हिउँले ढाकिएका हिमालमुनिको अग्लो खर्कमा चौँरीको बथान चरिरहेको छ। चिसो डाँडामा लालीगुराँसको रुख राताम्मे फुलेको छ। अब तातो र समथर तराई सम्झौँ: सालको जङ्गल, धानखेत र गैँडा। के तराईमा कहिल्यै चौँरी देखिन्छ? के त्यहाँ लालीगुराँस फुल्छ?
सजीवको वरिपरि भएका सबै कुरा, अर्थात् हावा, पानी, माटो, प्रकाश, ताप तथा अन्य बिरुवा र जनावर मिलेर त्यसको वातावरण बन्छ। फरक फरक वातावरणमा फरक फरक किसिमका बिरुवा र जनावर पाइन्छन्। नेपालमा करिब 200 km को दूरीभित्रै जमिनको उचाइ तराईमा समुद्र सतहबाट करिब 60 m देखि सगरमाथाको टुप्पोमा 8,849 m सम्म पुग्छ। यति छोटो दूरीमा तातो, मध्यम, चिसो र हिउँले जमेका वातावरण नजिक नजिकै भएकाले नेपालमा धेरै किसिमका सजीव पाइन्छन्।
कुनै ठाउँमा धेरै किसिमका बिरुवा, जनावर र अन्य सजीव पाइनुलाई जैविक विविधता भनिन्छ (जैविक = जीवसम्बन्धी, विविधता = धेरै किसिम हुनु)। जैविक विविधता र वातावरणबिच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ। कुनै ठाउँमा कुन कुन सजीव बाँच्न सक्छन् भन्ने कुरा वातावरणले निर्धारण गर्छ। सजीवहरूले पनि आफ्नो वातावरणलाई बदल्छन्: वनले हावालाई ओसिलो बनाउँछ र माटोलाई अड्याएर राख्छ; गँड्यौलाले माटोलाई खुकुलो र मलिलो बनाउँछ।
जैविक विविधता भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.1 प्राकृतिक स्रोत
4.1.1 प्राकृतिक स्रोत भनेको के हो
बिहानदेखिका कामलाई सम्झौँ। हामी इँटा (माटोबाट बनेको), काठ (वनबाट ल्याइएको) वा ढुङ्गाले बनेको घरमा बिउँझन्छौँ। धारा वा मूलको पानी पिउँछौँ। माटोमा उब्जेको धान र दालबाट बनेको दालभात खान्छौँ। त्यो खाना दाउराको आगोमा वा जमिनमुनिबाट निकालिएको ग्यासमा पकाइन्छ। यी सबै कुरा प्रकृतिबाटै पाइएका हुन्।
प्रकृतिबाट पाइने र सजीवलाई उपयोगी हुने हरेक वस्तुलाई प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ। पानी, हावा, माटो, घाम, चट्टान र तिनमा पाइने खनिज, वन, जङ्गली बिरुवा र जनावर, कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास सबै प्राकृतिक स्रोत हुन्। यिनलाई खानाका रूपमा, इन्धनका रूपमा (कोइला, दाउरा, पेट्रोलियम) र उद्योगमा वस्तु बनाउने कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ: फर्निचरका लागि काठ, कपडाका लागि कपास, स्टिलका लागि फलामको धाउ, सिमेन्टका लागि चुनढुङ्गा। प्राकृतिक स्रोतबिना मानिस र अन्य जनावर बाँच्न सक्दैनन्, खेती गर्न सकिँदैन र उद्योग पनि चल्दैनन्। यसैले प्राकृतिक स्रोत सजीवका लागि प्रकृतिको वरदान हो।
तलकामध्ये कुन प्राकृतिक स्रोत होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.1.2 प्राकृतिक स्रोतको वर्गीकरण
प्राकृतिक स्रोतलाई एकभन्दा बढी आधारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।
कहाँबाट पाइन्छ भन्ने आधारमा:
- जैविक स्रोत सजीवबाट पाइन्छन्: वन, अन्नबाली, जङ्गली बिरुवा र जनावर, माछा, पशुपन्छी।
- अजैविक स्रोत निर्जीव वस्तुबाट पाइन्छन्: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज।
फेरि प्राप्त गर्न सकिने वा नसकिने आधारमा:
- प्रकृतिले पटक पटक फेरि भरिदिने स्रोतलाई नवीकरणीय प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ: हावा, पानी, घाम, वन पैदावार र माटो। हामीले सामान्य रूपमा प्रयोग गर्ने दरमै यी फेरि भरिने भएकाले सकिँदैनन्। हरेक वर्षको वर्षाले नदीमा फेरि पानी भरिदिन्छ; काटिएको रुखको ठाउँमा नयाँ रुख उम्रन सक्छ।
