जीव र तिनीहरूको बनोट

के सबै जीवका सबै कोष एकै किसिमका हुन्छन्? के सबै कोषले एकै किसिमको काम गर्छ? गर्दैन। स्नायु कोष, मांसपेशी कोष र पातको कोष हेर्दा पनि फरक हुन्छन् र तिनको काम पनि फरक हुन्छ। तर सबै कोषको आधारभूत बनोट भने एउटै हुन्छ।

कोष जीवनको आधारभूत एकाइ हो। जीव आँखाले नदेखिने जत्तिको सानो होस् वा विशाल, हरेक जीवको शरीर एउटा वा धेरै कोषले बनेको हुन्छ। त्यसैले कोषलाई जीवनको संरचनात्मक एकाइ भनिन्छ: इँटाले घर बनेजस्तै कोषले शरीर बन्छ।

जीवनका काम पनि कोषमै हुन्छन्। पाचन, श्वासप्रश्वास, प्रजनन, पदार्थको परिवहन तथा प्रकाश संश्लेषण जस्ता सबै काम कोषभित्र वा कोषद्वारा हुन्छन्। यी काम रासायनिक प्रतिक्रियाबाट र मांसपेशी कोष खुम्चिने र फुक्ने जस्ता चालबाट हुन्छन्। त्यसैले कोष जीवनको कार्यात्मक एकाइ पनि हो। यसरी कोषलाई जीवनको संरचनात्मक र कार्यात्मक एकाइ भनिन्छ।

कोषको अध्ययन गर्ने जीवविज्ञानको शाखालाई कोष विज्ञान (साइटोलोजी) भनिन्छ। यो नाम ग्रिक भाषाको kytos (खोक्रो भाँडो वा कोष) बाट आएको हो।

3.1.1 कोषको आकार र साइज

कोषहरू धेरै आकारका हुन्छन्। प्रायः कोषको आकार त्यसको कामअनुसार मिलेको हुन्छ।

• जनावर कोष साधारणतया अनियमित आकारका हुन्छन्। यी अण्डाकार, गोलाकार, छड आकार, लाम्चो, घनाकार वा खम्बा आकारका हुन सक्छन्।
• स्नायु कोष धागोजस्तै पातला र लामा हुन्छन् र तिनका टुप्पामा हाँगा हुन्छन्। यस्तो आकार भएकाले टाढासम्म सन्देश पुर्‍याउन सजिलो हुन्छ। एउटै स्नायु कोष ढाडदेखि खुट्टाको बुढीऔँलासम्म, करिब एक मिटर लामो हुन सक्छ।
• मांसपेशी कोष प्रायः स्पिन्डल आकारका हुन्छन्: लामा, बिचमा मोटा र दुवै छेउमा चुच्चा। यी कोष छोटिएर तान्छन्।
• वनस्पति कोष प्रायः धेरै कुने हुन्छन्। धेरैजसो छ कुने (षट्कोण) हुन्छन् र पर्खालका इँटाजस्तै मिलेर बसेका हुन्छन्। प्याजको झिल्लीमा यी लामा र छ कुने हुन्छन्। कडा भित्ताले यिनको आकार कायम राख्छ।
• ब्याक्टेरियाका चार मुख्य आकार हुन्छन्: गोलाकार, छड आकार (रड), धागोजस्तो (लामो धागोमा लहरै) तथा कमानी आकार (स्पाइरल)।

धेरैजसो कोष नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने गरी साना हुन्छन्। तर केही कोष ठुला पनि हुन्छन्:

• थाहा भएका सबैभन्दा साना कोष माइकोप्लाज्मा (Mycoplasma) नामको ब्याक्टेरियाका हुन्। यसको आकार करिब 0.2 माइक्रोमिटर (0.0002 mm) मात्र हुन्छ।
• सबैभन्दा ठुलो कोष अस्ट्रिचको अन्डाको कोष हो। पूरै अन्डा करिब 15–18 cm लामो हुन्छ। कोष भने यसको पहेँलो भाग मात्र हो (तल हेर्नुहोस्)।

कोष कति साना हुन्छन् भन्ने बुझ्न एक एक चरण गर्दै नजिकबाट हेर्नुहोस्।

कोषको बनोट

कोषका धेरै भाग हुन्छन्। अध्ययन गर्न सजिलो होस् भनेर तिनलाई चार समूहमा राख्न सकिन्छ:

1. कोषको आवरण (कोषभित्ता र कोषझिल्ली)
2. साइटोप्लाज्म
3. कोषका अवयव (जैविक अवयव र अजैविक अवयव)
4. न्युक्लियस

प्याजका र आफ्नै मुखका वास्तविक कोष पनि सजिलै हेर्न सकिन्छ।

कोषका भागहरू

अब ती चार समूहको एक एक गरी अध्ययन गरिन्छ।

1. कोषको आवरण

कोषको सबैभन्दा बाहिरी तहलाई आवरण भनिन्छ। आवरण दुई किसिमका हुन्छन्: कोषभित्ता र कोषझिल्ली।

कोषभित्ता वनस्पति, फन्जाइ (ढुसी जातिका जीव) तथा ब्याक्टेरियाका कोषमा मात्र पाइन्छ। जनावर कोष र धेरैजसो प्रोटोजोआ (जनावरजस्ता एककोषीय जीव) मा कोषभित्ता हुँदैन। कोषभित्ता कडा, केही मात्रामा तन्किने र निर्जीव हुन्छ। वनस्पतिमा यो मुख्य रूपमा सेलुलोजले बनेको हुन्छ। कपास र कागज पनि सेलुलोजकै बनेका हुन्छन्।

कोषझिल्ली हरेक कोषमा पाइन्छ। यसलाई प्लाज्मा झिल्ली पनि भनिन्छ। जनावर र धेरैजसो प्रोटोजोआमा कोषको सबैभन्दा बाहिरी तह यही हो। वनस्पति, फन्जाइ तथा ब्याक्टेरियामा भने यो कोषभित्ताको ठिक भित्र हुन्छ। कोषझिल्ली भित्ताभन्दा धेरै पातलो, चिप्लो तथा बढी तन्किने हुन्छ र यो सजीव हुन्छ।

कोषभित्ता र कोषझिल्लीका कार्य:

1. कोषभित्ताले वनस्पति, ब्याक्टेरिया तथा फन्जाइका कोषलाई आड र निश्चित आकार दिन्छ।
2. कोषभित्ताले कोषलाई फुट्नबाट र केही कीटाणुको आक्रमणबाट जोगाउँछ।
3. बिरुवाका जराका रौँमा कोषभित्ताले माटोको पानी र त्यसमा घुलेका खनिजलाई कोषझिल्लीसम्म छिर्न दिन्छ। कोषझिल्लीले तिनलाई भित्र लिन्छ।
4. कोषझिल्लीले कोषभित्र के छिर्ने र बाहिर के निस्कने भन्ने कुरा नियन्त्रण गर्छ। पानी, खाना र अक्सिजन भित्र छिर्छन् भने फोहोर पदार्थ बाहिर निस्कन्छ। यसले केही पदार्थलाई छिर्न दिन्छ र अरूलाई रोक्छ। त्यसैले यसलाई अर्धपारगम्य (छानेर छिर्न दिने) भनिन्छ।
5. अमिबाजस्ता एककोषीय प्रोटोजोआमा कोषझिल्लीले हिँड्न र खाना समात्न सिउडोपोडिया (नक्कली खुट्टा) निकाल्छ। यसले फोहोर पदार्थ फाल्न सहयोग गर्छ र कोषलाई वरिपरिको वातावरणबाट जोगाउँछ।

2. साइटोप्लाज्म

कोषझिल्ली र न्युक्लियसका बिचको भाग भरेर रहेको सफा, टाँसिने र जेलीजस्तो तरल पदार्थलाई साइटोप्लाज्म भनिन्छ। यसमा धेरैजसो पानी हुन्छ र त्यसमा लवण, खनिज, चिनी, प्रोटिन, भिटामिन आदि घुलेका हुन्छन्। राइबोजोम, प्लास्टिड, माइटोकोन्ड्रिया, गोल्जी बडी, इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम तथा भ्याकुल जस्ता कोषका अवयव यसैमा तैरिरहेका हुन्छन्।

