुपर्छ; दिनहुँ व्यायाम गर्नुपर्छ; तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ; धूमपान र मद्यपान गर्नुहुँदैन; तनाव व्यवस्थापन गर्नुपर्छ (योग, ध्यान, प्राणायाम, मनोरञ्जन); र नियमित रूपमा रक्तचाप जाँच गराउनुपर्छ।

ञ.

मानव शरीरमा रहेका श्वासप्रश्वास प्रणाली, पाचन प्रणाली र रक्तसञ्चार प्रणाली एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्। यस भनाइलाई कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

पाचन प्रणालीमा खाना पचेर ग्लुकोजजस्ता सरल र घुलनशील पदार्थ बन्छन्। यी पदार्थ रगतमा सोसिन्छन्।
श्वासप्रश्वास प्रणालीले अक्सिजनलाई फोक्सोसम्म ल्याउँछ। फोक्सोबाट अक्सिजन रगतमा जान्छ।
रक्तसञ्चार प्रणालीले ग्लुकोज र अक्सिजन दुवैलाई हरेक कोषसम्म पुर्‍याउँछ। कोषमा कोषीय श्वासप्रश्वास हुँदा ग्लुकोज र अक्सिजनबाट ऊर्जा निस्कन्छ र कार्बनडाइअक्साइड बन्छ। रगतले यो कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म फर्काउँछ र सास फेर्दा बाहिर फालिन्छ।

पाचन नभए कोषलाई खाना पुग्दैन। सास फेर्ने काम नभए खानाबाट ऊर्जा निकाल्ने अक्सिजन पुग्दैन। रक्तसञ्चार नभए खाना र अक्सिजन कुनै पनि कोषसम्म पुग्दैनन्। त्यसैले यी प्रणाली एकअर्कामा निर्भर छन्।

ट.

रक्तचाप बढेको वा घटेको कसरी थाहा पाइन्छ?

उत्तर

स्फिग्मोम्यानोमिटर (हातले चलाउने वा डिजिटल) ले नापेर थाहा पाइन्छ। माथिल्लो पाखुरामा बेरिएको कफमा धमनी थिचिएर बन्द नहुन्जेल हावा भरिन्छ। त्यसपछि बिस्तारै हावा निकालिन्छ। पल्सको आवाज सुरु हुँदाको चाप सिस्टोलिक चाप हो भने आवाज हराउँदाको चाप डाइस्टोलिक चाप हो। एकभन्दा बढी पटक नाप्दा 140/90 mmHg वा बढी आएमा उच्च रक्तचाप हो। 90/60 mmHg भन्दा कम आएमा न्यून रक्तचाप हो। उच्च रक्तचापमा प्रायः लक्षण नदेखिने भएकाले नियमित जाँच नै यसलाई पत्ता लगाउने पक्का उपाय हो।

ठ.

चारओटा चित्रमा क्रमशः (1) एक जना मानिसले चक्की निलेको, (2) पाचन प्रणाली, (3) रक्तसञ्चार प्रणाली र (4) दुखेको घुँडा देखाइएको छ। यी चित्रमा शरीरमा हुने कुन प्रक्रिया देखाइएको छ? यस प्रक्रियामा कुन कुन प्रणालीको भूमिका हुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्। यदि चित्र 3 को प्रणाली नहुने हो भने चित्र 1 मा देखाइएको, मुखबाट खाएको औषधी घुँडासम्म कसरी पुग्न सक्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

यी चित्रमा मुखबाट खाएको औषधी आवश्यक ठाउँसम्म कसरी पुग्छ भन्ने देखाइएको छ। निलिएको औषधी पेट र सानो आन्द्राबाट रगतमा सोसिन्छ (पाचन प्रणाली)। रगतमा मिसिएको औषधी शरीरभरि घुम्दै घुँडासम्म पुग्छ (रक्तसञ्चार प्रणाली)। त्यसैले यस प्रक्रियामा पाचन र रक्तसञ्चार प्रणालीको भूमिका हुन्छ।
रक्तसञ्चार प्रणाली नभएको भए औषधी डिफ्युजनबाट मात्र फैलिन सक्थ्यो। अणुहरू धेरै भएको ठाउँबाट थोरै भएको ठाउँतिर बिस्तारै फैलिने प्रक्रियालाई डिफ्युजन भनिन्छ। एक मिलिमिटरभन्दा पनि कम दुरीमा डिफ्युजन छिटो हुन्छ। तर पेटदेखि घुँडासम्मको दुरी पार गर्न डिफ्युजनबाट वर्षौँ लाग्छ। यसरी त औषधी काम लाग्ने समयभित्र घुँडासम्म पुग्दैनथ्यो। ठुला जनावरलाई रक्तसञ्चार प्रणाली चाहिनुको कारण ठ्याक्कै यही हो।

ड.