- सीमित मात्रामा मात्र पाइने र बन्न लाखौँ वर्ष लाग्ने स्रोतलाई अनवीकरणीय प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ: कोइला, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, धातु र चट्टान। एक पटक सकिएपछि मानिसको जीवनकालभित्र यिनलाई फेरि प्राप्त गर्न सकिँदैन। संसारको धेरैजसो कोइला करिब 30 करोड वर्षअघि उम्रेका वनबाट बनेको हो।
कोइला र पेट्रोलियमलाई अनवीकरणीय स्रोत किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.1.3 जलस्रोत, जलाधार र सिमसारको महत्त्व
प्रकृतिमा पानी धेरै ठाउँमा र धेरै रूपमा पाइन्छ: वर्षा, हिउँ र बरफ, नदी, ताल, पोखरी, मूल र जमिनमुनिको पानी। यिनलाई जलस्रोत भनिन्छ। जलस्रोत मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्:
- सतही पानी: नदी, खोला, ताल, पोखरी र सिमसारमा जमिनमाथि रहेको पानी।
- भूमिगत पानी: माटो र चट्टानभित्र छिरेर जमिनमुनि पुगेको वर्षाको पानी। यो पानी मूल, इनार र ट्युबवेलबाट बाहिर निस्कन्छ।
जलाधार
वर्षा र खोलाको पानी जम्मा भएर सञ्चित हुने र पानीको ठुलो भण्डार बन्ने ठाउँलाई जलाधार भनिन्छ। पोखरी, ताल र जलाशय (बाँध बाँधेर बनाइएको ताल) जलाधार हुन्। जलाधार गाउँको सानो पोखरीदेखि कैयौँ किलोमिटर फैलिएको तालसम्म जुनसुकै आकारको हुन सक्छ। रारा ताल (मुगु), गोसाइँकुण्ड (रसुवा), घोडाघोडी ताल (कैलाली), बिसहजारी ताल (चितवन) र जगदीशपुर जलाशय (कपिलवस्तु) नेपालका केही मुख्य जलाधार हुन्। जगदीशपुर जलाशय सिँचाइका लागि सन् 1970 को दशकमा बनाइएको थियो। हाम्रा धेरै नदीमा पनि पानी बग्छ र सञ्चित हुन्छ।
जलाधार शब्दले अर्को कुरा पनि जनाउँछ। वर्षाको पानी बगेर एउटै नदी वा तालमा पुग्ने सम्पूर्ण भूभागलाई त्यस नदी वा तालको जलाधार क्षेत्र भनिन्छ। जलाधार क्षेत्रमा वन जोगाएर राखेमा त्यसको नदी वा तालमा सफा पानी भरिपूर्ण रहन्छ।
सिमसार
बाह्रै महिना वा वर्षको धेरैजसो समय पानीले भिजेको वा कम गहिरो पानीले ढाकेको जमिनलाई सिमसार भनिन्छ: दलदल, धाप, कम गहिरा ताल र तिनका हिलाम्मे, नर्कटले भरिएका किनार। बाह्रै महिना पानी रहने र वरिपरिको जमिन पनि सधैँ भिजेको र दलदले हुने भएकाले यहाँ विशेष किसिमका बिरुवा (नर्कट, कमल, अग्ला घाँस) र जनावर बस्छन्। पूर्वी तराईमा सप्तकोशी नदीको किनारमा रहेको कोशीटप्पु नेपालको सबैभन्दा चर्चित सिमसार हो।
प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न सिमसार र जलाधार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्:
- यहाँ पाइने बिरुवा र जनावर (माछा, घोँगी, सिँगडा, कमलको जरा) मानिस र अन्य जनावरका लागि खाना हुन्।
- यी धेरै बिरुवा र जनावरको वासस्थान (बस्ने ठाउँ) हुन्। माछा, भ्यागुता र अन्य जलचरले यिनको कम गहिरो पानीमा प्रजनन गर्छन्।
- अन्यत्रको अति चिसो वा अति गर्मी मौसमबाट बच्न र बच्चा कोरल्न धेरै चरा वर्षको केही समय यहाँ बसाइँ सर्छन्।
- यिनले वर्षाको पानी सञ्चित गर्छन् र पिउन, सिँचाइ गर्न, माछा पाल्न तथा अन्य काममा पानी दिन्छन्। बाढीको पानी सोसेर तलतिरका गाउँ र खेतलाई पनि जोगाउँछन्।
- यिनले वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छन्, जलचक्र (वाष्पीकरण, बादल र वर्षा) सञ्चालनमा सघाउँछन् र भूमिगत पानी फेरि भरिदिन्छन्।
सिमसारको सबैभन्दा उपयुक्त वर्णन कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नदीछेउको सिमसारले तलतिरको बाढीको क्षति कसरी घटाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.2 प्राकृतिक स्रोतको विनाश
प्राकृतिक स्रोत फेरि भरिने दरभन्दा छिटो प्रयोग गर्दै सकाउनु वा नष्ट गर्नुलाई प्राकृतिक स्रोतको विनाश भनिन्छ।
जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा धातु, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, काठ र पानीको खपत पनि बढ्छ। वन फेरि उम्रने दरभन्दा छिटो काटिन्छ। हरेक वर्ष डढेलो लाग्छ। धेरैजसो डढेलो मानिसले लगाउँछन् भने केही चट्याङले लाग्छन्। डढेलो लाग्दा हावा धुवाँले भरिन्छ, बाली जल्छ र वन्यजन्तुको वासस्थान नष्ट हुन्छ। डढेलो र वन फडानी दुवैले गर्दा जैविक विविधता घट्दै गएको छ। थोरै जमिनबाट धेरै उब्जनी लिन कतिपय किसानले रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी अनियन्त्रित रूपमा प्रयोग गर्छन्। त्यसले गर्दा समय बित्दै जाँदा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ। उद्योग बढ्दै जाँदा तिनबाट निस्कने फोहोरले हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्छ र मानिसलाई सास फेर्न सफा हावा पाउन गाह्रो हुन्छ। जमिन पक्की बनाउँदा र धेरै पानी तान्दा भूमिगत पानीको सतह तल झर्छ। प्राकृतिक घटनाले पनि स्रोत नष्ट गर्छ: ज्वालामुखी फुट्दा वन जल्छ भने बाढी र पहिरोले माटो बगाउँछ।
प्राकृतिक स्रोतको विनाशका मुख्य कारण यस प्रकार छन्:
- बढ्दो जनसङ्ख्या र असन्तुलित बसाइँसराइ: धेरै मानिसलाई धेरै खाना, पानी, इन्धन, जमिन र घर चाहिन्छ। धेरै मानिस एउटै ठाउँ (काठमाडौँ उपत्यका, तराईका सहर) मा बसाइँ सर्दा त्यहाँका स्रोतको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ भने गाउँ रित्तिन्छन्।
- अव्यवस्थित कृषि प्रणाली: धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको प्रयोग, बालीका अवशेष जलाउने काम र गरा नबनाई भिरालो जमिनमा गरिने खेती।
- वन फडानी र डढेलो।
- प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक खपत: आवश्यकताभन्दा धेरै प्रयोग गर्नु र खेर फाल्नु।
- हावा, पानी र माटोको प्रदूषण।
- भविष्यको वास्ता नगरी स्रोत उपयोग गरिने औद्योगिक र प्राविधिक विकास।
- प्राकृतिक प्रकोप: बाढी, पहिरो, खडेरी, भूकम्प।
तलकामध्ये कुन कामले सामुदायिक वनलाई सधैँभरि टिकाउन मद्दत गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.3 ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापन
हरेक घर, खेत र कारखानाबाट केही न केही फालिन्छ। घरबाट फलफूल र तरकारीका बोक्रा, बचेको खाना, धुलो, कागज, प्लास्टिकका झोला र बोतल निस्कन्छन्। उद्योगबाट ठोस टुक्राटाक्री, हानिकारक ग्यास र रसायन निस्कन्छन्। खेतबाट बाली भित्र्याएपछि पराल, भुस र ढोड निस्कन्छन्। यस्ता सबै अनावश्यक वस्तुलाई फोहोरमैला भनिन्छ। फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन नगर्दा त्यसले प्रदूषण गर्छ। त्यो प्रदूषणले हामीलाई र अन्य सजीवलाई गम्भीर हानि पुर्याउन सक्छ र वातावरणको सन्तुलन पनि बिग्रन्छ।
फोहोरमैला ठोस, तरल वा ग्यास अवस्थामा हुन सक्छ। यसलाई अर्को तरिकाले पनि वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
- कुहिने फोहोरलाई ब्याक्टेरिया र ढुसीले कुहाएर हानि नगर्ने पदार्थमा बदल्छन् र ती पदार्थ माटोमै फर्किन्छन्: बोक्रा, बचेको खाना, पात, कागज, सुती कपडा, गोबर।
- नकुहिने फोहोर सजीवले कुहाउन सक्दैनन्, वा कुहिन सयौँ वर्ष लाग्छ: प्लास्टिक, सिसा, धातुका बट्टा, ब्याट्री, पोलिथिनका झोला।
फरक फरक किसिमका फोहोरको व्यवस्थापन फरक फरक तरिकाले गर्नुपर्छ। फोहोरको उचित व्यवस्थापन गरेमा वातावरण सफा, स्वस्थ र सन्तुलित रहन्छ। उचित व्यवस्थापन नगरेमा त्यसले माटो र पानीसमेत प्रदूषित गर्छ। आज नेपाल र धेरै देशका सहरी स्थानीय तहका लागि फोहोरमैलाको व्यवस्थापन सबैभन्दा ठुलो समस्यामध्ये एक बनेको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र हरेक दिन 1,000 टनभन्दा निकै बढी फोहोर निस्कन्छ। त्यसको आधाभन्दा बढी भाग कम्पोस्ट मल बनाउन सकिने भान्साको फोहोर हो।