साइटोप्लाज्मका कार्य:

1. कोषका धेरैजसो रासायनिक प्रतिक्रिया साइटोप्लाज्ममै हुन्छन्। यी प्रतिक्रियालाई समग्रमा उपापचायन भनिन्छ।
2. यसले कोषमा पानी र खनिजको मात्रा सन्तुलनमा राख्छ।
3. यसले माइटोकोन्ड्रिया, गोल्जी बडी, प्लास्टिड आदि अवयवलाई आश्रय दिन्छ। यी अवयवका बिच पदार्थको ओहोरदोहोर पनि यसैबाट हुन्छ।

3. कोषका अवयव

कोषभित्र काम गर्ने भागहरूलाई कोषका अवयव भनिन्छ। यी दुई प्रकारका हुन्छन्: जैविक अवयव र अजैविक अवयव।

• जैविक अवयव (“साना अङ्ग”) कोषका सजीव भाग हुन्। हाम्रो शरीरका अङ्गले जस्तै हरेक जैविक अवयवले जीवनका लागि चाहिने कुनै खास काम गर्छ। धेरैजसो जैविक अवयव वनस्पति र जनावर दुवैका कोषमा पाइन्छन्। केही चाहिँ एउटामा मात्र पाइन्छन्।
• अजैविक अवयव साइटोप्लाज्ममा रहेका निर्जीव पदार्थ हुन्। पानीका थोपा, लवण र खनिजका कण (क्रिस्टल), स्टार्चका दाना र चिल्लोका थोपा जस्ता सञ्चित खाना, रङ दिने पदार्थ (पिगमेन्ट) तथा फोहोर पदार्थ यसमा पर्छन्। यी कच्चा पदार्थ, ऊर्जाका भण्डार तथा जैविक अवयवको कामबाट बाँकी रहेका पदार्थ हुन्।

अब मुख्य जैविक अवयवको एक एक गरी अध्ययन गरिन्छ।

माइटोकोन्ड्रिया

एउटा कोषमा केहीदेखि हजारौँसम्म माइटोकोन्ड्रिया हुन्छन् (एकवचनमा माइटोकोन्ड्रियन)। यी छड वा धागोजस्ता आकारका हुन्छन्। यिनलाई दुई तहको झिल्लीले ढाकेको हुन्छ। बाहिरको तह चिप्लो हुन्छ भने भित्रको तह धेरै पट्याइएको हुन्छ। यसरी पट्याइएकाले भित्री तहको सतह ठुलो हुन्छ र यही सतहमा कोषीय श्वासप्रश्वास हुन्छ। यस क्रियामा ग्लुकोज अक्सिजनसँग टुक्रिएर कार्बन डाइअक्साइड र पानी बन्छ र ऊर्जा निस्कन्छ।

$$\text{ग्लुकोज} + \text{अक्सिजन} \longrightarrow \text{कार्बन डाइअक्साइड} + \text{पानी} + \text{ऊर्जा}$$

यो ऊर्जाको एक भाग ATP (एडेनोसिन ट्राइफस्फेट, adenosine triphosphate) नामको अणुमा सञ्चित हुन्छ। कोषको जुन भागलाई ऊर्जा चाहिन्छ, ATP ले त्यहाँसम्म ऊर्जा पुर्‍याउँछ। बाँकी ऊर्जा तापका रूपमा निस्कन्छ र यसैले हाम्रो शरीर न्यानो रहन्छ। कार्बन डाइअक्साइड र पानी कोषबाट बाहिर निकालिन्छन्। कोषका अरू सबै भाग माइटोकोन्ड्रियाले निकालेको ऊर्जाले चल्ने भएकाले यसलाई कोषको शक्ति केन्द्र भनिन्छ। माइटोकोन्ड्रियाबिना कोष बाँच्न सक्दैन।

कार्य:

1. यसले कोषीय श्वासप्रश्वासद्वारा खाना (ग्लुकोज) बाट ऊर्जा निकाल्छ र त्यसलाई ATP मा सञ्चित गर्छ।
2. यसमा आफ्नै थोरै DNA हुन्छ। यो DNA सन्ततिमा सर्छ (मानिसमा आमाबाट मात्र)।

प्लास्टिड

प्लास्टिड वनस्पति, अल्गी र युग्लिना जस्ता केही प्रोटिस्टामा मात्र पाइने जैविक अवयव हुन्। धेरैजसो प्लास्टिड रङ्गीन हुन्छन्। रङका आधारमा प्लास्टिड तीन प्रकारका हुन्छन्:

क. क्लोरोप्लास्ट हरिया प्लास्टिड हुन्। यिनमा हरियो रङ दिने हरितकण (क्लोरोफिल) हुन्छ। क्लोरोप्लास्ट प्रायः गोलाकार वा अण्डाकार हुन्छन्, तर स्पाइरोगाइरा (Spirogyra) नामको अल्गीमा यी लामा कमानीजस्ता फित्ताका आकारमा हुन्छन्। हरेक क्लोरोप्लास्टलाई दुई तहको झिल्लीले ढाकेको हुन्छ। यसभित्र स्ट्रोमा (stroma) नामको तरल पदार्थ हुन्छ र त्यसमा हरितकण भएका चक्काजस्ता झिल्लीका थाक (ग्राना, grana) हुन्छन्।

क्लोरोप्लास्टका कार्य:

1. यसले बिरुवालाई हरियो बनाउँछ।
2. यसले घाममा प्रकाश संश्लेषण गर्छ, अर्थात् कार्बन डाइअक्साइड र पानीबाट कार्बोहाइड्रेट (पहिले ग्लुकोज, अनि स्टार्च) बनाउँछ। कार्बोहाइड्रेट लगभग सबै जीवको आधारभूत खाना भएकाले हरिया बिरुवालाई पारिस्थितिक पद्धतिका उत्पादक भनिन्छ।
3. यसले फ्याटी अम्ल र एमिनो अम्ल (चिल्लो पदार्थ र प्रोटिन बनाउने एकाइ) बनाउन पनि सहयोग गर्छ।
4. माइटोकोन्ड्रियामा जस्तै यसमा पनि आफ्नै DNA हुन्छ र यो सन्ततिमा सर्छ।

ख. क्रोमोप्लास्ट हरियोबाहेक अरू रङका प्लास्टिड हुन्: रातो, सुन्तला र पहेँलो। यी बिरुवाका रङ्गीन भागमा पाइन्छन्: फूल, पाकेका फल, केही बिउ, गाजर तथा केही पात।

क्रोमोप्लास्टका कार्य:

1. यसले फूललाई रङ्गीन बनाउँछ। रङ्गीन फूलतिर किरा र चरा आकर्षित हुन्छन् र तिनले परागकण बोकेर परागसेचन गराउँछन्।
2. यसले पाकेका फल र बिउलाई रङ दिन्छ। यस्ता फलतिर तिनलाई खाने चरा र अरू जनावर आकर्षित हुन्छन् र तिनले बिउ छर्छन्। यसलाई बिउ प्रसारण भनिन्छ।

ग. ल्युकोप्लास्ट रङहीन (सेता) प्लास्टिड हुन्। यी प्रायः अण्डाकार हुन्छन्। यी बिरुवाका उज्यालो नपुग्ने भागमा पाइन्छन्: जरा, जमिनमुनिका काण्ड, फलको सेतो गुदी तथा बिउ (बिउका फक्लेटा वा इन्डोस्पर्म)।

ल्युकोप्लास्टको कार्य: यसले स्टार्च (आलु वा चामलको दानामा), प्रोटिन र चिल्लो पदार्थ (तेल) जस्ता खाना पछिका लागि सञ्चय गर्छ।

राइबोजोम

राइबोजोम सबैभन्दा साना जैविक अवयव हुन्। RNA र प्रोटिनले बनेका यी साना दानाका वरिपरि कुनै झिल्ली हुँदैन। केही राइबोजोम साइटोप्लाज्ममा स्वतन्त्र रूपमा तैरिन्छन् भने धेरै राइबोजोम इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलमको सतहमा टाँसिएका हुन्छन्। माइटोकोन्ड्रिया र क्लोरोप्लास्टमा पनि आफ्नै साना राइबोजोम हुन्छन्।

कार्य:

1. यसले न्युक्लियसको DNA बाट सारिएका निर्देशनअनुसार एमिनो अम्ल जोडेर प्रोटिन बनाउँछ। त्यसैले यसलाई कोषको प्रोटिनको कारखाना भनिन्छ।
2. कोषका वंशाणु यसरी नै काममा आउँछन्। यसलाई वंशाणुगत गुण नियन्त्रण भनिन्छ। यसमा DNA को एउटा वंशाणु सन्देश (RNA) मा सारिन्छ र राइबोजोमले त्यो सन्देश पढेर प्रोटिन बनाउँछ।

इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम (ER)

इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलमलाई छोटकरीमा ER भनिन्छ। यो पट्याइएका झिल्लीको जालो हो। यसले साँघुरा नली र चेप्टा थैली बनाउँछ र न्युक्लियसदेखि कोषझिल्लीतिर फैलिएको हुन्छ। बाहिरी सतहमा राइबोजोम टाँसिएको भागमा ER दानेदार देखिन्छ। यस भागलाई खस्रो ER (रफ ER) भनिन्छ। राइबोजोम नभएको भागलाई चिप्लो ER (स्मुथ ER) भनिन्छ।

कार्य:

1. यसले कोषलाई आड दिने ढाँचा बनाउँछ। त्यसैले यसलाई कोषको भित्री अस्थिपञ्जर पनि भनिन्छ।
2. यसमा कोषको उपापचायनमा सहयोग गर्ने इन्जाइम हुन्छन्। खस्रो ER ले प्रोटिन बनाउन सहयोग गर्छ भने चिप्लो ER ले चिल्लो पदार्थ (लिपिड) बनाउँछ र केही विष तोड्छ।
3. यसले नयाँ झिल्ली बनाउँछ। कोष बढ्दा र विभाजन हुँदा यस्तो झिल्ली चाहिन्छ। यसले गोल्जी बडी बनाउन पनि सहयोग गर्छ।
4. यो कोषको परिवहन प्रणाली हो। कोषको एक भागबाट अर्को भागमा पदार्थ यसैका नलीबाट जान्छन्।

गोल्जी बडी

इटालीका वैज्ञानिक क्यामिलो गोल्जी (Camillo Golgi) ले सन् 1898 मा पत्ता लगाएकाले यसको नाम गोल्जी बडी राखिएको हो। यो झिल्लीले घेरिएका, बाङ्गिएका र चेप्टा थैलीहरूको थाक हो। यी थैलीलाई सिस्टर्नी भनिन्छ र यिनको थाक पुरीको थाकजस्तो देखिन्छ। यसका किनाराबाट भेसिकल भनिने साना फोका छुट्टिन्छन्। गोल्जी बडीलाई गोल्जी एपारेटस वा गोल्जी कम्प्लेक्स पनि भनिन्छ।

कार्य:

1. यसले कोषले बनाएका पदार्थलाई छुट्याउँछ, प्याक गर्छ र बाहिर पठाउँछ। ग्रन्थिका कोषमा म्युकस (सिँगान), र्‍याल, इन्जाइम, हर्मोन र बिरुवामा गम यसैको सहायताले स्राव हुन्छन्। त्यसैले यसलाई कोषको हुलाक (post office) भनिन्छ।
2. कोष विभाजन हुँदा यसले नयाँ कोषझिल्ली (जनावर कोषमा) र नयाँ सेल प्लेट (वनस्पति कोषमा) बनाउन सहयोग गर्छ। सेल प्लेट नै पछि दुई नयाँ कोषबिचको भित्ता बन्छ।
3. यसले कोषभित्र परिवहन गर्न र प्रोटिनलाई चाहिने ठाउँमा छुट्याएर पठाउन सहयोग गर्छ।

लाइसोजोम

लाइसोजोम निकै सानो र गोलो जैविक अवयव हो। यसमा एक तहको झिल्ली हुन्छ र भित्र पाचन इन्जाइम भरिएका हुन्छन्। लाइसोजोम धेरैजसो जनावर कोषमा पाइन्छन्। सेतो रक्तकोष तथा कलेजो, मिर्गौला, प्यान्क्रियाज र फियोका कोषमा यिनको सङ्ख्या धेरै हुन्छ। (वनस्पति कोषमा भने यस्तो पाचन मुख्य रूपमा भ्याकुलमा हुन्छ।)

कार्य:

1. यसका इन्जाइमले प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ तथा ग्लाइकोजेन जस्ता कार्बोहाइड्रेटलाई पचाउँछ। यसरी कोषभित्र आएको खाना प्रयोग गर्न सकिन्छ।
2. यसले कोषका पुराना र बिग्रेका भाग, मरेका कोष तथा सेतो रक्तकोषले निलेका कीटाणु पचाउँछ। त्यसैले लाइसोजोमलाई कोषको सरसफाइ टोली पनि भन्न सकिन्छ। टुक्रिएका पदार्थ फेरि प्रयोग गरिन्छन्।
3. कोष धेरै बिग्रिएमा वा बुढो भएमा यसका लाइसोजोम फुट्न सक्छन् र तिनका इन्जाइमले कोषलाई नै पचाउँछ। त्यसैले लाइसोजोमलाई स्वमरण थैली भनिन्छ।
4. उम्रिरहेको बिउमा पनि यस्तै पाचन इन्जाइमले सञ्चित खाना तोडेर बढ्दै गरेको भ्रूणलाई खाना दिन्छ।

भ्याकुल

भ्याकुल वास्तवमा काम गर्ने जैविक अवयव नभई एउटा खाली ठाउँ हो। यो टोनोप्लास्ट भनिने झिल्लीले घेरिएको थैली हो। यसभित्र सेल स्याप भनिने पानीजस्तो तरल पदार्थ भरिएको हुन्छ। सेल स्याप भनेको लवण, चिनी, इन्जाइम तथा फोहोर पदार्थ घुलेको पानी हो। जनावर कोषमा भ्याकुल साना हुन्छन् वा हुँदैनन्। परिपक्व वनस्पति कोषमा भने एउटै ठुलो भ्याकुलले कोषको धेरैजसो भाग ओगटेको हुन्छ।

केही विशेष भ्याकुल:

• पानीमा बस्ने केही ब्याक्टेरियामा ग्यास भ्याकुल हुन्छ। यसले ब्याक्टेरियालाई पानीको सतहनजिक तैरिन सहयोग गर्छ।
• अमिबा र प्यारामेसियम जस्ता मिठो पानीमा बस्ने प्रोटोजोआको कोषभित्र बढी पानी छिरिरहन्छ। यस्ता प्रोटोजोआमा कन्ट्राक्टाइल भ्याकुल हुन्छन्। यी भ्याकुलमा त्यो बढी पानी जम्मा हुन्छ र बाहिर फ्याँकिन्छ। यसरी कोष फुट्नबाट जोगिन्छ।
• अमिबामा फुड भ्याकुल हुन्छन्। अमिबाले निलेको खाना यिनैमा सञ्चय हुन्छ र पच्छ। नपचेको फोहोर बाहिर फालिन्छ।

कार्य:

1. भ्याकुलले साइटोप्लाज्ममा पानी र लवणको सन्तुलन मिलाउँछ। वनस्पति कोषको ठुलो भ्याकुलले कोषलाई कसिलो राख्छ।
2. यसले फोहोर पदार्थलाई कोषबाट बाहिर फाल्नुअघि जम्मा गर्छ र पानी, खाना तथा पिगमेन्ट सञ्चय गर्छ। (प्याजको बोक्राको बैजनी र चुकन्दरको रातो रङ भ्याकुलमा रहेका पिगमेन्टकै हुन्।)

अब यी दुई किसिमका कोषका भाग आफैँ थिचेर हेर्नुहोस्।

4. न्युक्लियस

न्युक्लियस कोषको केन्द्रीय भाग हो। यो प्रायः गोलो हुन्छ र यसलाई प्वाल भएको दुई तहको झिल्लीले घेरेको हुन्छ। न्युक्लियस सबै युक्यारियोटका कोषमा पाइन्छ: वनस्पति, जनावर, प्रोटोजोआ तथा फन्जाइ। (मानिसका राता रक्तकोषजस्ता केही कोषले भने परिपक्व हुँदा यसलाई गुमाउँछ।) ब्याक्टेरिया प्रोक्यारियोट हुन्। तिनमा राम्ररी बनेको न्युक्लियस हुँदैन। तिनको वंशाणुगत पदार्थ (DNA) झिल्लीबिना साइटोप्लाज्ममा खुला रहेको हुन्छ।

न्युक्लियसले कोषका अरू सबै भागको कामलाई नियन्त्रण र सञ्चालन गर्ने भएकाले यसलाई कोषको मस्तिष्क (वा नियन्त्रण केन्द्र) भनिन्छ। यसका चार मुख्य भाग हुन्छन्:

1. न्युक्लियर झिल्ली
2. न्युक्लियोलस
3. न्युक्लियोप्लाज्म
4. क्रोमाटिन फाइबर

न्युक्लियर झिल्ली। न्युक्लियसको बाहिरी आवरणलाई न्युक्लियर झिल्ली भनिन्छ। यसमा चिल्लो पदार्थ (लिपिड) र प्रोटिनले बनेका दुई तह हुन्छन्। यी तह धेरै ठाउँमा जोडिएर प्वाल (छिद्र) बनेका हुन्छन्। यो झिल्ली तन्किने हुन्छ र न्युक्लियसलाई जोगाउँछ। यसका प्वालबाट न्युक्लियसभित्र र बाहिर पदार्थको ओहोरदोहोर हुन्छ: साइटोप्लाज्मबाट पदार्थ भित्र आउँछन् भने DNA बाट सारिएका सन्देश बाहिर राइबोजोमसम्म जान्छन्।

न्युक्लियोलस। न्युक्लियसभित्र रहेको गाढा र गोलो भागलाई न्युक्लियोलस भनिन्छ। यसमा झिल्ली हुँदैन। यो प्रोटिन र RNA ले बनेको हुन्छ। न्युक्लियोलसले राइबोजोम बनाउँछ र ती राइबोजोम प्वालबाट साइटोप्लाज्ममा जान्छन्। धेरै प्रोटिन बनाउने कोषको न्युक्लियोलस ठुलो हुन्छ। कोष विभाजनका बेला यो हराउँछ र पछि फेरि देखा पर्छ।

न्युक्लियोप्लाज्म। न्युक्लियसभित्र भरिएको तरल पदार्थलाई न्युक्लियोप्लाज्म भनिन्छ। यो पानीमा एमिनो अम्ल, खनिज, DNA र RNA बनाउने एकाइ तथा इन्जाइम घुलेर बनेको हुन्छ। न्युक्लियोलस र क्रोमाटिन फाइबर यसैमा रहेका हुन्छन्। नयाँ DNA र RNA बनाउन चाहिने पदार्थ र इन्जाइम यसैबाट पाइन्छ। यी पदार्थ न्युक्लियर झिल्लीका प्वालबाट साइटोप्लाज्मबाट यसमा आउँछन्।

क्रोमाटिन फाइबर। क्रोमाटिन धेरै लामा र अत्यन्त मसिना धागाको अल्झिएको जालो हो। यी धागा साधारण सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट पनि देख्न नसकिने गरी मसिना हुन्छन्। यही आनुवंशिक पदार्थ हो, अर्थात् कोषका सबै कामलाई नियन्त्रण गर्ने निर्देशन। क्रोमाटिन हिस्टोन नामका प्रोटिनमा बेरिएको DNA ले बनेको हुन्छ। हरेक प्रजातिमा यी धागाको सङ्ख्या निश्चित हुन्छ। मानिसको शरीरको हरेक कोषमा यस्ता 46 ओटा धागा, अर्थात् 23 जोडा हुन्छन्। यिनैमार्फत आमाबुबाका गुण सन्ततिमा सर्छन्।

कोष विभाजन हुन लाग्दा क्रोमाटिनका धागा कसिलो गरी बेरिएर छोटा, मोटा र देखिने क्रोमोजोम बन्छन्। विभाजनपछि ती फेरि खुलेर मसिना र नदेखिने क्रोमाटिन बन्छन्।

न्युक्लियसका कार्य:

1. यसले उपापचायन, वृद्धि र कोषभित्र पदार्थको ओहोरदोहोरलगायत कोषका सबै क्रियाकलाप नियन्त्रण र सञ्चालन गर्छ।
2. यसले वंशाणुगत गुण बोक्छ र प्रजननद्वारा आमाबुबाबाट सन्ततिमा सार्छ।
3. कोष विभाजनमा यो आफैँ सहभागी हुन्छ। पहिले न्युक्लियस दुई भाग हुन्छ, अनि कोषको बाँकी भाग विभाजन हुन्छ। यसरी हरेक नयाँ कोषले एउटा न्युक्लियस पाउँछ। शरीर यसरी नै बढ्छ र आफ्नो मर्मत गर्छ।
4. अमिबाजस्ता एककोषीय जीवमा न्युक्लियसको विभाजनबाटै प्रजनन सुरु हुन्छ: एउटा कोषबाट दुईओटा नयाँ जीव बन्छन्।

वनस्पति कोष र जनावर कोषबिच तुलना

पेटजस्तो अङ्ग कसरी बनेको हुन्छ? के यसलाई काम गर्न कोषले सहयोग गर्छ? अनि मानिसको पूरै शरीर कसरी बनेको हुन्छ?

मानव शरीर निकै जटिल संरचना हो। यसमा करिब 200 किसिमका कोष हुन्छन् र जम्मा कोषको सङ्ख्या करिब 300 खर्ब (30 ट्रिलियन) हुन्छ। यी कोष तहतह गरी मिलेका हुन्छन् र हरेक तह त्योभन्दा अघिल्लो तहबाट बनेको हुन्छ:

1. एकै किसिमका (वा केही किसिमका) कोष मिलेर तन्तु बन्छ, जस्तै: मांसपेशी तन्तु, स्नायु तन्तु, पेटको भित्री तहको तन्तु।
2. शरीरको कुनै निश्चित ठाउँमा फरक फरक तन्तु मिलेर अङ्ग बन्छ। अङ्गले एउटा वा धेरै निश्चित काम गर्छ, जस्तै: पेट, मुटु, फोक्सो।
3. एकअर्कासँग सिधै जोडिएका र तालमेल मिलाएर सँगै काम गर्ने अङ्ग मिलेर अङ्ग प्रणाली बन्छ। अङ्ग प्रणालीले एउटा ठुलो काम गर्छ, जस्तै: पाचन प्रणाली, श्वासप्रश्वास प्रणाली।
4. सबै अङ्ग प्रणाली मिलेर सँगै काम गर्दा पूरै जीव, अर्थात् शरीर बन्छ।

$$\text{कोष} \rightarrow \text{तन्तु} \rightarrow \text{अङ्ग} \rightarrow \text{अङ्ग प्रणाली} \rightarrow \text{जीव}$$

पाचन, श्वासप्रश्वास, प्रजनन, परिवहन, शरीरमा नयाँ पदार्थ बनाउने काम (स्वाङ्गीकरण) र फोहोर पदार्थ फाल्ने काम (निष्कासन) जस्ता सबै जीवन प्रक्रिया एउटा वा धेरै कोषको कामबाट सुरु हुन्छन्। हरेक तन्तु कोषबाटै बन्छ र शरीरका हरेक रासायनिक तथा भौतिक प्रक्रिया पनि कोषबाटै सुरु हुन्छन्।

उदाहरणका लागि पाचन क्रियालाई लिन सकिन्छ। अन्ननली, पेट र आन्द्राको भित्तामा बिचको तह मांसपेशी तन्तु हुन्छ। यो तन्तु लामा मांसपेशी कोष (मांसपेशी फाइबर) ले बनेको हुन्छ। यो मांसपेशी छालजस्तै एकपछि अर्को गरी खुम्चिने र फुक्ने गर्छ। यसरी खाना अगाडि धकेलिन्छ। यस क्रियालाई पेरिस्टाल्सिस भनिन्छ। पेट र आन्द्राको भित्री भित्तामा ग्लान्डुलर तन्तु (ग्रन्थिको तन्तु) हुन्छ। यसका कोषले इन्जाइम भएको पाचक रस बनाउँछ र यी इन्जाइमले खानाका विभिन्न पोषक तत्त्व तोड्छ। यसरी कोषबाट बनेका मांसपेशी तन्तु र ग्रन्थिको तन्तु मिलेर पेटको काम चल्छ। पेट, आन्द्रा तथा अरू अङ्ग मिलेर पाचन प्रणालीको काम चल्छ। अनि पाचन प्रणालीले शरीरका हरेक कोषलाई खाना पुर्‍याउँछ।

यसरी शरीर बनाउन र चलाउन कोष, तन्तु, अङ्ग तथा अङ्ग प्रणाली एकअर्कामा निर्भर हुन्छन्।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

घ. यो चित्रमा R ले देखाएको भाग के हो?

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

पृथ्वीमा लाखौँ किसिमका जीव छन्। हरेक किसिमको जीवका आफ्नै विशेषता हुन्छन् र यिनै विशेषताका कारण त्यो अरूभन्दा फरक हुन्छ। जीवहरूको वासस्थान (बस्ने ठाउँ), पोषण विधि (खाना लिने तरिका), प्रजनन गर्ने तरिका र शारीरिक बनोट फरक फरक हुन्छन्।

तर राम्ररी हेर्दा जीवहरूबिच समानता पनि भेटिन्छन्। चमेरो उड्छ र खरायो दौडन्छ। तैपनि दुवैले जीवित बच्चा जन्माउँछन् र ठोस खाना खान नसक्दासम्म बच्चालाई दुध खुवाउँछन्। दुवैको शरीरमा रौँ पनि हुन्छ। त्यसैले चमेरो र खरायोलाई एउटै समूह, स्तनधारी (मामेलिया वर्ग) मा राखिन्छ। यसै गरी थाहा भएका सबै जीवलाई समूह र उपसमूहमा छुट्याइएको छ।

समानता र भिन्नताका आधारमा जीवहरूलाई समूहमा छुट्याउने प्रक्रियालाई वर्गीकरण भनिन्छ। वर्गीकरणका उद्देश्य यस्ता छन्:

1. वर्गीकरणले गर्दा लाखौँ जीवको अध्ययन सजिलो र व्यवस्थित हुन्छ। समूहको एउटा सदस्यको अध्ययन गर्दा त्यस समूहका सबै सदस्यबारे धेरै कुरा थाहा हुन्छ।
2. यसबाट जीवहरू एकअर्कासँग कसरी सम्बन्धित छन् भन्ने थाहा हुन्छ। यसैका आधारमा पृथ्वीमा जीवनको क्रमविकास कसरी भयो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

जीवहरूलाई विभिन्न तरिकाले वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। तीमध्ये दुईओटा प्रणाली मुख्य छन्: दुई जगत् वर्गीकरण प्रणाली र पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणाली।

3.3.1 दुई जगत् वर्गीकरण प्रणाली

दुई जगत् प्रणाली स्विडेनका जीवविज्ञ क्यारोलस लिनियस (Carl Linnaeus) ले अठारौँ शताब्दीमा अघि सारेका हुन्। यो प्रणाली उनका पुस्तक सिस्टेमा नेचुरी (Systema Naturae, 1735) र स्पेसिज प्लान्टारम (Species Plantarum, 1753) मा पाइन्छ। उनले सबै जीवलाई दुईओटा मात्र जगत्मा छुट्याए: वनस्पति जगत् र जन्तु जगत्।

दुई जगत् प्रणालीका आधार। लिनियसले जीवको पोषण, चाल, वृद्धि र प्रजननलाई आधार माने:

• यताउता हिँडडुल गर्ने, बनिबनाउ खाना खाने (परपोषक पोषण) र निश्चित उमेरपछि बढ्न छोड्ने जीवलाई जन्तु जगत्‌मा राखियो।
• यताउता हिँडडुल नगर्ने, आफ्नो खाना आफैँ बनाउने (स्वपोषक पोषण) र जीवनभर बढिरहने जीवलाई वनस्पति जगत्‌मा राखियो।

दुई जगत् प्रणालीका विशेषता:

1. सबै जीवलाई वनस्पति र जन्तु गरी दुई जगत्‌मा छुट्याइएको छ।
2. यो पहिलो वैज्ञानिक वर्गीकरण प्रणाली हो।
3. यो सरल छ: वनस्पति र जनावर सजिलै छुट्याउन सकिन्छ।

दुई जगत् प्रणालीका कमजोरी:

1. आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्ने र नसक्ने जीवलाई एउटै वनस्पति जगत्‌मा राखियो। जस्तै: हरितकण नभएका फन्जाइलाई प्रकाश संश्लेषण गर्ने अल्गीसँगै राखियो।
2. प्रोक्यारियोट (राम्ररी बनेको न्युक्लियस नभएका ब्याक्टेरिया) र युक्यारियोट (न्युक्लियस भएका अल्गी जस्ता जीव) लाई एउटै जगत्‌मा राखियो।
3. यसले एककोषीय र बहुकोषीय जीवलाई छुट्याउँदैन।
4. केही जीव कुनै पनि जगत्‌मा मिल्दैनन्। लाइकेन एउटा फन्जाइ र एउटा अल्गी मिलेर एउटै जीवजस्तो भएर बसेको हुन्छ। युग्लिनाले बिरुवाले जस्तै खाना बनाउँछ, तर यो जनावरजस्तै पौडिन्छ र यसको कोषभित्ता हुँदैन।

पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणाली

दुई जगत् प्रणालीका कमजोरी हटाउन अमेरिकी पारिस्थितिकीविद् आर. एच. ह्विटेकर (Robert H. Whittaker) ले सन् 1969 मा पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणाली अघि सारे। यो लिनियसको प्रणाली आएको 200 वर्षभन्दा बढी पछिको कुरा हो। ह्विटेकरका पाँच जगत् हुन्: मोनेरा, प्रोटिस्टा, फन्जाइ (माइकोटा पनि भनिन्छ), प्लान्टी र एनिमेलिया।

पाँच जगत् प्रणालीका आधार। ह्विटेकरले जीवलाई यी आधारमा छुट्याए:

1. कोषको प्रकार: प्रोक्यारियोटिक (राम्ररी बनेको न्युक्लियस नभएको) वा युक्यारियोटिक (न्युक्लियस भएको);
2. शारीरिक बनोट: एककोषीय वा बहुकोषीय;
3. पोषण विधि: स्वपोषक (आफ्नो खाना आफैँ बनाउने) वा परपोषक (अरूबाट खाना लिने);
4. पारिस्थितिक पद्धतिमा भूमिका: उत्पादक, उपभोक्ता वा विच्छेदक;
5. क्रमविकासको सम्बन्ध: सबैभन्दा सरलदेखि सबैभन्दा विकसितसम्मको क्रमविकासको क्रम।

यसअनुसार:

जगत्	यसमा पर्ने जीव	उदाहरण
मोनेरा	सबै एककोषीय प्रोक्यारियोट	ब्याक्टेरिया, ब्लुग्रिन अल्गी (साइनोब्याक्टेरिया), माइकोप्लाज्मा, आर्किया
प्रोटिस्टा	एककोषीय युक्यारियोट (यिस्टजस्ता फन्जाइबाहेक)	अमिबा, प्यारामेसियम, युग्लिना, प्लाज्मोडियम
फन्जाइ (माइकोटा)	कोषभित्ता भएका, हरितकण नभएका र मरेका वस्तु (मृतोपजीवी) वा जीवित आश्रयदाता (परजीवी) बाट खाना शरीरबाहिरै पचाएर सोस्ने युक्यारियोट	च्याउ, यिस्ट, म्युकर, यार्सागुम्बा
प्लान्टी	बहुकोषीय हरिया स्वपोषक: उत्पादक	मस, उनिउँ, सल्लो, तोरी
एनिमेलिया	कोषभित्ता नभएका बहुकोषीय युक्यारियोटिक उपभोक्ता	गँड्यौला, कछुवा, चमेरो, मानिस

पाँच जगत् प्रणालीका विशेषता:

1. एककोषीय र बहुकोषीय जीवलाई छुट्टाछुट्टै जगत्‌मा राखिएको छ।
2. प्रोक्यारियोट र युक्यारियोट छुट्याइएका छन्।
3. स्वपोषक (प्लान्टी) लाई परपोषकबाट छुट्याइएको छ। परपोषकमा खाना निलेर भित्र पचाउने एनिमेलिया र खाना सोस्ने फन्जाइ पर्छन्।
4. जगत्‌हरूलाई सबैभन्दा सरलदेखि सबैभन्दा विकसितसम्मको क्रममा राखिएको छ। यसबाट क्रमविकासको बाटो थाहा हुन्छ।

पहिले यहाँ छुट्याएर हेर्नुहोस्।

हाम्रा वरिपरि नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने गरी साना धेरै किसिमका जीव हुन्छन्। यस्ता जीव हावा, पानी र माटोमा, खुला छोडिएको खानामा, फोहोरमा तथा जीवित, मरेका र कुहिँदै गरेका जीवका शरीरमा र शरीरभित्र पाइन्छन्। यिनलाई सूक्ष्म जीव भनिन्छ (माइक्रो अर्थात् सानो)। यस्ता जीवले हाम्रो दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा धेरै प्रकारले असर पार्छन्। फुटेको अन्डा कुहिनु पनि सूक्ष्म जीवकै काम हो।

सूक्ष्म जीवमा ब्याक्टेरिया, केही फन्जाइ (यिस्ट, ढुसी), केही अल्गी (क्लामाइडोमोनस, क्लोरेला), प्रोटोजोआ (अमिबा, प्यारामेसियम, प्लाज्मोडियम, भर्टिसेला) तथा भाइरस पर्छन्। (भाइरस पूरा सजीव होइनन्, यसबारे तल पढिन्छ।) रगतमा बस्ने चेप्टा जुका सिस्टोसोमा (Schistosoma) का फुल र बच्चाजस्ता केही साना जुका पनि आँखाले देखिँदैनन्। सूक्ष्म जीवलाई सामान्य बोलीचालीमा कीटाणु वा माइक्रोब (microbes) भनिन्छ। सूक्ष्म जीवको अध्ययन गर्ने जीवविज्ञानको शाखालाई माइक्रोबायोलोजी भनिन्छ।

(क) भाइरस

भाइरस सबैभन्दा साना कीटाणु हुन्। भाइरसले बिरुवा, जनावर, ब्याक्टेरिया, फन्जाइलगायत सबै किसिमका जीवमा सङ्क्रमण गर्न सक्छ। ल्याटिन भाषामा virus को अर्थ विष हो। नेपालीमा यसलाई विषाणु पनि भनिन्छ।

भाइरस कोष होइन, यो अकोषीय हुन्छ। यसको शरीरमा केवल केही आनुवंशिक पदार्थ (DNA वा RNA) हुन्छ र त्यसलाई क्याप्सिड भनिने प्रोटिनको आवरणले बेरेको हुन्छ। कोरोना भाइरस र फ्लुको भाइरस जस्ता केही भाइरसमा चिल्लो पदार्थको अर्को बाहिरी खोल पनि हुन्छ। यस खोललाई इन्भलप (envelope) भनिन्छ। भाइरस धेरै आकार र साइजका हुन्छन्।

भाइरसले सजीव र निर्जीव दुवैका गुण देखाउने भएकाले यसलाई सजीव र निर्जीवबिचको पुल (link) भनिन्छ:

• जीवित कोषभन्दा बाहिर भाइरस निर्जीव कणजस्तै हुन्छ। यसले खाँदैन, पिउँदैन, सास फेर्दैन र बढ्दैन पनि। यसको आफ्नै उपापचायन हुँदैन। कतिपय भाइरसलाई त नुनजस्तै क्रिस्टल बनाउन पनि सकिन्छ।
• जीवित आश्रयदाता कोषको भित्र पसेपछि भने भाइरसले त्यो कोषलाई कब्जा गर्छ। कोषकै पदार्थ र यन्त्र प्रयोग गरेर यसले आफ्ना सयौँ प्रतिलिपि बनाउँछ। यसरी प्रायः कोष बिग्रन्छ वा मर्छ। जीवित आश्रयदाताभित्र मात्र सङ्ख्या बढाउन सक्ने भएकाले भाइरसलाई पूर्ण परजीवी भनिन्छ।

भाइरस कोष नभएको र यसको उपापचायन नहुने भएकाले यसलाई जीव मानिँदैन। त्यसैले यो पाँचमध्ये कुनै पनि जगत्‌मा पर्दैन। भाइरस जताततै पाइन्छन्: हावा, पानी र माटोमा तथा सबै किसिमका जीवमा।

उदाहरण: राइनो भाइरस (रुगा), कोरोना भाइरस (कोभिड-19 लगाउने SARS-CoV-2 सहित), टोबाको मोजाइक भाइरस (सुर्ती र गोलभेँडाको पातको रोग), ब्याक्टेरियोफेज (ब्याक्टेरियामा सङ्क्रमण गर्ने भाइरस) र अरू भाइरसमा सङ्क्रमण गर्ने भाइरस, भाइरोफेज समेत।

(ख) ब्याक्टेरिया

ब्याक्टेरिया (एकवचनमा bacterium) एककोषीय प्रोक्यारियोट हुन्, अर्थात् राम्ररी बनेको न्युक्लियस नभएका एकल कोष। त्यसैले ब्याक्टेरियालाई मोनेरा जगत्‌मा राखिन्छ। तिनका कोष गोलाकार, छड आकार, धागोजस्ता वा कमानी आकारका हुन सक्छन् (चित्र 3.2)। ब्याक्टेरिया जताततै बस्छन्: हावा, पानी र माटोमा तथा अरू जीवको शरीरमा र शरीरभित्र। केही ब्याक्टेरिया उम्लिरहेका तातोपानीका मुहानमा, हिउँमा वा धेरै नुनिलो पानीमा पनि बस्छन्।

लगभग हरेक ब्याक्टेरियाको कोषभित्ता हुन्छ (भित्ता नभएका थोरै ब्याक्टेरियामध्ये सानो माइकोप्लाज्मा एक हो)। धेरै ब्याक्टेरियामा भित्ताबाहिर चिप्लो क्याप्सुल पनि हुन्छ। यसले ब्याक्टेरियालाई जोगाउँछ। केही ब्याक्टेरियाले गर्मी, चिसो र सुक्खा वर्षौँसम्म सहन सक्ने बलिया बीजाणु (स्पोर) बनाउँछन् र राम्रो अवस्था नआउन्जेल त्यसै रूपमा पर्खन्छन्।

हरिया साइनोब्याक्टेरिया जस्ता केही ब्याक्टेरियाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्, अर्थात् यी स्वपोषक हुन्। तर धेरैजसो ब्याक्टेरिया मृतोपजीवी हुन्छन्। यी मरेका वस्तुबाट खाना लिने भएकाले हरेक पारिस्थितिक पद्धतिका मुख्य विच्छेदक यिनै हुन्। केही ब्याक्टेरिया परजीवी हुन्छन् र बिरुवा तथा जनावरमा रोग लगाउँछन्।

उदाहरण: साइनोब्याक्टेरिया (ब्लुग्रिन अल्गी), राइजोबियम (Rhizobium), एजोटोब्याक्टर (Azotobacter), साल्मोनेला (Salmonella), स्युडोमोनास (Pseudomonas), ल्याक्टोब्यासिलस (Lactobacillus)।

(ग) अमिबा

अमिबा प्रोटिस्टा जगत्‌मा पर्ने एककोषीय युक्यारियोट (प्रोटोजोआ) हो। यो पानी, ओसिलो माटो तथा कुहिँदै गरेका वस्तुमा बस्छ। केही किसिमका अमिबा भने अरू जनावरको शरीरभित्र बस्छन्।

अमिबाको कुनै निश्चित आकार हुँदैन। यसले कोषझिल्लीको जुनसुकै ठाउँबाट सिउडोपोडिया (नक्कली खुट्टा) निकाल्न सक्छ। यिनै अस्थायी उभारको सहायताले यो हिँड्छ। खाना समात्दा यसले खानालाई चारैतिरबाट बेरेर फुड भ्याकुलभित्र बन्द गर्छ। यसको एउटै कोषले पाचन, निष्कासन, प्रजनन (दुई भाग भएर) लगायत सबै काम गर्छ।

अमिबा धेरै किसिमका हुन्छन्:

• इन्टामिबा हिस्टोलिटिका (Entamoeba histolytica) दिसाले दूषित पानी र खानामा पाइन्छ। यो आन्द्रामा पुगेमा आउँ (अमिबियासिस) लाग्छ। यस रोगमा पेट दुख्छ र रगत तथा सिँगानसहितको पखाला लाग्छ। खानेपानी उमालेर वा छानेर पिउँदा र हात धुँदा यो रोगबाट बच्न सकिन्छ।
• नेग्लेरिया फाउलेरी (Naegleria fowleri) तातो पोखरी र राम्ररी सफा नगरिएका पौडी पोखरीजस्ता न्यानो मिठो पानीमा स्वतन्त्र रूपमा बस्छ। यस्तो पानी पिउँदा यसले हानि गर्दैन। डुबुल्की मार्दा वा पौडी खेल्दा पानी नाकबाट माथि गएमा मात्र खतरा हुन्छ। नाकबाट यो मस्तिष्कसम्म पुगेर विरलै हुने तर प्रायः ज्यान लिने सङ्क्रमण गराउन सक्छ।

(घ) फन्जाइ

फन्जाइ (एकवचनमा fungus) कोषभित्ता भएका तर हरितकण नभएका एककोषीय वा बहुकोषीय युक्यारियोट हुन्। यिनलाई फन्जाइ (माइकोटा) जगत्‌मा राखिन्छ। धेरैजसो फन्जाइ मरेका र कुहिँदै गरेका वस्तुमा उम्रन्छन् र त्यसैबाट खाना सोस्छन्। त्यसैले यिनलाई मृतोपजीवी भनिन्छ। केही फन्जाइ परजीवी हुन्छन्। यस्ता फन्जाइले बिरुवा र जनावरमा सङ्क्रमण गरी ढुसीजन्य रोग लगाउँछन्, जस्तै: गहुँमा रस्ट (सिन्दुरे रोग) तथा मानिसमा दाद र खुट्टाका औँलाबिच हुने ढुसी (एथलिट्स फुट)।

फन्जाइको शरीर प्रायः हाइफी (एकवचन हाइफा) भनिने धेरै मसिना धागाले बनेको हुन्छ। धागाको पूरै जालोलाई माइसेलियम (बहुवचनमा माइसेलिया) भनिन्छ। यिस्ट भने अपवाद हो, यो एउटै कोषको हुन्छ।

उदाहरण: म्युकर (रोटीको ढुसी), च्याउ, यिस्ट, झुसिलकिराबाट उम्रने यार्सागुम्बा (कर्डिसेप्स), पेनिसिलियम र गहुँमा रस्ट रोग लगाउने पक्सिनिया।

3.4.1 सूक्ष्म जीवका असरहरू

सूक्ष्म जीवलाई प्रायः “कीटाणु” मात्र ठानिन्छ। तर तीमध्ये धेरैजसो हानिरहित हुन्छन् र धेरै सूक्ष्म जीव त हाम्रा लागि अत्यावश्यक पनि छन्।

सकारात्मक असरहरू

1. अमिबा र अरू प्रोटोजोआ ब्याक्टेरिया खाएर बाँच्छन्। माटो, पानी तथा ढलको पानी सफा गर्ने ट्याङ्कीमा यिनका कारण ब्याक्टेरिया नियन्त्रणमा रहन्छन् र पानी सफा हुन्छ।
2. धेरैजसो ब्याक्टेरिया विच्छेदक हुन्छन्। विच्छेदक ब्याक्टेरियाले जीवका मलमूत्र र मरेका शरीर तोडेर जटिल प्राङ्गारिक पदार्थलाई फेरि साधारण खनिजमा बदल्छ। यसबाट माटो फेरि मलिलो हुन्छ। विच्छेदक नभएका भए संसार मरेका जीवले भरिन्थ्यो। क्लोस्ट्रिडियम (Clostridium) जस्ता ब्याक्टेरियाले मरेका पदार्थ कुहाउँछन्। त्यसबाट निस्केको एमोनियालाई नाइट्रोसोमोनास (Nitrosomonas) र नाइट्रोब्याक्टर (Nitrobacter) जस्ता ब्याक्टेरियाले बिरुवाले प्रयोग गर्न सक्ने नाइट्रेटमा बदल्छन्। यसरी ब्याक्टेरियाले पारिस्थितिक पद्धतिलाई सन्तुलनमा राख्छ।
3. राइजोबियम ब्याक्टेरिया कोसेबाली (सिमी, केराउ, मसुरो, चना) को जराका गाँठामा बस्छ। यसले हावाको नाइट्रोजन लिएर बिरुवाले प्रयोग गर्न सक्ने यौगिकमा बदल्छ। यसबाट माटोको उर्वराशक्ति र बालीको उत्पादन बढ्छ।
4. ल्याक्टोब्यासिलस र ल्याक्टोकोकस ब्याक्टेरियाले दुधलाई दही र योगर्टमा बदल्छन्। दुधबाट चिज बनाउन ल्याक्टोकोकस ल्याक्टिस (स्ट्रेप्टोकोकस ल्याक्टिस पनि भनिन्छ) प्रयोग गरिन्छ।
5. औषधी बनाउन ब्याक्टेरिया र फन्जाइको प्रयोग गरिन्छ। एन्टिबायोटिक (पेनिसिलिन पेनिसिलियम फन्जाइबाट बनाइन्छ), खोप, भिटामिन र मानिसको इन्सुलिन पनि यसरी नै बनाइन्छन्। आजकल इन्सुलिन मानिसको इन्सुलिनको वंशाणु हालिएका ब्याक्टेरिया र यिस्टबाट बनाइन्छ।
6. फन्जाइ जातिको यिस्टले खानेकुरामा भएको चिनीलाई अल्कोहल र कार्बन डाइअक्साइडमा बदल्छ। यस प्रक्रियालाई फर्मेन्टेसन भनिन्छ। कारखानामा अल्कोहल बनाउन र अरू ब्याक्टेरियाको सहायताले भिनेगर (एसिटिक अम्ल) बनाउन यिस्ट प्रयोग गरिन्छ। यस क्रियामा बन्ने कार्बन डाइअक्साइडले नै पाउरोटी र सेलरोटीको पिठो फुलाउँछ।
7. नेपालमा सयौँ वर्षदेखि घरघरमा सूक्ष्म जीवको प्रयोग हुँदै आएको छ। जाँड र रक्सी बनाउन प्रयोग गरिने मर्चामा यिस्ट र ढुसी हुन्छन्। गुन्द्रुक, सिन्की र अचार बनाउँदा ल्याक्टिक अम्ल बनाउने ब्याक्टेरियाले काम गर्छ।
8. ब्याक्टेरियोफेजले ब्याक्टेरियालाई मार्छ। केही देशमा एन्टिबायोटिकले निको नहुने ब्याक्टेरियाका सङ्क्रमण (जस्तै: केही किसिमका आउँ र झाडापखाला) को उपचार गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ। पानी सफा गर्न र खाना जोगाउन पनि यसको प्रयोग हुन्छ।
9. जेनेटिक इन्जिनियरिङमा कोषभित्र वंशाणु पुर्‍याउन हानि नगर्ने भाइरस प्रयोग गरिन्छन्। यसरी वंशाणु थप्न, बदल्न वा मर्मत गर्न, धेरै उत्पादन दिने बिरुवा र जनावर विकास गर्न तथा केही रोगको उपचार गर्न सकिन्छ।
10. भाइरस सजीव र निर्जीवको सिमानामा पर्ने भएकाले यसको अध्ययनबाट जीवन कसरी सुरु भयो होला र कसरी विकसित भयो भन्ने बुझ्न सहयोग पुग्छ।

नकारात्मक असरहरू

1. मानिस, जनावर तथा बिरुवामा लाग्ने धेरैजसो सरुवा रोग (एकबाट अर्कोमा सर्ने रोग) सूक्ष्म जीवले गर्दा लाग्छन्। रोगले गर्दा बाली, माछापालन, रेसम खेती, मौरीपालन, फलफूल खेती, पशुपालन तथा नर्सरी जस्ता हरेक किसिमको खेतीपातीको उत्पादनको गुण र परिमाण घट्छ। मानिसका रोगमा क्षयरोग (टिबी, ब्याक्टेरिया), एड्स (भाइरस, HIV), निमोनिया (ब्याक्टेरिया वा भाइरस), टाइफाइड (ब्याक्टेरिया, साल्मोनेला टाइफी) र कोभिड-19 (भाइरस) पर्छन्। बिरुवाका रोगमा टोबाको मोजाइक (भाइरस), ब्लाइट (डढुवा) र जरा कुहिने रोग (फन्जाइ र ब्याक्टेरिया) पर्छन्।
2. घण्टौँ वा दिनौँसम्म खुला छोडिएका फलफूल, तरकारी तथा पकाएको खाना गन्हाउन र कुहिन थाल्छन्। हावा, पानी, हात वा झिँगाबाट क्लोस्ट्रिडियम जस्ता सूक्ष्म जीव खानामा पस्छन्। खानामा तिनको सङ्ख्या बढ्छ र विषाक्त रसायन बन्छ। यस्तो खाना खाँदा खाद्य विषाक्तीकरण हुन्छ। यसमा पखाला लाग्ने, वान्ता हुने, ज्वरो आउने, शरीरमा पानीको कमी (जलवियोजन) हुने, मुख सुक्खा हुने (xerostomia) र टाउको दुख्ने लक्षण देखा पर्छन्। क्लोस्ट्रिडियम, साल्मोनेला, नोरो भाइरस र जियार्डियाले खाद्य विषाक्तीकरण गराउन सक्छन्। म्युकर जस्ता ढुसीले खाना बिगार्छन् र कतिपय ढुसीले आफैँ विष बनाउँछन्।
3. डन्डीफोर, खटिरा र घाउमा पिप हुनु हानिकारक सूक्ष्म जीवको सङ्क्रमणले गर्दा हो। कीटाणु वा तिनको विष रगतमा पुगेमा सेप्सिस हुन सक्छ। सेप्सिसमा शरीरका अङ्ग एकपछि अर्को गरी निष्क्रिय हुँदै जान्छन् र यसले ज्यान पनि लिन सक्छ। सुरक्षित रहन घाउ र डन्डीफोरलाई उपयुक्त एन्टिसेप्टिक (जस्तै: डेटोल, बेटाडिन वा साभलन) मा भिजाएको गज वा कपासले सफा राख्नुपर्छ। घाउमा समयमै पट्टी बाँध्नुपर्छ, एन्टिबायोटिक डाक्टरले दिएअनुसार मात्र खानुपर्छ र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ।
4. सूक्ष्म जीवले भण्डारण गरिएका अन्न, तरकारी तथा अरू खानेकुरा बिगार्छ। यसबाट किसान र पसलेलाई ठुलो नोक्सानी हुन्छ।
5. फोहोर थुपार्ने ठाउँमा सूक्ष्म जीवले प्राङ्गारिक फोहोर कुहाउँदा दुर्गन्ध फैलिन्छ र वरिपरिको हावा प्रदूषित हुन्छ।

3.4.2 खाद्य संरक्षणका तरिका

खानेकुरालाई लामो समयसम्म राख्न त्यसको संरक्षण गरिन्छ। संरक्षणबाट दुईओटा फाइदा हुन्छन्: खानाका पोषक तत्त्व नष्ट हुँदैनन् र सूक्ष्म जीवले खाना बिगार्न पाउँदैनन्। यसका लागि खानालाई सूक्ष्म जीव बढ्न नसक्ने र खाना नकुहिने भौतिक तथा रासायनिक अवस्थामा राखिन्छ। जस्तै: सुक्खा वा चिसो ठाउँ, धेरै नुन, चिनी वा अम्ल, अथवा हावा नपस्ने भाँडो।

खानाको पोषण मूल्य कायम राख्दै त्यसलाई सूक्ष्म जीवबाट जोगाउने कामलाई खाद्य संरक्षण भनिन्छ।

सूक्ष्म जीवलाई बढ्न चारओटा कुरा चाहिन्छ: खाना, पानी, न्यानोपन र (धेरैजसोलाई) हावा। खाद्य संरक्षणका हरेक तरिकामा यीमध्ये कम्तीमा एउटा कुरा हटाइन्छ वा सूक्ष्म जीवले सहन नसक्ने धेरै नुन वा अम्ल जस्ता कुरा थपिन्छ।

1. सुक्खा संरक्षण

भण्डार गर्नुअघि खानालाई अलिकति मात्र ओस बाँकी रहने गरी सुकाएर गरिने संरक्षणलाई सुक्खा संरक्षण भनिन्छ। पानी नहुँदा सूक्ष्म जीव बढ्न सक्दैनन् र अलिकति ओस बाँकी रहँदा खानाका पोषक तत्त्व पनि रहन्छन्। यसरी सुकाएको खाना कोठाको सामान्य तापक्रममा महिनौँ वा वर्षौँसम्म राख्न सकिन्छ। यो धेरै सजिलो र सस्तो तरिका हो।

नेपालमा अन्न, मासुको सुकुटी, सुकाएको माछा (सिद्रा), सुकाएका फलफूल, नट, सुकाएका तरकारी तथा फर्मेन्ट गरेर सुकाइएका तरकारी (गुन्द्रुक, सिन्की) यही तरिकाले सयौँ वर्षदेखि संरक्षण गरिँदै आएका छन्। यसका लागि खानालाई केही दिनसम्म मन्द तापक्रममा (करिब 20–30 °C) घाममा वा बिजुलीको ड्रायरमा सुकाउनुपर्छ। यसरी सुकाउँदा खाना बाहिरबाट पूरै सुक्खा हुनुपर्छ र भित्र पनि अलिकति मात्र ओस बाँकी रहनुपर्छ।

2. तरल संरक्षण

सूक्ष्म जीव बढ्न नसक्ने तरल पदार्थमा खानालाई डुबाएर राख्ने तरिकालाई तरल संरक्षण भनिन्छ। यसका लागि प्रायः खाने नुनको गाढा घोल, साइट्रिक अम्ल (कागती र अरू अमिलो जातका फलको रस), भिनेगर तथा तोरीको तेल वा जैतुनको तेल प्रयोग गरिन्छ।

यस तरिकामा सुरुमै खाना कीटाणुरहित हुनुपर्छ। त्यसैले तरलमा हाल्नुअघि खानालाई पखाल्नुपर्छ वा उसिन्नुपर्छ र राम्ररी सुकाउनुपर्छ। हावाबाट कीटाणु वा ढुसीका बीजाणु भित्र नपसून् भनेर भाँडोको बिर्को हावा नछिर्ने गरी बन्द गर्नुपर्छ। नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै कागती, खुर्सानी, अदुवा, लसुन, मेथी, मुला तथा तामा (बाँसको टुसा) को अचार यसै तरिकाले बनाइँदै आएको छ।

3. चिस्यान संरक्षण

खानालाई बन्द कोठा वा बाकसमा कम तापक्रममा राखेर गरिने संरक्षणलाई चिस्यान संरक्षण भनिन्छ। यसमा तापक्रम प्रायः करिब −18 °C देखि 4 °C सम्म हुन्छ। यस्तो तापक्रममा धेरैजसो सूक्ष्म जीव निष्क्रिय हुन्छन्, अर्थात् धेरै बिस्तारै बढ्छन् वा बढ्दै बढ्दैनन्। काँचो वा पकाएको खाना फ्रिज (करिब 4 °C) वा फ्रिजर (करिब −18 °C) मा राख्नु र आलु, फलफूल तथा तरकारीलाई महिनौँसम्म चिस्यान केन्द्रमा राख्नु यसका उदाहरण हुन्।

खेतीको उब्जनी चिसोमा राख्ने एउटा पुरानो तरिका नेपालमा अझै प्रयोग हुन्छ। आलु, अदुवा, बेसार, इस्कुस तथा भर्खरै भित्र्याएको धानलाई जमिनमा खनेको सुक्खा र राम्ररी छोपिएको खाल्डोमा राखिन्छ। यस्तो खाल्डोमा वर्षभरि चिसो रहन्छ।

खाना कहाँ राख्दा कति फरक पर्छ, हेर्नुहोस्।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्