तलको तालिकाका आधारमा प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

रक्तकोषको नाम	आकार	न्युक्लियस	उत्पादन हुने क्षेत्र	क्षय हुने क्षेत्र
X	बाइकन्केभ	हुँदैन	हाडको बोनम्यारो	कलेजो र फियो
Y	अनियमित	हुन्छ	हाडको बोनम्यारो र लिम्फ नोड	कलेजो, फियो र सङ्क्रमण भएको ठाउँ
Z	गोलो	हुँदैन	हाडको बोनम्यारो	फियो

i.कुन रक्तकोषको कमीले गर्दा मानिसमा रक्तअल्पता हुन्छ?
ii.Y रक्तकोषको सङ्ख्या अत्यधिक वृद्धि हुँदा मानव शरीरमा कस्तो समस्या हुन्छ?
iii.यदि कुनै व्यक्तिको काटेको भागमा रगत एकदमै ढिलो जम्छ वा जम्दै जम्दैन भने उक्त व्यक्तिमा कुन रक्तकोषको कमी छ होला? उक्त अवस्थालाई के भनिन्छ?

उत्तर

X रातो रक्तकोष, Y सेतो रक्तकोष र Z प्लेटलेट्स हो।

i.X अर्थात् राता रक्तकोषको कमीले रक्तअल्पता हुन्छ।
ii.Y अर्थात् सेता रक्तकोषको सङ्ख्या असामान्य रूपमा धेरै बढ्नु ल्युकेमिया (रक्त क्यान्सर) को लक्षण हुन सक्छ। यस रोगमा असामान्य सेता रक्तकोषहरूले सामान्य रक्तकोषको ठाउँ ओगट्छन्। (सेता रक्तकोष थोरै मात्र बढेका छन् भने प्रायः शरीर सङ्क्रमणसँग लडिरहेको हुन्छ।)
iii.Z अर्थात् प्लेटलेट्स सामान्यभन्दा कम छन्। प्लेटलेट्सको सङ्ख्या कम हुनुलाई थ्रोम्बोसाइटोपेनिया भनिन्छ। कतिपय पुस्तकमा यस अवस्थालाई हिमोफिलिया भनिएको हुन्छ। तर हिमोफिलिया भनेको प्लेटलेट्स सामान्य हुँदाहुँदै रगत जमाउने प्रोटिनको वंशाणुगत कमी हो। दुवै तरिकाले ठिक हुने उत्तर: “Z, प्लेटलेट्स: थ्रोम्बोसाइटोपेनिया। (प्लेटलेट्स सामान्य हुँदाहुँदै रगत जमाउने प्रोटिन नभएर रगत ढिलो जम्नु हिमोफिलिया हो।)”

ढ.

बाटोमा हिँडिरहेका बेला सरिताले छाती दुखेर छटपटाइरहेका एक जना वृद्धलाई देखिन्। उनले उहाँलाई तुरुन्तै अस्पताल पुर्‍याइन्। प्रारम्भिक जाँचमा उहाँको मुटुमा समस्या आएको हुन सक्ने अनुमान गरियो। उहाँको मुटुको अवस्था पहिचान गर्न कुन जाँच गर्नु उपयुक्त होला? कारणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

सुरुमा छिटो हुने ECG जाँच गर्नुपर्छ। यसबाट मुटुको मांसपेशीमा रगत नपुगेको वा क्षति भएको छ कि छैन भन्ने थाहा हुन्छ। साथमा ट्रोपोनिनका लागि रगत परीक्षण पनि गरिन्छ। ECG बाट हृदयाघातको सङ्केत देखिएमा एन्जियोग्राम (एन्जियोग्राफी) गरिन्छ। यसमा कोरोनरी धमनीमा रङ हालेर एक्स-रे लिइन्छ। एन्जियोग्रामबाट कुन धमनी कहाँ र कति साँघुरिएको वा थुनिएको छ भन्ने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ। त्यसपछि डाक्टरले तुरुन्तै एन्जियोप्लास्टी र स्टेन्टबाट धमनी खोल्न सक्छन् वा बाइपास सर्जरीको योजना बनाउन सक्छन्।

ण.