तलकामध्ये कुन फोहोर नकुहिने हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3R विधि
ठोस फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन गर्दा फोहोरको समस्या मात्र समाधान हुँदैन। यसबाट उद्योगलाई कच्चा पदार्थ पाइन्छ, प्राकृतिक स्रोत जोगिन्छन् र आम्दानी पनि हुन सक्छ। ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापन गर्ने सबैभन्दा राम्रा तरिकामध्ये एउटा 3R विधि हो:
- क.कम प्रयोग वा न्यूनीकरण (Reduce)
- ख.पुनः प्रयोग (Reuse)
- ग.पुनः चक्रण (Recycle)
क. कम प्रयोग वा न्यूनीकरण
प्राकृतिक स्रोत र वस्तुको प्रयोगमा मितव्ययिता अपनाएर कम फोहोर निकाल्नु र कम प्रदूषण गर्नु नै न्यूनीकरण हो। जस्तै:
- बजार जाँदा हरेक पटक नयाँ पोलिथिनको झोला ल्याउनुको सट्टा पटक पटक प्रयोग गर्न मिल्ने कपडा वा जुटको झोला लैजाने। पोलिथिनका झोला कम प्रयोग भए कम उत्पादन हुन्छन् र फाल्नुपर्ने फोहोर पनि कम हुन्छ।
- अनावश्यक प्याकिङ घरमा नल्याउने: चामल र दाल साना पोकामा किन्नुको सट्टा खुला किन्ने।
- रासायनिक मल र विषादी कम प्रयोग गर्ने: रासायनिक मलको सट्टा जैविक मल (कम्पोस्ट मल, गोबर) र हानिकारक कीटनाशक विषादीको सट्टा किरा नियन्त्रण गर्ने जैविक विधि (किरा खाने चरा, भ्यागुता र उपयोगी किरा) प्रयोग गर्ने।
- कागजका दुवैतिर लेख्ने; नयाँ किन्नुको सट्टा पुराना वस्तु मर्मत गर्ने।
ख. पुनः प्रयोग
कुनै वस्तुलाई नफाली उही वा अर्को कामका लागि फेरि प्रयोग गर्नुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। एउटै वस्तु फेरि प्रयोग गर्दा नयाँ वस्तु कम किन्नुपर्ने भएकाले कम उत्पादन हुन्छ र वातावरणमा पर्ने असर पनि घट्छ। जस्तै:
- बलियो एउटै झोला पटक पटक प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- आफूलाई नपुग्ने भएका लुगा लगाउने अरू कसैलाई दिन सकिन्छ।
- धुलो दुध, चकलेट र अन्य वस्तुका टिन, प्लास्टिकका बट्टा र सिसाका बोतलमा अन्न, पिठो, चियापत्ती, चिनी र नुन राख्न सकिन्छ। ठुला भाँडालाई गमलाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- चामल र पिठोका प्लास्टिकका बोरा तथा दुधका पोकाबाट बेर्ना हुर्काउने भाँडा बनाउन सकिन्छ।
- प्लास्टिक र सिसाका बोतलले कौसी, दलान वा बगैँचा सजाउन सकिन्छ।
ग. पुनः चक्रण
पुराना र प्रयोग गरिसकेका वस्तुलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी नयाँ वस्तु बनाउनुलाई पुनः चक्रण भनिन्छ। जस्तै:
- पुराना अखबार, किताब र कापीलाई कागज कारखानामा लुग्दी बनाएर नयाँ कागज बनाइन्छ।
- फलाम, तामा, पित्तल र आल्मोनियमका पुराना भाँडा र औजार तथा पुराना तार, सवारी साधन र मेसिनलाई पगालेर धातुका नयाँ भाँडा र सामान बनाइन्छ।
- प्लास्टिकका पुराना झोला, पाइप, बाल्टिन र भाँडालाई तताएर पगालिन्छ र नयाँ आकार दिएर प्लास्टिकका नयाँ सामान बनाइन्छ।
पुराना अखबार, बोतल र टिन कच्चा पदार्थ भएकाले नै कबाडीले ती किन्छन्। आल्मोनियमको हरेक बट्टाको पुनः चक्रण गर्दा धाउबाट नयाँ बट्टा बनाउन चाहिने ऊर्जाको करिब 95 % बचत हुन्छ।
यसरी ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापनमा 3R विधि निकै उपयोगी हुन्छ।
प्लास्टिकका पुराना पाइप पगालेर नयाँ बाल्टिन बनाउनु कुन कुराको उदाहरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. अनवीकरणीय प्राकृतिक स्रोत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. दिइएकामध्ये कुन प्राकृतिक स्रोतको विनाशको कारण होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. बाढीले नदी किनारमा गर्ने जनधनको क्षति कसरी घटाउन सकिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. प्लास्टिकका पुराना सामान पगालेर नयाँ आकार दिनु फोहोरमैलाको कुन व्यवस्थापन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. जलस्रोत, जलाधार र सिमसारबिच पाइने समानता के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. दिइएकामध्ये कुन भनाइले जैविक विविधतालाई परिभाषित गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: वातावरण, सिमसार, पुनः चक्रण, नवीकरणीय, अनवीकरणीय, जैविक विविधता, न्यूनीकरण। (तीनओटा शब्द चाहिँदैनन्।)
धेरै किसिमका जनावर र वनस्पति पाइनु ……… हो।
उत्तर
जैविक विविधता
बाह्रै महिना पानीले ढाक्ने दलदले जमिनलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
सिमसार
किनेका सामानका अनावश्यक प्याकिङ घरमा नल्याउनु ……… हो।
उत्तर
न्यूनीकरण
कुनै ठाउँमा रित्तिएपछि थोरै समयमै फेरि प्राप्त गर्न सकिने प्राकृतिक स्रोतलाई ……… स्रोत भनिन्छ।
उत्तर
नवीकरणीय। (वातावरण, पुनः चक्रण र अनवीकरणीय शब्द प्रयोग हुँदैनन्।)
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जैविक विविधताको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
- यसबाट हामीले खाना (अन्न, फलफूल, तरकारी, माछा, मासु, दुध), औषधी (धेरै औषधी टिमुर, चिराइतो र यार्चागुम्बाजस्ता वनस्पति र जीवबाट बन्छन्), दाउरा, काठ, रेसा र घाँसपात पाउँछौँ।
- हरेक सजीव खाद्य शृङ्खलाको एउटा कडी हो। धेरै किसिमका सजीव हुँदा प्रकृतिको सन्तुलन कायम रहन्छ: बिरुवाले खाना र अक्सिजन बनाउँछन्, जनावरले तिनलाई खान्छन् र विच्छेदकले पोषक तत्त्व माटोमा फर्काउँछन्।
- वन र घाँसे मैदानले माटो जोगाउँछन्, पानी सञ्चित गर्छन् र हावा सफा तथा हावापानी मध्यम राख्छन्।
- मौरीजस्ता किराले अन्नबाली र फलफूलका रुखमा परागसेचन गर्छन्।
- बालीका जङ्गली नातेदार (जङ्गली धान, जङ्गली फल) को सहायताले वैज्ञानिकहरू रोग र खडेरी सहन सक्ने नयाँ बाली विकास गर्छन्।
- राष्ट्रिय निकुञ्ज, चरा र वन्यजन्तु हेर्न पर्यटक आउँछन्। यसबाट मानिसले रोजगारी र आम्दानी पाउँछन्।
- धेरै बिरुवा र जनावर हाम्रो संस्कृति र धर्मका अङ्ग हुन् (तुलसी, पिपल, गाई, राष्ट्रिय पक्षी डाँफे)।
कीटनाशक विषादीको प्रयोग किन घटाउनुपर्छ?
उत्तर
- कीटनाशक विषादीले हानिकारक किरा मात्र होइन, बालीमा परागसेचन गर्ने मौरीजस्ता उपयोगी किरा पनि मार्छ।
- विष लागेका किरा खाने चरा र भ्यागुता पनि मर्छन्। यसले जैविक विविधता घटाउँछ र खाद्य शृङ्खला बिगार्छ।
- वर्षाले विषादीलाई नदी, पोखरी र इनारमा बगाउँछ। यसरी पानी प्रदूषित हुन्छ र माछा तथा अन्य जलचर मर्छन्।
- यसले माटोका गँड्यौला र उपयोगी ब्याक्टेरिया मारेर माटोको उर्वराशक्ति घटाउँछ।
- तरकारी र फलफूलमा रहिरहने विषले तिनलाई खाने मानिसलाई हानि गर्छ।
त्यसैले विषादीको सट्टा किरा खाने चरा, भ्यागुता र उपयोगी किराजस्ता जैविक विधि अपनाउनुपर्छ।
कस्तो क्षेत्रलाई सिमसार क्षेत्र भनिन्छ?
उत्तर
बाह्रै महिना वा वर्षको धेरैजसो समय पानीले भिजेको वा कम गहिरो पानीले ढाकेको र वरिपरि दलदल भएको जमिनलाई सिमसार क्षेत्र भनिन्छ। दलदल, धाप र तालका कम गहिरा किनार सिमसार हुन्। कोशीटप्पु, घोडाघोडी र बिसहजारी नेपालका सिमसार हुन्।
जलाधार किन महत्त्वपूर्ण हुन्छ?
उत्तर
- यसले वर्षाको पानी सञ्चित गरेर बाह्रै महिना पिउन, सिँचाइ गर्न, माछा पाल्न र बिजुली निकाल्न पानी दिन्छ।
- यो माछा र अन्य धेरै बिरुवा तथा जनावरको वासस्थान हो र बसाइँ सर्ने चराको बास बस्ने ठाउँ पनि हो।
- यसबाट माछा, घोँगी, कमल र सिँगडाजस्ता खाना पाइन्छन्।
- यसले भूमिगत पानी फेरि भरिदिने भएकाले मूल र इनार सुक्दैनन्।
- यसले बाढीको पानी अड्याउँछ र वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छ।
- रारा र गोसाइँकुण्डजस्ता तालमा पर्यटक र तीर्थयात्री आउँछन्।
ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापन गर्ने मुख्य उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
मुख्य उपाय 3R विधि हो:
- न्यूनीकरण: वस्तु कम प्रयोग गर्ने र कम फोहोर निकाल्ने (कपडाको झोला, अनावश्यक प्याकिङ नल्याउने)।
- पुनः प्रयोग: वस्तुलाई फेरि प्रयोग गर्ने (सामान राख्न बोतल, गमलाका रूपमा बोतल, पुराना लुगा अरूलाई दिने)।
- पुनः चक्रण: पुराना वस्तुबाट नयाँ वस्तु बनाउने (खेर गएको कागजबाट कागज, पगालेको धातुबाट नयाँ भाँडा, पगालेको प्लास्टिकबाट नयाँ सामान)।
यसका साथै कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल वा गोबर ग्यास बनाउन सकिन्छ र बाँकी रहेको फोहोर स्यानिटरी ल्यान्डफिलमा सुरक्षित तरिकाले पुर्न सकिन्छ। घरमै कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याएर राख्दा यी सबै उपाय अपनाउन सजिलो हुन्छ।
थोरै खेतीयोग्य जमिनबाट धेरै उब्जनी लिनका लागि प्रचुर मात्रामा प्रयोग गरिएका रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीले कसरी प्राकृतिक स्रोतको विनाश गर्छन्?
उत्तर
- धेरै रासायनिक मलले माटोलाई कडा र अम्लीय बनाउँछ र त्यसमा भएका गँड्यौला तथा उपयोगी ब्याक्टेरिया मार्छ। यसरी समय बित्दै जाँदा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ।
- बढी भएको मल र विषादीलाई वर्षाले नदी, पोखरी र इनारमा बगाउँछ। यसले पानी प्रदूषित गर्छ र माछा तथा अन्य जलचर मार्छ।
- कीटनाशक विषादीले हानिकारक किरा मात्र होइन, बालीमा परागसेचन गर्ने मौरीजस्ता उपयोगी किरा तथा विष लागेका किरा खाने चरा र भ्यागुतासमेत मार्छ। यसले जैविक विविधता घटाउँछ।
- विष तरकारी र फलफूलमा रहिरहन सक्छ र तिनलाई खाने मानिसलाई हानि गर्छ।
सिमसार क्षेत्रको महत्त्वबारे प्रकाश पार्नुहोस्।
उत्तर
- सिमसारका बिरुवा र जनावर (माछा, घोँगी, कमल, सिँगडा) मानिस र जनावरका लागि खाना हुन्।
- सिमसार धेरै बिरुवा र जनावरको वासस्थान हो; माछा, भ्यागुता र अन्य जलचरले यहाँ प्रजनन गर्छन्।
- बसाइँ सर्ने चरा जाडो वा गर्मी याममा आराम गर्न, आहारा खान र बच्चा कोरल्न यहाँ आउँछन्।
- यसले वर्षाको पानी सञ्चित गरेर धेरै काममा पानी दिन्छ र भूमिगत पानी फेरि भरिदिन्छ।
- यसले स्पन्जले जस्तै बाढीको पानी सोसेर तलतिरको जनधन जोगाउँछ।
- यसले वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छ र जलचक्र सञ्चालनमा सघाउँछ।
- यसले आफूभित्र बगेर जाने पानीको हिलो र फोहोर थुनेर पानी सफा गर्छ।
“नेपाल जैविक विविधतामा धनी छ।” यो भनाइको पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
- करिब 200 km भित्रै नेपालको जमिन तराईको करिब 60 m देखि सगरमाथाको 8,849 m सम्म उठेकाले यहाँ उष्णदेखि चिसो र हिउँले जमेकोसम्म सबै किसिमका हावापानी नजिक नजिकै पाइन्छन्।
- हरेक हावापानी क्षेत्रका आफ्नै बिरुवा र जनावर छन्: तराईमा सालका वन, गैँडा र बाघ; पहाडमा फलाँट र गुराँसका वन तथा हाब्रे; हिमालमा चौँरी, नाउर र हिउँ चितुवा।
- राम्रो वर्षा तथा धेरै किसिमका माटो, नदी, ताल र सिमसार भएकाले अझ धेरै किसिमका सजीवका लागि वासस्थान छन्।
- त्यसैले संसारको भूभागको करिब 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपालमा 6,000 भन्दा बढी किसिमका फूल फुल्ने बिरुवा र करिब 900 किसिमका चरा (संसारका चराका प्रजातिको करिब बाह्रमा एक भाग) पाइन्छन्। काँडेभ्याकुरजस्ता केही सजीव त नेपालबाहेक कतै पाइँदैनन्।
फरक लेख्नुहोस्:
- i.पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण
- ii.जलाधार र सिमसार
- iii.नवीकरणीय र अनवीकरणीय स्रोत
उत्तर
(i)
| पुनः प्रयोग | पुनः चक्रण |
|---|---|
| वस्तुलाई जस्ताको तस्तै फेरि प्रयोग गरिन्छ। | वस्तुलाई टुक्र्याएर, पगालेर वा लुग्दी बनाएर नयाँ वस्तु बनाइन्छ। |
| यसमा कारखाना चाहिँदैन र ऊर्जा लगभग खर्च हुँदैन। | यो कारखानामा गरिन्छ र यसमा ऊर्जा खर्च हुन्छ। |
| जस्तै: जामको बोतलमा नुन राख्नु | जस्तै: पुरानो कागजबाट नयाँ कागज बनाउनु |
(ii)
| जलाधार | सिमसार |
|---|---|
| पानी जम्मा भएर ठुलो भण्डारका रूपमा सञ्चित हुने ठाउँ। | वर्षको धेरैजसो समय पानीले भिजेको वा कम गहिरो पानीले ढाकेको जमिन। |
| पानी गहिरो पनि हुन सक्छ (ताल, जलाशय)। | पानी कम गहिरो हुन्छ र वरिपरि दलदले जमिन हुन्छ। |
| जस्तै: रारा ताल, गोसाइँकुण्ड | जस्तै: कोशीटप्पु, घोडाघोडी |
(iii)
| नवीकरणीय स्रोत | अनवीकरणीय स्रोत |
|---|---|
| प्रकृतिले पटक पटक फेरि भरिदिन्छ। | सीमित मात्रामा हुन्छ; मानिसको जीवनकालभित्र फेरि प्राप्त हुँदैन। |
| विवेकपूर्ण प्रयोग गरे सकिँदैन। | निरन्तर प्रयोग गर्दै जाँदा सकिन्छ। |
| जस्तै: हावा, पानी, माटो, वन | जस्तै: कोइला, पेट्रोलियम, धातु, चट्टान |
वातावरण र जैविक विविधताको पारस्परिक सम्बन्धलाई व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
कुनै ठाउँमा कुन सजीव बाँच्न सक्छन् भन्ने कुरा वातावरणले निर्धारण गर्छ: त्यहाँको तापक्रम, वर्षा, माटो र उचाइ केही बिरुवा र जनावरलाई सुहाउँछन्, अरूलाई सुहाउँदैनन्। यसरी फरक फरक वातावरणमा फरक फरक सजीव पाइन्छन् र नेपालजस्तो धेरै किसिमका वातावरण भएको देशमा जैविक विविधता धेरै हुन्छ।
सजीवहरूले पनि आफ्नो वातावरणलाई बदल्छन्: वनले हावालाई ओसिलो राख्छ (यसले वर्षा गराउन सघाउँछ), जमिनमा छहारी दिन्छ र माटो अड्याउँछ; गँड्यौला र विच्छेदकले माटो मलिलो बनाउँछन्; बिरुवाले अक्सिजन छोड्छन्। जैविक विविधता घट्दा (वन काटिँदा, जनावर मारिँदा) वातावरणमा पनि क्षति पुग्छ: पहिरो जान्छ, मूल सुक्छन् र हावा प्रदूषित हुन्छ। वातावरणमा क्षति पुग्दा (प्रदूषण, डढेलो) जैविक विविधता घट्छ। यसरी यी दुवै एकअर्कामा निर्भर हुन्छन्।
प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- आवश्यक जति मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ; खेर फाल्नुहुँदैन (धारा बन्द गर्ने, बत्ती निभाउने)।
- नवीकरणीय स्रोतलाई प्रकृतिले भरिदिने दरभन्दा छिटो प्रयोग गर्नुहुँदैन: काटिएको हरेक रुखको ठाउँमा एउटा रुख रोप्नुपर्छ।
- पेट्रोलियम र धातुजस्ता अनवीकरणीय स्रोत होसियारीसाथ प्रयोग गर्नुपर्छ र तिनको पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्नुपर्छ।
- प्रयोग गर्दा हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्नुहुँदैन।
- जलविद्युत्, सौर ऊर्जा र गोबर ग्यासजस्ता नवीकरणीय ऊर्जालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
- वनलाई डढेलोबाट र वन्यजन्तुलाई सिकारबाट जोगाउनुपर्छ।
- भावी पुस्तालाई पनि यिनै स्रोत चाहिन्छन् भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ।
प्राकृतिक स्रोत भनेको के हो? यसलाई कुन कुन आधारमा वर्गीकरण गरिएको छ?
उत्तर
प्रकृतिमा पाइने र सजीवलाई उपयोगी हुने सबै वस्तु प्राकृतिक स्रोत हुन्। जस्तै: पानी, हावा, माटो, वन, खनिज, कोइला र पेट्रोलियम।
यिनलाई यी आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ:
- उत्पत्तिका आधारमा: वन र जनावरजस्ता जैविक स्रोत तथा हावा, पानी, माटो र खनिजजस्ता अजैविक स्रोत;
- फेरि प्राप्त गर्न सकिने वा नसकिने आधारमा: हावा, पानी, माटो र वनजस्ता नवीकरणीय स्रोत तथा कोइला, पेट्रोलियम, धातु र चट्टानजस्ता अनवीकरणीय स्रोत।
प्राकृतिक स्रोतको विनाशका कुनै पाँचओटा कारक तत्त्वबारे छोटो वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
- बढ्दो जनसङ्ख्या: धेरै मानिसलाई धेरै खाना, पानी, जमिन, इन्धन र घर चाहिने भएकाले वन फडानी हुन्छ र स्रोतको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ।
- अव्यवस्थित कृषि प्रणाली: धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीले माटो बिगार्छन् र पानी प्रदूषित गर्छन्; गरा नबनाई भिरालो जमिनमा खेती गर्दा माटो बग्छ।
- वन फडानी र डढेलो: वन फेरि उम्रने दरभन्दा छिटो मासिन्छ र त्यससँगै वन्यजन्तु, माटो र मूल पनि हराउँछन्।
- प्रदूषण: घर, सवारी साधन र उद्योगबाट निस्कने फोहोरले हावा, पानी र माटोलाई प्रयोग गर्न नमिल्ने बनाउँछ।
- प्राकृतिक प्रकोप: बाढी, पहिरो, खडेरी र भूकम्पले वन, खेतबारी र पानीका स्रोत नष्ट गर्छन्।
अरू कारण: अत्यधिक खपत, अनियोजित औद्योगिक र प्राविधिक विकास, असन्तुलित बसाइँसराइ।
4. चित्र हेरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
यस क्रियाकलापले कृषि क्षेत्रमा के असर गर्छ?
उत्तर
अड्याउने रुख नभएपछि मलिलो माथिल्लो माटो वर्षाले बगाएर तलका खेतमा वा नदीमा पुर्याउँछ र खेतको उर्वराशक्ति घट्छ। पहिरो र बाढीले खेतबारी बिगार्छन्। खेतमा पानी पुर्याउने मूल सुक्छन्। किसानले घाँसपात, कम्पोस्ट मलका लागि सोत्तर तथा बालीका किरा खाने र परागसेचन गर्ने चरा र किरासमेत गुमाउँछन्।
यसले जलस्रोत र जलाधारलाई के असर गर्छ?
उत्तर
नाङ्गो जमिनमा परेको वर्षाको पानी जमिनमा नछिरी छिट्टै बगेर जाने भएकाले भूमिगत पानी भरिन पाउँदैन र सुक्खा याममा मूल र इनार सुक्छन् भने वर्षामा बाढी झन् ठुलो हुन्छ। पानीले हिलो बगाएर नदी, पोखरी र तालमा पुर्याउँदा ती धमिला हुन्छन् र गेगर-बालुवाले पुरिँदै जान्छन्।
यस क्रियाकलापले वन्यजन्तुलाई कसरी प्रभावित गर्छ?
उत्तर
जनावर र चराले आफ्नो वासस्थान गुमाउँछन्: तिनको घर, आश्रय, गुँड बनाउने ठाउँ र आहारा। धेरै मर्छन् वा अन्यत्र जान बाध्य हुन्छन्; कोही आहारा खोज्दै गाउँ र खेततिर पस्छन्। कम किसिमका जीव मात्र बाँच्ने भएकाले जैविक विविधता घट्छ।
चित्रमा कुन कुन प्राकृतिक स्रोत देखाइएका छन्?
उत्तर
वन (रुख र काठ), माटो तथा यिनका वरिपरिको हावा र घाम। वन वन्यजन्तुको बस्ने ठाउँ पनि हो।
यसलाई नियन्त्रण गर्न तपाईँको भूमिका के हुन सक्छ?
उत्तर
रुख रोप्ने र बिरुवाको हेरचाह गर्ने; सामुदायिक वन समूहमा सहभागी हुने वा त्यसलाई सघाउने; काठ र कागज विवेकपूर्ण तरिकाले प्रयोग गर्ने र कागजको पुनः चक्रण गर्ने; दाउराको सट्टा अन्य विकल्प (गोबर ग्यास, सुधारिएको चुलो, बिजुली) प्रयोग गर्ने; वनलाई डढेलोबाट जोगाउन सघाउने; वन किन महत्त्वपूर्ण छ भनेर अरूलाई पनि बताउने।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →