विद्यालयको भित्तेपत्रिकाका लागि कविता माग्दा कसैले पूरा पानाभरिको लामो कविता ल्याउँछ, कसैले चार हरफ मात्र। अचम्म के भने चार हरफको कविता पढ्न धेरै जना रोकिन्छन्। छोटो कविता छिटो पढिन्छ, तर राम्रो छ भने धेरै दिनसम्म मनमा बस्छ।
छोटो कविता लेख्न पनि नियम चाहिन्छ। गजलको आफ्नै बनोट छ: दुई हरफका सेर, दोहोरिने शब्द र लय मिल्ने शब्द। मुक्तक चार हरफमा एउटा पूरा भाव भन्छ र अन्तिम हरफमा चोट पुर्याउँछ। हाइकु तीन हरफमा सत्र अक्षरमा अटाउँछ। यस पानामा तीनैवटाको बनोट चिनौँ, अनि आफैँ लेखेर हेरौँ।
गजल
गजल कविताको छोटो रूप हो। यो शब्द अरबी-फारसी परम्पराबाट आएको हो। यसको शाब्दिक अर्थ प्रेमिकासँग गरिने प्रेमपूर्ण कुराकानी भनिन्छ। सुरुमा गजलमा प्रेम र सौन्दर्यकै कुरा हुन्थे। अहिले भने गजल जुनसुकै विषयमा लेखिन्छ। गाउन मिल्ने भएकाले यसमा सङ्गीत पनि जोडिन्छ। नेपालीमा गजल लेख्ने काम मोतीराम भट्टबाट सुरु भएको मानिन्छ।
गजलका अङ्ग
| अङ्ग | के हो |
|---|---|
| मिसरा | गजलको एउटा हरफ। एक्लो मिसराले पूरा अर्थ दिँदैन। |
| सेर | एउटै लयका दुई मिसरा मिलेर बनेको एकाइ। हरेक सेरले आफैँमा एउटा पूरा भाव दिन्छ। पहिलो मिसराले कुरा उठाउँछ, दोस्रोले टुङ्ग्याउँछ। |
| मतला | गजलको पहिलो सेर। यसका दुवै मिसरामा काफिया र रदिफ आउँछन्। गजलको विषयको उठान यहीँबाट हुन्छ। |
| रदिफ | मतलाका दुवै मिसरा र अरू सेरका दोस्रो मिसराको अन्त्यमा जस्ताको तस्तै दोहोरिने शब्द वा पदावली। |
| काफिया | रदिफभन्दा ठिक अगाडि आउने, लय मिल्ने शब्द। शब्द फरक हुन्छन्, अन्त्यको ध्वनि उस्तै। यसलाई गजलको अनिवार्य अङ्ग मानिन्छ। |
| मक्ता | गजलको अन्तिम सेर। |
| तखल्लुस | गजलकारको नाम वा उपनाम। यो प्रायः मक्तामा राखिन्छ। यो अनिवार्य होइन। |
पाठ्यपुस्तकहरूमा यी नामका हिज्जे फरक-फरक पाइन्छन्: कक्षा १२ ले मत्ला र मक्ता लेखेको छ, कक्षा १० ले मतला र मकता। शब्दकोशले मतला र मक्ता लेख्छ, त्यसैले यस पानामा तिनै राखिएका छन्। सेर लाई कतै शेर पनि लेखिन्छ; शब्दकोशले कविताको अर्थमा सेर नै चलाउन भन्छ।
बहर: गजलको लय
कविताको लय मिलाउने नियमलाई छन्द भनिन्छ। गजलमा प्रयोग हुने छन्दलाई बहर भनिन्छ। उर्दु र फारसीमा बहरका आफ्नै नाम र ढाँचा छन्, जसमा लघु र गुरुको क्रम तोकिएको हुन्छ। कक्षा १० को पुस्तकअनुसार गजलमा अक्षर र पाउको सङ्ख्या निश्चित हुँदैन, तर सेरका दुवै मिसरा एउटै लयमा हुन्छन्। कक्षा १२ को पुस्तकअनुसार पहिलो सेर बनेपछि अरू सेर पनि त्यही छन्दमा लेखिन्छन्।
सिक्दै गर्दा सजिलो नियम यति हो: हरेक मिसरा उत्तिकै लामो राख्नुहोस् र ठुलो स्वरले पढेर लय जाँच्नुहोस्। तलको नमुना गजलका सबै मिसरा बाह्र-बाह्र अक्षरका छन्, लेख्दा पनि बोल्दा पनि (अक्षर गन्ने तरिका हाइकुमा छ)। यो कुनै शास्त्रीय बहरमा लेखिएको होइन; मिसराको लम्बाइ मात्र मिलाइएको हो।
नमुना गजल
कक्षा १० को नेपाली हाम्रो श्रम र सिप पाठको अभ्यासमा मोतीराम भट्टको एउटा गजल नमुनाका रूपमा छ। त्यसका काफिया र रदिफ हाम्रो कक्षा १० को एकाइमा तालिकामा छुट्याइएका छन्।
गजलमा काफिया र रदिफ को फरक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मुक्तक
मुक्तक शब्दको अर्थ नै ‘मुक्त’ सँग जोडिएको छ: कुनै कथा वा अघिपछिको प्रसङ्गसँग नबाँधिएको, आफैँमा पूरा कविता। यो शब्द दुई अर्थमा चल्छ:
- फराकिलो अर्थमा: अघिपछिको सन्दर्भबाट मुक्त, आफैँमा पूरा कुनै पनि एउटा श्लोक मुक्तक हो। कक्षा १२ को पुस्तकले मुक्तकलाई पद्य कविताको लघु रूप भनेको छ।
- आजको साहित्यमा: चार हरफको एउटा निश्चित ढाँचालाई मुक्तक भनिन्छ। पत्रिका, रेडियो र कविता गोष्ठीमा सुनिने मुक्तक प्रायः यही हुन्।
चार हरफको ढाँचा
नेपालीमा दुई हरफदेखि सात-आठ हरफसम्मका मुक्तक भेटिन्छन्, तर अध्येताहरूले चार हरफलाई नै यसको मानक रूप मानेका छन्। चार हरफका काम यसरी बाँडिन्छन्:
| हरफ | काम | अनुप्रास |
|---|---|---|
| पहिलो | विषय वा भावको उठान | मिल्छ |
| दोस्रो | त्यही कुराको थप समर्थन | मिल्छ |
| तेस्रो | मोड: चौथो हरफका लागि वातावरण बनाउँछ, उत्सुकता जगाउँछ | स्वतन्त्र |
| चौथो | भावको उत्कर्ष: पढ्नेलाई छुने मुख्य कुरा | मिल्छ |
पहिलो, दोस्रो र चौथो हरफको अन्त्य मिल्छ, तेस्रो छुट्टै रहन्छ। यो ढाँचा उर्दु-फारसीको रुबाई सँग मिल्छ। रुबाईको अर्थ नै चार हो। रुबाई शैलीका मुक्तकमा पहिलो, दोस्रो र चौथो हरफमा गजलमा जस्तै काफिया र रदिफ आउँछन्। शब्दकोश र अध्येता लय खतिवडा रुबाईलाई मुक्तककै एउटा प्रकार मान्छन्। अध्येता तुलसीप्रसाद गौतम भने हाइकु र रुबाईजस्ता रूपलाई कविताका छोटा भेद मान्छन्, मुक्तक होइन।
मुक्तकको शक्ति चौथो हरफमा हुन्छ। पहिलो तीन हरफ त्यही अन्तिम कुराको तयारी हुन्।
कक्षा १० कै नेपाली हाम्रो श्रम र सिप पाठको सिर्जना कार्यले एउटा मुक्तक वा गजल लेख्न भन्छ। हाम्रो कक्षा १० को एकाइमा त्यसको अर्को नमुना छ।
हाइकु
हाइकु जापानी साहित्यबाट आएको कविताको सबैभन्दा सानो रूप हो। यसमा तीन हरफ हुन्छन्:
| हरफ | अक्षर |
|---|---|
| पहिलो | ५ |
| दोस्रो | ७ |
| तेस्रो | ५ |
| जम्मा | १७ |
हाइकुमा प्रायः प्रकृतिको एउटा दृश्य हुन्छ: ऋतु, चरा, फूल, किरा। त्यो दृश्यमार्फत मनको भाव वा जीवनको कुनै कुरा झल्काइन्छ। जापानमा माचुओ बासो (मात्सुओ बाशो) ले हाइकुलाई विस्तार गरेका थिए। नेपालीमा हाइकु शङ्कर लामिछानेले भित्र्याएका हुन्: उनले वि.सं. २०१९ मा रूपरेखा पत्रिकामा ५, ७ र ५ अक्षरका तीन हरफका कविता छापे। सूर्योदय शीर्षकको त्यो हाइकुलाई नेपालीको पहिलो हाइकु मानिन्छ। हाइकुलाई शीर्षक अनिवार्य हुँदैन।
अक्षर कसरी गन्ने?
हाइकुको नियम अक्षरको सङ्ख्या हो, शब्दको होइन। अक्षर भनेको एक पटकमा उच्चारण हुने एकाइ हो, जसमा एउटा स्वर हुन्छ: पा, नी, क्षे। नेपाली हाइकुमा अक्षर बोल्दा उच्चारण हुने गरी गनिन्छन्। हलन्त लागेको व्यञ्जन छुट्टै अक्षर हुँदैन; त्यो आफूअघिको अक्षरमै जोडिन्छ। मुस्काइन् मा इन् एउटै अक्षर हो। हलन्तलाई पनि छुट्टै गन्दा हाइकुको गन्ती बिग्रन्छ।
कुन हरफमा लेख्दा पनि बोल्दा पनि ठ्याक्कै सात अक्षर हुन्छन्? (त्यस्तो हरफ हाइकुको दोस्रो हरफ बन्न सक्छ।)
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तीनको तुलना
| गजल | मुक्तक | हाइकु | |
|---|---|---|---|
| कहाँबाट | अरबी-फारसी-उर्दु परम्परा | संस्कृत र नेपाली परम्परा; रुबाई उर्दु-फारसीबाट | जापान |
| हरफ | दुई-दुई हरफका सेर, धेरै सेर | मुख्य रूप चार हरफ | तीन हरफ |
| नियम | मतलामा दुवै मिसरा, अरू सेरमा दोस्रो मिसरा काफिया-रदिफमा | पहिलो, दोस्रो र चौथो हरफमा अनुप्रास | ५, ७ र ५ अक्षर |
| भाव | हरेक सेरमा आफैँमा पूरा भाव | एउटै भाव, चौथो हरफमा उत्कर्ष | प्रकृतिको दृश्यबाट भाव |
| अनुप्रास | अनिवार्य (काफिया) | मिलाइन्छ | चाहिँदैन |
लेखेर हेरौँ
- विषय सानो छान्नुहोस्। छोटो कवितामा ठुलो विषय अटाउँदैन। देश भन्दा गाउँको धारा, प्रकृति भन्दा असारको पहिलो झरी।
- हाइकु भए एउटा दृश्य मात्र लिनुहोस्: के देखियो, के सुनियो। पहिले वाक्य लेख्नुहोस्, अनि ५, ७ र ५ मा मिलाउनुहोस्। औँला भाँचेर गन्नुहोस्।
- मुक्तक भए चौथो हरफ पहिले सोच्नुहोस्: पढ्नेलाई अन्त्यमा के भन्ने? अनि पहिलो दुई हरफले दृश्य बनाउनुहोस् र तेस्रोले मोड दिनुहोस्। पहिलो, दोस्रो र चौथोको अन्त्य मिलाउनुहोस्।
- गजल भए पहिले रदिफ र काफियाको ढाँचा तय गर्नुहोस्। काफियामा मिल्ने कम्तीमा पाँच-छवटा शब्द छन् कि हेर्नुहोस्; नत्र बिचमा अड्किनुहुन्छ। अनि मतला लेख्नुहोस्। अरू सेरमा दोस्रो मिसरामा मात्र काफिया-रदिफ राख्नुहोस्।
- ठुलो स्वरले पढ्नुहोस्। लय अड्किने ठाउँमा शब्द फेर्नुहोस्।
अभ्यास
मुक्तकको तेस्रो हरफको काम के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, नेपाली, कक्षा १०: नेपाली हाम्रो श्रम र सिप पाठको अभ्यास १० (गजलको संरचना: मिसरा, सेर, मतला, रदिफ, काफिया, मकता र तखल्लुस; अक्षर र पाउ नतोकिएको), सिर्जना र परियोजना कार्य (मुक्तक वा गजल लेख्ने), मोतिराम भट्टको जीवनी लेख्ने अभ्यास (नेपालीमा गजलका आरम्भकर्ता)।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, नेपाली, कक्षा ६, पृ. ११७ को अभ्यास ७ (मोतीराम भट्ट प्रथम नेपाली गजलकार)।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, नेपाली, कक्षा १२: पृ. ९४–९५ को अभ्यास ११–१२ (गजलमा पाँचदेखि एघार सेर, मत्ला, मक्ता, रदिफ, काफिया, गजलको छन्द बहर; मुक्तक पद्य कविताको लघु रूप र सन्दर्भबाट मुक्त एउटा श्लोक)।
- थानेश्वर अर्याल, “गजलका संरचनात्मक तत्त्वहरू”, बुटवल क्याम्पस जर्नल ५(१), पृ. २०७–२२१ (doi:10.3126/bcj.v5i1.50202): सेर, मिसरा, मतला, मकता, काफिया (अनिवार्य), रदिफ (अनिवार्य नमानिने; मुरद्दफ र गैरमुरद्दफ), तखल्लुस, बहर र सेरको सङ्ख्याबारेको मान्यता।
- तुलसीप्रसाद गौतम, “नेपाली मुक्तकको संरचनात्मक विश्लेषण”, प्राज्ञिक विमर्श ६, २०२४ (nepjol.info): चतुष्पदी मानक रूप, पहिलो, दोस्रो र चौथो हरफमा अनुप्रास र तेस्रो स्वतन्त्र, चार हरफका काम, दुईदेखि सात (एक ठाउँमा आठ) हरफसम्मका मुक्तक, हाइकु र रुबाईजस्ता रूप मुक्तक नहुने।
- लय खतिवडा, “मुक्तक सिद्धान्त र केही प्रयोग”, जर्नल अफ टीकापुर मल्टिपल क्याम्पस २, २०१५ (nepjol.info): रुबाई मुक्तकको एक प्रकार, रुबाईको अर्थ चार, पहिलो, दोस्रो र चौथो चरणमा काफिया र रदिफ, दुईदेखि सात चरणसम्मलाई मानक मुक्तक मान्ने विचार।
- षडानन्द पौड्याल, “हाइकु कविताको रचनाविधान: नेपाली परम्परा र विकास”, जर्नल अफ डेभलपमेन्ट रिभ्यु ५(१), २०२०, पृ. १८१–१९२ (doi:10.3126/jdr.v5i1.51441): तीन हरफ र ५, ७, ५ गरी सत्र अक्षर, स्वरका आधारमा अक्षर गणना र हलन्त वर्ण नगनिने, बासो, शङ्कर लामिछानेको पहिलो नेपाली हाइकु (वि.सं. २०१९, रूपरेखा, सूर्योदय)।
- गौतम रानाभाट, “पोखरेली कविका हाइकुमा प्रकृति”, हैमप्रभा २३(१), २०८१, पृ. २९–४७ (doi:10.3126/haimaprabha.v23i1.66720): शङ्कर लामिछानेले २०१९ सालको रूपरेखा मा ५, ७ र ५ अक्षरका तीन हरफका कवितालाई हाइकु भनेर नेपालीमा भित्र्याएको, जापानका माचुओ बाशो।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, पृ. २४५: मुक्तकमा प्रायः तेस्रोबाहेक सबै चरणमा अनुप्रास।
- नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, नेपाली बृहत् शब्दकोश: गजल (पाँचदेखि एघार सेर), मतला, मक्ता, सेर, हाइकु (पाँच, सात र पाँच उच्चार्य अक्षर; प्रकृति र प्रेमका विम्ब), मुक्तक र रुबाई (चार चरणको एक प्रकारको मुक्तक) का अर्थ; हिज्जे।
- यस पानाका सबै गजल, मुक्तक, हाइकु र अभ्यासका हरफ यसै पानाका लागि लेखिएका हुन्।