मानव शरीरमा हुने रक्तसञ्चारको चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

चित्र 5.1 जस्तै चित्र कोर्नुपर्छ। एक फन्कोमा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिन्छ (दोहोरो रक्तसञ्चार):

पल्मोनरी रक्तसञ्चार: दायाँ भेन्ट्रिकलले अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा पम्प गर्छ। फोक्सोमा रगतले कार्बनडाइअक्साइड छोड्छ र अक्सिजन लिन्छ। पल्मोनरी शिराहरूले शुद्ध रगत बायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। बायाँ अरिकलबाट रगत बायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ।
सिस्टमिक रक्तसञ्चार: बायाँ भेन्ट्रिकलले शुद्ध रगत एओर्टामा पम्प गर्छ। एओर्टा हरेक अङ्गमा धमनी, उपधमनी र केशिकामा बाँडिन्छ। केशिकामा रगतले कोषलाई अक्सिजन र खाना दिन्छ र कोषको कार्बनडाइअक्साइड र विकार पदार्थ लिन्छ। उपशिरा र शिरा हुँदै अशुद्ध रगत भेनाकाभामा पुग्छ। भेनाकाभाबाट रगत दायाँ अरिकलमा र दायाँ अरिकलबाट दायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ। यसपछि यही चक्र दोहोरिन्छ।

भल्भका कारण रगत एकै दिशामा बगिरहन्छ।

त.

युरिक एसिडबाट बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ र शरीरको तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ।
पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ: थोरै थोरै गरी दिनमा धेरै पटक।
मद्यपान (विशेष गरी बियर) र धूमपान गर्नुहुँदैन।
प्युरिनयुक्त खाना कम खानुपर्छ: बोसोयुक्त रातो मासु, भित्री अङ्गको मासु (कलेजो, मिर्गौला) र समुद्री खाना। चिनीयुक्त पेय पिउनुहुँदैन।
चेरी र अरू फलफूल तथा प्रशस्त तरकारी खानुपर्छ।
मधुमेहजस्ता मिर्गौलामा हानि पुर्‍याउने रोगको उपचार गराउनुपर्छ।

थ.

नामाङ्कित सफा चित्रसहित मुटुको आन्तरिक बनोटको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

चित्र 5.7 जस्तै चित्र कोरेर नामाङ्कन गर्नुपर्छ। मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्: माथि रगत लिने पातला भित्ता भएका दुई अरिकल (दायाँ र बायाँ) तथा तल रगत बाहिर पम्प गर्ने बाक्ला भित्ता भएका दुई भेन्ट्रिकल। मांसपेशीयुक्त सेप्टमले अशुद्ध रगत भएको दायाँ भागलाई शुद्ध रगत भएको बायाँ भागबाट छुट्याउँछ। बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो हुन्छ।

रक्तनली: सुपेरियर र इन्फेरियर भेनाकाभाले शरीरबाट अशुद्ध रगत दायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। पल्मोनरी धमनीले दायाँ भेन्ट्रिकलबाट अशुद्ध रगत फोक्सोमा लैजान्छ। पल्मोनरी शिराहरूले फोक्सोबाट शुद्ध रगत बायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। एओर्टाले बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शुद्ध रगत शरीरमा लैजान्छ।

भल्भ: ट्राइकस्पिड भल्भ (दायाँ अरिकल → दायाँ भेन्ट्रिकल), बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ (बायाँ अरिकल → बायाँ भेन्ट्रिकल), पल्मोनिक भल्भ (दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी) र एओर्टिक भल्भ (बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा) का कारण रगत एकै दिशामा बगिरहन्छ।

द.

हृदयाघात हुनुको प्रमुख कारण वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर

मुटुको मांसपेशीको कुनै भागमा रगतको आपूर्ति बन्द हुँदा हृदयाघात हुन्छ। वर्षौँसम्म कोरोनरी धमनीका भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोलको प्लाक जम्छ र धमनी साँघुरिन्छन्। प्लाक चर्कियो भने त्यसमा रगतको ढिक्का बन्छ र धमनी थुनिन्छ। अनि त्यसभन्दा परको मांसपेशी अक्सिजन नपाएर मर्छ।
हृदयाघातको सम्भावना बढाउने कारक: उमेर (45 वर्षभन्दा माथिका पुरुष, 55 वर्षभन्दा माथिका महिला), धूमपान र सुर्ती चपाउनु, उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड्स, मधुमेह, हृदयाघातको पारिवारिक इतिहास, व्यायामको अभाव र अस्वस्थ आहार (ट्रान्सफ्याट, नुन, चिनी, जनावरको बोसो, प्रशोधित खाना), लामो समयसम्मको तनाव र कोकिनजस्ता लागुऔषध।

ध.

हृदयाघातको परीक्षण गर्ने विधि एन्जियोग्रामको परिचय र महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

साधारण एक्स-रेमा रक्तनली देखिँदैनन्। एन्जियोग्राफीमा नाडी वा तिघ्राको फेदको धमनीबाट मुटुसम्म पातलो ट्युब (क्याथेटर) पुर्‍याइन्छ। चलिरहेको एक्स-रे लिँदै कोरोनरी धमनीमा एक्स-रे छिर्न नसक्ने रङ (सूचक पदार्थ) हालिन्छ। धमनीको यस्तो एक्स-रे तस्बिरलाई एन्जियोग्राम भनिन्छ।
महत्त्व: एन्जियोग्रामबाट धमनी कहाँ र कति साँघुरिएको वा थुनिएको छ भन्ने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ। यसका आधारमा डाक्टरले कुन उपचार चाहिन्छ भनेर निर्णय गर्छन्: औषधी, स्टेन्टसहितको एन्जियोप्लास्टी वा बाइपास सर्जरी। प्रायः त्यही ट्युबबाट तुरुन्तै स्टेन्ट राखेर अवरोध खोल्न पनि सकिन्छ।

न.

ओपन हर्ट सर्जरीको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर

कोरोनरी धमनी बाइपास सर्जरीमा छाती खोलिने भएकाले यसलाई ओपन हर्ट सर्जरी भनिन्छ। कोरोनरी धमनी धेरै थुनिएका बेला यो शल्यक्रिया गरिन्छ। सर्जनले बिरामीकै शरीरबाट एउटा स्वस्थ रक्तनली (खुट्टाको शिरा वा छातीको भित्ताभित्रको धमनी) लिन्छन्। यस रक्तनलीको एउटा छेउ एओर्टामा र अर्को छेउ अवरोधभन्दा परको कोरोनरी धमनीमा सिलाइन्छ। त्यसपछि रगत यही नयाँ बाटो (बाइपास ग्राफ्ट) हुँदै अवरोधलाई छलेर बग्छ र मुटुको मांसपेशीले फेरि अक्सिजन र खाना पाउँछ। यो ठुलो शल्यक्रिया हो। प्रायः यो योजना बनाएर गरिन्छ, तर कहिलेकाहीँ हृदयाघातका बेला आपत्कालीन शल्यक्रियाका रूपमा पनि गरिन्छ।

प.

समिपको रगत जाँच गराउँदा उसको रगतमा सेता रक्तकोषको सङ्ख्या जम्मा 3000 पाइयो। यस अवस्थामा उसको शरीरमा के के लक्षण देखिन सक्छन्? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

सेता रक्तकोषको सामान्य सङ्ख्या प्रति mm³ मा 4,000 देखि 11,000 हो।

समिपमा सेता रक्तकोष 3,000 मात्र छन्। सेता रक्तकोष 4,000 भन्दा कम हुने अवस्थालाई ल्युकोपेनिया भनिन्छ। कीटाणुसँग लड्ने कोष कम भएकाले उसलाई सजिलै सङ्क्रमण हुन्छ। बारम्बार ज्वरो आउन सक्छ र रोग लागेपछि निको हुन धेरै समय लाग्छ।
सङ्ख्या 11,000 भन्दा धेरै बढी भएको भए उसको शरीर सम्भवतः सङ्क्रमणसँग लडिरहेको हुन्थ्यो। यस्तो बेला ज्वरो आउन सक्छ, सङ्क्रमण भएको ठाउँ दुख्न, सुन्निन वा पाक्न सक्छ र कमजोरी महसुस हुन सक्छ। असामान्य सेता रक्तकोषको सङ्ख्या धेरै उच्च भएमा ल्युकेमिया हुन सक्छ। यस रोगमा असामान्य कोषहरूले सामान्य रक्तकोषको ठाउँ ओगट्ने भएकाले थकाइ लाग्ने, फिक्का हुने, सजिलै नीलडाम बस्ने र बारम्बार सङ्क्रमण हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन्।

फ.

रक्त परीक्षणबाट हरीशको प्लाज्मामा फाइब्रिनोजिनको मात्रा निकै धेरै देखियो। यसले उसको रक्तसञ्चारमा अवरोध पुर्‍याउँछ कि पुर्‍याउँदैन? कारणसहित आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

अवरोध पुर्‍याउँछ। फाइब्रिनोजिन रगतको ढिक्काको फाइब्रिन जाली बनाउने प्रोटिन हो। यसले रगतलाई बाक्लो पनि बनाउँछ। फाइब्रिनोजिन धेरै भएमा रक्तनलीभित्रै पनि रगत सजिलै जम्छ। यस्तो ढिक्काले कोरोनरी धमनी (हृदयाघात), मस्तिष्कको धमनी (मस्तिष्क घात) वा खुट्टाको गहिरो शिरा थुन्न सक्छ। रगत बाक्लो भएकाले सजिलै बग्दैन र मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। यसरी फाइब्रिनोजिनको उच्च मात्राले मुटु र रक्तसञ्चारका समस्याको जोखिम बढाउँछ।

ब.

तलको तालिका अध्ययन गरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

व्यक्ति	चोट	चोटबाट रगतको बहाव
X	सतही	लगातार रगत बगिरहेको छ; साधारण उपचारबाट रगत बग्न रोकिएन
Y	गहिरो	उच्च चापमा लगातार रगत बगिरहेको छ, तर साधारण उपचारबाट रगत बग्न रोकियो
Z	सतही	केही समय रगत बगेर रोकियो

i.कुन व्यक्तिमा हिमोफिलिया भएको छ?
ii.कुन व्यक्तिको धमनीमा चोट लागेको छ?
iii.Y र Z को चोटमध्ये कुन चाहिँ बढी खतरनाक हुन्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

i.X। सतही घाउबाट पनि रगत बग्न नरोकिनुको अर्थ रगत जमिरहेको छैन।
ii.Y। उच्च चापमा (फोहोरा छुटेझैँ) रगत निस्कनुको अर्थ धमनी काटिएको छ। धमनी गहिराइमा हुन्छन् र यिनमा रगत उच्च चापमा बग्छ।
iii.Y को चोट। उच्च चापका कारण काटिएको धमनीबाट निकै छिटो रगत बग्छ। केही मिनेटमै मानिसको खतरनाक मात्रामा रगत बग्न सक्छ। Z को घाउ सतही थियो र सामान्य रूपमा आफैँ जम्यो।

भ.

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:

i.रक्तसञ्चारका प्रकार बताउनुहोस्।
ii.पल्मोनरी रक्तसञ्चारको कन्सेप्ट म्याप तयार पार्नुहोस्। म्यापका कुन कुन भागमा धमनी र शिराले रक्तसञ्चारमा मदत गर्छन्?

उत्तर

i.मानव शरीरमा रक्तसञ्चार दुई प्रकारको हुन्छ: सिस्टमिक रक्तसञ्चार (मुटु → शरीर → मुटु) र पल्मोनरी रक्तसञ्चार (मुटु → फोक्सो → मुटु)। एक फन्कोमा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिने भएकाले यसलाई दोहोरो रक्तसञ्चार भनिन्छ।
ii.पल्मोनरी रक्तसञ्चारको कन्सेप्ट म्याप:

धमनीले (पल्मोनरी धमनी) अशुद्ध रगत दायाँ भेन्ट्रिकलबाट फोक्सोसम्म लैजान्छ। शिराले (पल्मोनरी शिरा) शुद्ध रगत फोक्सोबाट बायाँ अरिकलसम्म ल्याउँछ।

ध्यान दिनुहोस्: कतिपय पुस्तकमा यही प्रश्न बायाँ भेन्ट्रिकल → मिर्गौला → बायाँ अरिकल भन्ने कन्सेप्ट म्यापसँग सोधिएको हुन्छ। त्यो म्यापले सिस्टमिक रक्तसञ्चार जनाउँछ: रगत बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शरीरको एउटा अङ्ग (मिर्गौला) सम्म जान्छ र मुटुमा फर्किन्छ। त्यहाँ धमनीले (एओर्टा → रिनल धमनी) रगत बायाँ भेन्ट्रिकलबाट मिर्गौलासम्म लैजान्छ र शिराले (रिनल शिरा → इन्फेरियर भेनाकाभा) मिर्गौलाबाट मुटुमा फर्काउँछ। तर त्यस म्यापमा एउटा गल्ती छ। मिर्गौलाबाट रगत दायाँ अरिकलमा फर्किन्छ, बायाँ अरिकलमा होइन। बायाँ अरिकलले फोक्सोबाट मात्र रगत लिन्छ।

म.

दिइएको चित्रको अवलोकन गरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

i.रक्तनली 15 र 18 बिच दुई भिन्नता लेख्नुहोस्।
ii.भल्भ 11 र 13 को कार्य लेख्नुहोस्।
iii.भाग 4 भएन भने के हुन्छ?
iv.6, 7, 8 र 9 को नाम लेख्नुहोस्।

चित्र 5.17 भागहरूमा नम्बर दिइएको मुटु।

उत्तर

(i) 15 एओर्टा हो भने 18 सुपेरियर भेनाकाभा हो।

15: एओर्टा	18: सुपेरियर भेनाकाभा
धमनी हो: रगतलाई मुटुबाट टाढा, बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शरीरमा लैजान्छ।	शिरा हो: रगतलाई मुटुसम्म, शरीरको माथिल्लो भागबाट दायाँ अरिकलमा ल्याउँछ।
शुद्ध रगत बोक्छ।	अशुद्ध रगत बोक्छ।
भित्ता बाक्लो र मांसपेशीयुक्त हुन्छ; चाप उच्च हुन्छ।	भित्ता पातलो हुन्छ; चाप कम हुन्छ।

ii.11 बाइकस्पिड (माइट्रल) भल्भ हो। यो भल्भ खुल्दा रगत बायाँ अरिकलबाट बायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा यो बन्द हुन्छ र रगत अरिकलमा फर्कन पाउँदैन। 13 पल्मोनिक भल्भ हो। यो भल्भ खुल्दा दायाँ भेन्ट्रिकलको रगत पल्मोनरी धमनीमा जान्छ। भेन्ट्रिकल फुक्दा यो बन्द हुन्छ र रगत फेरि भेन्ट्रिकलमा फर्कन पाउँदैन।
iii.4 पेरिकार्डियम हो। यो नभए मुटु बाहिरी झट्का र चोटबाट जोगिँदैनथ्यो। पेरिकार्डियल फ्लुड नहुँदा हरेक धड्कनमा मुटु फोक्सो र छातीको भित्तासँग घस्रिन्थ्यो।
iv.6: दायाँ अरिकल; 7: बायाँ अरिकल; 8: दायाँ भेन्ट्रिकल; 9: बायाँ भेन्ट्रिकल।

य.

नामाङ्कित सफा चित्र कोर्नुहोस्:

i.मुटुको बाहिरी बनोट
ii.मुटुको भित्री बनोट
iii.धमनी, शिरा र केशिका
iv.पल्मोनरी रक्तसञ्चार
v.सिस्टमिक रक्तसञ्चार

उत्तर

यी चित्रलाई आधार बनाएर हरेक भागको नामाङ्कन गर्नुपर्छ:

i.बाहिरी बनोट: चित्र 5.6।
ii.भित्री बनोट: चित्र 5.7।
iii.धमनी, शिरा र केशिका: चित्र 5.13।
iv.पल्मोनरी रक्तसञ्चार: चित्र 5.1 को माथिल्लो घेरा (दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी → फोक्सो → पल्मोनरी शिरा → बायाँ अरिकल)।
v.सिस्टमिक रक्तसञ्चार: चित्र 5.1 को तल्लो घेरा (बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा → शरीर → भेनाकाभा → दायाँ अरिकल)।

सुझाव: मुटुलाई अगाडिबाट देखिएजस्तै कोर्नुपर्छ। यसो गर्दा मुटुको दायाँ भाग कागजको बायाँतिर पर्छ। शुद्ध रगतलाई रातो र अशुद्ध रगतलाई निलो रङ लगाउनुपर्छ। रगत बग्ने दिशा वाणले देखाउनुपर्छ र बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो कोर्नुपर्छ।

कार्यपत्र (PDF, 4 पृष्ठ) शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →