नेपालमा एक दिनको गाडी यात्रामै गैँडा चर्ने तातो सालको जङ्गलबाट फलाँट र गुराँसका चिसा पहाड हुँदै हिउँमुनि चौँरी चर्ने खर्कसम्म पुग्न सकिन्छ। यति सानो ठाउँमा यति धेरै किसिमका सजीव भएका देश संसारमा थोरै छन्।
ती हरेक सजीव एकअर्काभन्दा फरक हुन्छन्। तैपनि हरेक सजीव खाना, आश्रय, परागसेचन र आफूपछिको फोहोर सफा गर्ने कामका लागि अरू धेरै सजीवमा भर पर्छ। सजीवको यही विविधता र तिनीहरू एकअर्कासँग गाँसिएर रहने तरिकालाई जैविक विविधता भनिन्छ। यस एकाइमा जैविक विविधता के हो, नेपाल यसमा किन यति धनी छ, यो के कारणले नष्ट हुँदै छ र यसको संरक्षण कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा पढिन्छ। त्यसपछि हाम्रा नातिनातिनालाई चाहिने जमिन नबिगारी लामो समय टिक्ने सडक, बाँध र सहर कसरी बनाउने भन्ने कुरा पनि पढिन्छ। यसलाई दिगो विकास भनिन्छ।
पृथ्वीमा धेरै किसिमका सजीव पाइन्छन् र हरेकका आफ्नै विशेषता हुन्छन्। तर कुनै पनि सजीव एक्लै बाँच्दैन। हरेक जीव बाँच्नका लागि अरू जीवमा भर पर्छ। सजीवको रूप, वासस्थान तथा शरीरले काम गर्ने तरिकामा हुने फरकपन नै प्राकृतिक जैविक विविधता हो।
सजीवले आफूलाई चाहिने सबै कुरा वरपरको वातावरणबाट लिन्छन्। मानिसलगायत सबै सजीवले प्रकृतिबाट पाउने वस्तु र सेवालाई पारिस्थितिक पद्धतिका सेवा भनिन्छ। जस्तै: मानिसले जङ्गलबाट घाँस, दाउरा, फलफूल, औषधी, काठ र सफा पानी पाउँछन्। जङ्गलले माटो समातेर राख्छ, पानी सञ्चय गर्छ र हावा पनि सफा गर्छ।
तर यी सेवा अत्यधिक प्रयोग गर्दा तिनका स्रोत बिग्रन्छन् र सेवा टिक्दैनन्। त्यसैले हरेक सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक तथा विकासका काम गर्दा यिनको विवेकपूर्ण प्रयोग र संरक्षण गर्नुपर्छ। यसो गर्दा यी सेवा दिगो हुन्छन् र वातावरण पनि सन्तुलनमा रहन्छ।
4.1 जैविक विविधता
पृथ्वीमा फरक फरक बानी भएका र फरक फरक वासस्थानमा बस्ने धेरै किसिमका जीव पाइन्छन्। पानी, मरुभूमि, चिसा हिमाल तथा तातो र ओसिलो जङ्गलमा पाइने जनावर र वनस्पतिको शारीरिक बनोट र क्षमता निकै फरक हुन्छ। एउटै प्रजातिका सदस्यमा पनि फरक विशेषता हुन्छन्। जस्तै: मकैको एउटै बारीमा पनि बोटको उचाइ, डाँठको मोटाइ, पातको सङ्ख्या र लम्बाइ तथा घोगा लाग्ने ठाउँ र सङ्ख्या फरक हुन्छन्।
फरक फरक वातावरणमा बस्ने तथा फरक बनोट र क्षमता भएका सजीवको विविधतालाई जैविक विविधता (biological diversity) भनिन्छ। यसबाट पृथ्वीमा कति धेरै किसिमका सजीव छन् भन्ने थाहा हुन्छ। यसलाई प्रजातिगत धनीपन भनिन्छ।
सन् 1992 मा ब्राजिलको रियो दी जेनेरियोमा पृथ्वी सम्मेलन भएको थियो। यस सम्मेलनमा संसारका देशहरूले जैविक विविधतासम्बन्धी महासन्धि (Convention on Biological Diversity, CBD) मा हस्ताक्षर गरे। यस महासन्धिअनुसार जमिन, समुद्र तथा अन्य जलीय स्रोतलगायत सबै ठाउँका सजीवबिचको विविधता र ती सजीव रहेका पारिस्थितिक पद्धतिलाई जैविक विविधता भनिन्छ। यसमा प्रजातिभित्रको विविधता, प्रजातिबिचको विविधता तथा पारिस्थितिक पद्धतिको विविधता पर्छन्। छोटकरीमा भन्दा वंशाणुदेखि प्रजाति हुँदै पूरै पारिस्थितिक पद्धतिसम्म हरेक तहमा पाइने जीवनको विविधता नै जैविक विविधता हो।
एउटै प्रजातिभित्रको विविधताको उदाहरण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नजिकै चउर छैन? पहिले स्क्रिनमै गरेर हेर्नुहोस्।
जैविक विविधताका प्रकार
सजीवमा वनस्पति, जनावर र सूक्ष्म जीव पर्ने भएकाले जैविक विविधतालाई प्रायः दुई भागमा बाँडिन्छ। वनस्पतिको विविधतालाई वनस्पति विविधता (flora) भनिन्छ भने जनावरको विविधतालाई जनावर विविधता (fauna) भनिन्छ। जस्तै: पोखरीभित्र र वरपर उम्रने सबै बिरुवा त्यस पोखरीको वनस्पति (flora) हुन्। पानीभित्र र नजिक पाइने माछा, भ्यागुता, किरा र चरा त्यसका जनावर (fauna) हुन्।
वैज्ञानिकहरू जैविक विविधतालाई तीन तहमा पनि बाँड्छन्:
- अनुवांशिक विविधता
- प्रजातिगत विविधता
- पारिस्थितिक विविधता
क. अनुवांशिक विविधता
एउटै प्रजातिका सदस्यबिच तिनका वंशाणुमा हुने फरकले गर्दा देखिने विविधतालाई अनुवांशिक विविधता भनिन्छ। फरक प्रजातिका सजीव त प्रस्टै फरक हुन्छन् (काग र कोइली, बाघ र सिंह)। तर एउटै प्रजातिभित्र पनि धेरै फरक पाइन्छ। आज संसारभरिका सबै मानिस एउटै प्रजाति Homo sapiens का हौँ। तैपनि हाम्रो कपाल, छाला र आँखाको रङ र किसिम, उचाइ, परेला, आँखीभौँ र नाकको आकार तथा शरीरमा हुने रौँको मात्रा फरक फरक हुन्छ।
नेपालका किसानहरूले धानका हजारौँ जात लगाउँदै आएका छन्। हरेक जात आफ्नै उचाइ, माटो र हावापानीसँग मिल्ने हुन्छ। यो पनि अनुवांशिक विविधता हो। अनुवांशिक विविधताको ठुलो महत्त्व छ। कुनै नयाँ रोग एउटा जातमा लागे पनि अरू जातले त्यो रोग प्रतिरोध गर्न सक्छन्।
ख. प्रजातिगत विविधता
कुनै निश्चित ठाउँमा बस्ने प्रजातिको सङ्ख्या र किसिमलाई प्रजातिगत विविधता भनिन्छ। एउटा पारिस्थितिक पद्धतिमा उत्पादक, शाकाहारी, सर्वहारी, मांसाहारी र विच्छेदक हुन्छन्। यी हरेक समूहमा धेरै प्रजाति पर्छन्। नेपालमा मात्रै भ्यागुताका दर्जनौँ प्रजाति पाइन्छन् र हरेकका आफ्नै विशेषता छन्। यहाँका नदीमा सयौँ किसिमका माछा पाइन्छन्।
ग. पारिस्थितिक विविधता
पारिस्थितिक पद्धति मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: जलीय (पानीका) र स्थलीय (जमिनका)। हावापानीअनुसार तिनका धेरै उपप्रकार हुन्छन्। उष्ण जङ्गलको स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति लेकको खर्कभन्दा निकै फरक हुन्छ। तिनमा पाइने उत्पादक, शाकाहारी, सर्वहारी, मांसाहारी र विच्छेदक पनि फरक हुन्छन्। खोलाछेउको जङ्गलजस्तो दुई पारिस्थितिक पद्धति भेटिने ठाउँमा तिनका जीव मिसिन्छन् र एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्छन्। यसले गर्दा पूरै प्रणाली अझ जटिल हुन्छ।
हावा, पानी, खनिज, तापक्रम तथा प्रकाशजस्ता भौतिक अवस्था र त्यहाँ बस्ने स्थानीय तथा बसाइँ सरेर आउने जीवका आधारमा पारिस्थितिक पद्धति फरक फरक हुन्छन्। पारिस्थितिक पद्धतिको यस्तो विविधतालाई पारिस्थितिक विविधता भनिन्छ।
चितवनको जङ्गलमा भएका फरक फरक किसिमका रुखको सङ्ख्या कुन विविधताको उदाहरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जैविक विविधताको महत्त्व
कुनै ठाउँ जैविक विविधतामा धनी भए मात्र त्यहाँको भौतिक र जैविक वातावरण सन्तुलनमा रहन्छ। धेरै प्रजाति भएको सन्तुलित वातावरणमा जीवहरूले वासस्थान, खाना र प्रजननका लागि जोडी सजिलै पाउँछन्। त्यसैले जैविक विविधता हामी सबैका लागि महत्त्वपूर्ण छ:
- क.जैविक विविधताले हामीलगायत सबै जीवलाई खाना र जीवन निर्वाह दिन्छ।
- ख.यसले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र पारिस्थितिक पद्धतिको उत्पादकत्व बढाउँछ।
- ग.यसले खाना, काठ, रेसा र औषधीजस्ता जैविक संसाधनको दिगो प्रयोग सम्भव बनाउँछ।
- घ.यसले वातावरण संरक्षणमा सहयोग गर्छ र दिगो विकासलाई टेवा दिन्छ।
- ङ.यसले पर्यावरणीय पर्यटन बढाउँछ र देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ।
- च.जलवायु परिवर्तनका असरजस्ता कठिन अवस्थामा जीवलाई अनुकूलन हुन यसले मदत गर्छ। जीवन जति विविध हुन्छ, परिवर्तन आउँदा केही न केही जीव बाँच्ने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ।
नेपालमा जैविक विविधताको वर्तमान अवस्था
संसारको कुल भूभागको करिब 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपाल जैविक विविधतामा अत्यन्त धनी छ। यसको मुख्य कारण उचाइमा हुने ठुलो फरक हो। दक्षिणदेखि उत्तरसम्म करिब 200 km भित्रै झापाको केचनाकलानमा समुद्र सतहबाट करिब 59 m देखि सगरमाथाको टुप्पोमा 8,849 m सम्मको उचाइ पाइन्छ। यसले गर्दा नेपालमा उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका सबै किसिमका हावापानी पाइन्छन्। यहाँको उर्वर माटो तथा गर्मीको मनसुन र जाडोको केही वर्षाले गर्दा धेरै किसिमका सूक्ष्म जीव, ढुसी, वनस्पति, जुका, किरा, माछा, उभयचर, सरिसृप, चरा र स्तनधारी पाइन्छन्।
जैविक विविधतामा नेपाल प्रायः संसारमा करिब 25 औँ देखि 27 औँ, एसियामा करिब 10 औँ देखि 11 औँ तथा दक्षिण एसियामा दोस्रो स्थानमा पर्छ। संसारका ज्ञात वनस्पति प्रजातिमध्ये करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिमध्ये 1.1 % नेपालमा पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति र 35 किसिमका वन छन्।
केही दुर्लभ वनस्पति तथा जनावर नेपालमा मात्र पाइन्छन्। कतिपय नेपालका ठुला सम्पदा मानिन्छन्:
- काँडेभ्याकुर (Turdoides nipalensis) बिच पहाडका झाडीमा बस्ने खैरो चरा हो। यो संसारमा अरू कतै पाइँदैन। नेपालमा मात्र पाइने चरा यही एउटा हो।
- तराईका एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ तथा उच्च हिमालमा पाइने अति दुर्लभ जङ्गली चौँरी (wild yak)।
- राष्ट्रिय फूल लालीगुराँससहित गुराँसका करिब 32 प्रजाति।
- जुम्लाको मार्सी धान: करिब 3,000 m उचाइमा फल्ने रैथाने रातो धान (छुमचौर, करिब 3,050 m)। धान खेती हुने संसारकै सबैभन्दा अग्ला ठाउँमध्ये यो एक हो।
तालिका 4.1 नेपालका केही महत्त्वपूर्ण वनस्पति
| वनस्पति समूह | संसारमा प्रजाति | नेपालमा | नेपालको हिस्सा |
|---|---|---|---|
| लाइकेन | 17,000 भन्दा बढी | 850 | 5 % |
| अल्गी | 56,579 | 1,001 | 1.77 % |
| फन्जाइ | 98,998 | 2,467 | 2.49 % |
| ब्रायोफाइट (झ्याउ र लिभरवर्ट) | 16,236 | 1,213 | 7.47 % |
| टेरिडोफाइट (उन्यू र तिनका नातेदार) | 12,000 | 580 | 4.83 % |
| जिम्नोस्पर्म (सल्ला र अरू कोणधारी) | 1,021 | 41 | 4.02 % |
| एन्जिओस्पर्म (फूल फुल्ने बिरुवा) | 369,400 | 6,973 | 1.89 % |
तालिका 4.2 नेपालका केही महत्त्वपूर्ण जनावर
| जनावर समूह | संसारमा प्रजाति | नेपालमा | नेपालको हिस्सा |
|---|---|---|---|
| स्तनधारी | 4,765 भन्दा बढी | 185 | 3.88 % |
| चरा | 9,799 | 886 | 9.04 % |
| सरिसृप (रेप्टाइल) | 7,870 भन्दा बढी | 78 | 0.99 % |
| उभयचर (एम्फिबिया) | 4,780 भन्दा बढी | 118 | 2.47 % |
| मिठा पानीका माछा | करिब 18,000 | 187 | 1.04 % |
| पुतली | 17,500 | 651 | 3.72 % |
| माकुरा | 39,490 | 175 | 0.44 % |
जैविक विविधता ह्रासका कारण
संसारभरि प्राकृतिक विपत् तथा त्योभन्दा बढी मानिसका लापरवाह क्रियाकलापले गर्दा पारिस्थितिक पद्धति र जैविक विविधतामा क्षति पुगिरहेको छ। सहर र उद्योगको अव्यवस्थित वृद्धि, ढुङ्गा र खनिजको खानी उत्खनन, निर्माण तथा खेतीका कारण जङ्गल मासिँदै छ (वनविनाश)। माटो बगिरहेको छ (भूक्षय) भने जमिन सुकेर मरुभूमि बन्दै छ (मरुभूमीकरण)। यसको असर हावापानी र सबै वन्यजन्तुमा परेको छ। यसले गर्दा धेरै जङ्गली प्रजाति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् भने केही लोप भइसकेका छन्। नेपालमा हिउँ चितुवा खतरामा छ। संसारकै सबैभन्दा सानो जङ्गली बँदेल पुड्के बँदेल दशकौँदेखि नेपालको जङ्गलमा देखिएको छैन। यो अब भारतको आसामका केही घाँसे मैदानमा मात्र बाँचेको छ।
प्राकृतिक विपत् तथा मानवीय क्रियाकलापका कारण जीवन बिथोलिँदा वनस्पति र जङ्गली जनावरको सङ्ख्या र किसिम घट्दै जानुलाई जैविक विविधताको ह्रास भनिन्छ। यसका मुख्य कारण यस प्रकार छन्:
- क.प्राकृतिक जङ्गलमा अत्यधिक चरिचरण गर्दा बिउ र साना बिरुवा नष्ट हुन्छन्, नयाँ बिरुवा ढिलो हुर्कन्छन् र अन्त्यमा जङ्गल मासिन्छ।
- ख.उद्योगबाट हुने रासायनिक प्रदूषणले वरपरको जैविक विविधतामा हानि पुर्याउँछ।
- ग.ढुङ्गा तथा खनिजको लापरवाह खानी उत्खनन र विस्फोट (ब्लास्टिङ) गर्दा आवाज, पहिरो र भूक्षय हुन्छ। यसबाट वनस्पति तथा वन्यजन्तुलाई हानि पुग्छ।
- घ.राम्रो योजनाबिना सडक, घर, बाँध र पुल बनाउँदा धेरै जङ्गली जनावरको वासस्थान नष्ट हुन्छ।
- ङ.अत्यधिक घाँस र दाउरा सङ्कलन गर्दा वनविनाश हुन्छ र पानीका मुहान सुक्छन्।
- च.बढ्दो जनसङ्ख्याका लागि खेतबारी र घर बनाउन जङ्गल फँडानी गर्दा वन क्षेत्र र त्यहाँका मूल्यवान् प्रजाति घट्छन्।
- छ.डढेलो लाग्दा धेरै जङ्गली जनावर तथा वनस्पति मर्छन्।
- ज.बाढी र पहिरोले गर्दा धेरै वनस्पति तथा जनावर नष्ट हुन्छन्।
- झ.जलवायु परिवर्तनबाट हुने विश्वव्यापी उष्णताले गर्दा धेरै वनस्पति तथा जनावरको वासस्थान र जीवन फेरिँदै गएको छ।
- ञ.चोरी सिकारी (गैरकानुनी सिकार) तथा जङ्गली जनावर र तिनका अङ्गको अवैध व्यापारले गर्दा तिनको सङ्ख्या घट्दै छ।
- ट.अरू देशबाट भित्रिएका मिचाहा बिरुवा छिटो फैलिन्छन् र रैथाने बिरुवाको ठाउँ ओगट्छन्। नेपालमा वनमाराले जमिनमा अरू बिरुवालाई हुर्कन दिँदैन। अमेरिकाबाट आएका केही झारलाई वनमारा भनिन्छ, जस्तै: Ageratina र चितवनमा रुखै ढाक्ने लहरे Mikania। जलकुम्भीले पोखरी तथा ताल ढाक्छ र पानीमुनिका बिरुवा र माछाको सास रोक्छ।
- ठ.नदीबाट गैरकानुनी तथा लापरवाह तरिकाले बालुवा, गिटी र ढुङ्गा झिक्दा किनार भत्किन्छ, नजिकका खेतबारी सुक्छन् र नदीका जीव नष्ट हुन्छन्।
यीमध्ये जैविक विविधता ह्रासको कुन कारण मानिसबाट नभई प्रकृतिबाट हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जैविक विविधताको संरक्षण
वनस्पति तथा जङ्गली जनावरको रक्षा गर्नु नै जैविक विविधताको संरक्षण हो। जैविक विविधताको संरक्षण गर्दा प्राकृतिक वातावरण सन्तुलनमा रहन्छ। वनस्पति तथा जनावरको सङ्ख्या घट्दा पूरै पारिस्थितिक पद्धतिमा असर पर्ने भएकाले जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। यसका दुई विधि छन्: स्वस्थानीय र परस्थानीय संरक्षण।
तालिका 4.3 जैविक विविधता संरक्षणका विधि
| स्वस्थानीय संरक्षण (प्राकृतिक वासस्थानमै) | परस्थानीय संरक्षण (प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर) |
|---|---|
| राष्ट्रिय निकुञ्ज | वनस्पति उद्यान |
| वन्यजन्तु आरक्ष | चिडियाखाना |
| सिकार आरक्ष | नर्सरी बगैँचा |
| संरक्षण क्षेत्र | सफारी पार्क |
| संरक्षित प्राकृतिक स्थल र भूदृश्य | एक्वारियम |
| बिउ बैङ्क, वंशाणु बैङ्क, भ्रूण बैङ्क र शुक्राणु बैङ्क |
स्वस्थानीय संरक्षण
जङ्गली वनस्पति तथा जनावरलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा राखेर गरिने संरक्षणलाई स्वस्थानीय संरक्षण भनिन्छ। (in situ ल्याटिन शब्द हो। यसको अर्थ “आफ्नै ठाउँमा” हुन्छ।) यसमा जनावर तथा वनस्पति प्राकृतिक रूपमै बाँच्छन् र वरपरको माटो, पानी, हावापानी र अन्य जीवसँग स्वतन्त्र रूपमा अन्तरक्रिया गर्छन्। त्यस क्षेत्रका लोपोन्मुख र अरू सबै प्रजातिको सँगै संरक्षण हुन्छ। त्यसैले यो सबैभन्दा सजिलो र उत्तम विधि मानिन्छ।
यस विधिका चुनौती डढेलो, रोग र सबैभन्दा बढी नाफाका लागि गरिने चोरी सिकारी हुन्। संरक्षित क्षेत्र ठुला हुने भएकाले यिनलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो पर्छ।
नेपालले आफ्नो भूभागको करिब एक चौथाइ भाग यसरी संरक्षित गरेको छ। सन् 2026 सम्ममा नेपालमा 13 राष्ट्रिय निकुञ्ज, 1 वन्यजन्तु आरक्ष, 1 सिकार आरक्ष र 6 संरक्षण क्षेत्र छन्। निकुञ्ज वरपर मध्यवर्ती क्षेत्र पनि छन्। मध्यवर्ती क्षेत्रमा स्थानीय मानिस बस्छन् र निकुञ्जको आम्दानीमा हिस्सा पाउँछन्।
तालिका 4.4 नेपालका संरक्षित क्षेत्र (स्वस्थानीय संरक्षण), सन् 2026 सम्म
| राष्ट्रिय निकुञ्ज | वन्यजन्तु आरक्ष | सिकार आरक्ष | संरक्षण क्षेत्र |
|---|---|---|---|
| 1.चितवन | 1.कोशी टप्पु | 1.ढोरपाटन | 1.अन्नपूर्ण |
| 2.सगरमाथा | 2.कञ्चनजङ्घा | ||
| 3.बर्दिया | 3.मनास्लु | ||
| 4.रारा | 4.कृष्णसार | ||
| 5.खप्तड | 5.गौरीशङ्कर | ||
| 6.लाङटाङ | 6.अपि नम्पा | ||
| 7.मकालु बरुण | |||
| 8.शे-फोक्सुण्डो | |||
| 9.शिवपुरी नागार्जुन | |||
| 10.पर्सा | |||
| 11.बाँके | |||
| 12.शुक्लाफाँटा | |||
| 13.छायानाथ (मुगु, सन् 2025 मा घोषित) |
परस्थानीय संरक्षण
वनस्पति तथा जनावरलाई तिनको प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर राखेर गरिने संरक्षणलाई परस्थानीय संरक्षण (“आफ्नो ठाउँभन्दा बाहिर”) भनिन्छ। यसमा तिनको प्राकृतिक घरजस्तै बनाइएको सानो र सुरक्षित ठाउँमा तिनलाई राखिन्छ। यो विधि विशेष गरी लोपोन्मुख प्रजातिका लागि प्रभावकारी हुन्छ। सानो क्षेत्रमा तिनको हेरचाह गर्न, बिरामी हुँदा उपचार गर्न, प्रजनन गराउन र अध्ययन गर्न सजिलो हुन्छ। तर यो विधि मिहिनेती र महँगो हुन्छ। तिनको खाना र वातावरण हरेक दिन मिलाउनुपर्छ। जङ्गली जनावरलाई खोरभित्रको जेलजस्तो जीवन मन पनि पर्दैन।
नेपालमा यसका उदाहरण यस प्रकार छन्: जावलाखेलको केन्द्रीय चिडियाखाना, गोदावरीको राष्ट्रिय वनस्पति उद्यान, चितवनको कसरामा रहेका घडियाल तथा गिद्ध प्रजनन केन्द्र र ललितपुरको खुमलटारमा रहेको राष्ट्रिय वंशाणु बैङ्क (जिन बैङ्क)। प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका बच्चा प्रकृतिमा छोडिन्छन्। वंशाणु बैङ्कमा नेपालका बालीका हजारौँ जातका बिउ सञ्चय गरिएका छन्।
सडक बनाउन फँडानी गर्न लागिएको जङ्गलबाट एउटा दुर्लभ सुनाखरी खनेर राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानमा रोपियो। यो कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वनस्पति तथा जनावरको संरक्षण यी अरू उपायद्वारा पनि गर्न सकिन्छ:
- क.वन्यजन्तुको चोरी सिकारी तथा जङ्गली जनावर, वनस्पति र तिनका अङ्गको अवैध व्यापार नियन्त्रण गरेर
- ख.थप संरक्षित क्षेत्र बनाएर
- ग.अत्यधिक चरिचरण, डढेलो, प्रदूषण तथा सहर र उद्योगको अव्यवस्थित वृद्धि नियन्त्रण गरेर
- घ.चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापारविरुद्ध कडा कानुन बनाएर लागु गरेर
- ङ.जैविक विविधता सबैका लागि किन महत्त्वपूर्ण छ र यसको संरक्षण गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो भन्ने कुरामा मानिसलाई सचेत बनाएर
अभ्यास (4.1 जैविक विविधता)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. सन् 1992 मा जैविक विविधतासम्बन्धी पृथ्वी सम्मेलन कहाँ भएको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. जनावर विविधता (faunal diversity) कसको विविधता हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. रिया एउटा लोपोन्मुख बिरुवाको संरक्षण गर्न चाहन्छिन्। उनको कुन कामले परस्थानीय संरक्षण जनाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. तलका मध्ये कुन बुँदाले जैविक विविधताको महत्त्व देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. संसारका वनस्पति प्रजातिमध्ये कति प्रतिशत नेपालमा पाइन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. फरक लेख्नुहोस्
स्वस्थानीय संरक्षण र परस्थानीय संरक्षण
उत्तर
| स्वस्थानीय संरक्षण | परस्थानीय संरक्षण |
|---|---|
| जीवलाई तिनको प्राकृतिक वासस्थानमै संरक्षण गरिन्छ | जीवलाई तिनको प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर संरक्षण गरिन्छ |
| ठुलो क्षेत्र ओगट्छ | सानो क्षेत्र, खोर वा घेरा प्रयोग गरिन्छ |
| क्षेत्रका सबै प्रजातिको सँगै संरक्षण हुन्छ | छानिएका (प्रायः लोपोन्मुख) प्रजातिको मात्र संरक्षण हुन्छ |
| जीव वरपरसँग अन्तरक्रिया गर्दै प्राकृतिक रूपमा बाँच्छन् | जीव कृत्रिम अवस्थामा बाँच्छन् |
| सञ्चालन गर्न सस्तो, तर चोरी सिकारी र डढेलो नियन्त्रण गर्न गाह्रो | हेरचाह, उपचार र प्रजनन गराउन सजिलो, तर महँगो र मिहिनेती |
| जस्तै: राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र | जस्तै: चिडियाखाना, वनस्पति उद्यान, बिउ बैङ्क |
अनुवांशिक विविधता र प्रजातिगत विविधता
उत्तर
| अनुवांशिक विविधता | प्रजातिगत विविधता |
|---|---|
| एउटै प्रजातिका सदस्यबिचको विविधता | एउटै ठाउँमा पाइने फरक प्रजातिको विविधता |
| वंशाणुमा हुने फरकले गर्दा हुन्छ | प्रजातिको सङ्ख्या र किसिमबाट नापिन्छ |
| जस्तै: धानका फरक जात; फरक छाला, कपाल र आँखाको रङ भएका मानिस | जस्तै: चितवनको जङ्गलका रुख, चरा र किराका धेरै प्रजाति |
3. कारण दिनुहोस्
एउटै प्रजातिका सदस्यबिच केही फरक हुन्छ।
उत्तर
एउटै प्रजातिका सदस्यका वंशाणु अलि अलि फरक हुन्छन्। मैथुनिक प्रजननमा हरेक सन्तानले आमाबाबु दुवैबाट वंशाणुको नयाँ मिश्रण पाउँछ। कहिलेकाहीँ वंशाणुमा परिवर्तन (उत्परिवर्तन) पनि हुन्छ। खाना, प्रकाश, माटो र हावापानीजस्ता वरपरको वातावरणले पनि सजीवको वृद्धिमा असर पार्छ। त्यसैले एउटै बारीका मकैका बोटजस्तै कुनै पनि दुई सदस्य ठ्याक्कै उस्तै हुँदैनन्।
रैथाने प्रजातिलाई परस्थानीय विधिबाट संरक्षण गर्न गाह्रो हुन्छ।
उत्तर
परस्थानीय संरक्षणमा जीव आफ्नो प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर बस्ने भएकाले त्यसको प्राकृतिक खाना, हावापानी र वातावरण कृत्रिम रूपमा तयार पारेर हरेक दिन मिलाउनुपर्छ। यो काम महँगो र मिहिनेती हुन्छ। जङ्गली जनावर बन्दी अवस्थामा तनावमा पर्छन् र प्रायः राम्रोसँग प्रजनन गर्दैनन्। थोरै सङ्ख्यामा मात्र राख्न सकिने भएकाले प्रजातिले आफ्नो प्राकृतिक जीवन बाँच्न र आफ्नो पूरै विविधता जोगाउन पाउँदैन।
डढेलोले जैविक विविधता विनाश गर्छ।
उत्तर
डढेलोले रुख, साना बिरुवा र बिउ जलाउँछ। यसले जनावरलाई, विशेष गरी ढिलो हिँड्ने जनावर र तिनका बच्चालाई मार्छ वा धपाउँछ भने अन्डा र गुँड पनि नष्ट गर्छ। जनावरको खाना र आश्रय एकैपटक नष्ट हुन्छ। त्यसपछि नाङ्गो माटो वर्षाले बगाउने भएकाले जङ्गललाई पहिलेजस्तै हुन धेरै वर्ष लाग्छ र केही प्रजाति त्यस ठाउँबाट सधैँका लागि हराउन पनि सक्छन्।
नेपाल जैविक विविधतामा धनी छ।
उत्तर
दक्षिणदेखि उत्तरसम्म करिब 200 km भित्रै नेपालको जमिन समुद्र सतहबाट करिब 59 m देखि 8,849 m सम्म उठेको छ। त्यसैले यहाँ उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका सबै हावापानी पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति, प्रशस्त मनसुनी वर्षा र विविध किसिमको माटो छ। हरेक हावापानी र पारिस्थितिक पद्धतिमा आफ्नै किसिमका वनस्पति तथा जनावर पाइन्छन्। यसैले संसारको भूभागको 0.1 % मात्र ओगटेको यो सानो देशमा संसारका वनस्पति प्रजातिको करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिको 1.1 % पाइन्छन्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जैविक विविधता भनेको के हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
फरक फरक वातावरणमा बस्ने तथा फरक बनोट र क्षमता भएका वनस्पति, जनावर र सूक्ष्म जीवको विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ। यो विविधता वंशाणुदेखि प्रजाति र पारिस्थितिक पद्धतिसम्म हरेक तहमा पाइन्छ।
उदाहरण: नेपालमा लगाइने धानका धेरै जात (अनुवांशिक विविधता); चितवनका बाघ, गैँडा, मृग, चरा र रुख (प्रजातिगत विविधता); नेपालका उष्ण जङ्गल, पहाडी जङ्गल, लेकका खर्क, ताल र नदी (पारिस्थितिक विविधता)।
जैविक विविधता संरक्षणका विधि के के हुन्? कुनै एक विधिको छोटो व्याख्या गर्नुहोस्। जैविक विविधता संरक्षणका अरू उपाय के के हुन्?
उत्तर
जैविक विविधता संरक्षणका दुई विधि छन्: स्वस्थानीय र परस्थानीय संरक्षण।
स्वस्थानीय संरक्षणमा वनस्पति तथा जनावरलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा राखेर संरक्षण गरिन्छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, सिकार आरक्ष र संरक्षण क्षेत्र यसका उदाहरण हुन्। यसमा जीव प्राकृतिक रूपमा बाँच्छन् र क्षेत्रका सबै प्रजातिको सँगै संरक्षण हुन्छ। धेरै सङ्ख्यामा जीव जोगाउने यो सबैभन्दा सस्तो तरिका हो। चोरी सिकारी, डढेलो र रोग यसका चुनौती हुन्। सन् 2026 सम्ममा नेपालमा 13 राष्ट्रिय निकुञ्ज, एउटा वन्यजन्तु आरक्ष, एउटा सिकार आरक्ष र 6 संरक्षण क्षेत्र छन्।
अरू उपाय: चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापार नियन्त्रण गर्ने; थप संरक्षित क्षेत्र बनाउने; अत्यधिक चरिचरण, डढेलो, प्रदूषण तथा अव्यवस्थित सहरीकरण नियन्त्रण गर्ने; कडा कानुन बनाएर लागु गर्ने; जैविक विविधताको महत्त्वबारे मानिसलाई सचेत बनाउने।
मानवीय क्रियाकलापले जैविक विविधतामा पार्ने सामान्य असर के के हुन्? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- वनविनाश: खेत, घर तथा सडकका लागि जङ्गल फँडानी गर्दा र अत्यधिक दाउरा र घाँस लैजाँदा वासस्थान नष्ट हुन्छ।
- अत्यधिक चरिचरण: गाईवस्तुले साना बिरुवा खाने र कुल्चिने भएकाले जङ्गल फेरि हुर्कन सक्दैन।
- प्रदूषण: उद्योग, खेत तथा सहरबाट निस्कने रसायनले माटो, पानी र तिनमा बस्ने जीवलाई विषाक्त बनाउँछ।
- अव्यवस्थित निर्माण र खानी उत्खनन: योजनाबिना बनाइएका सडक, बाँध तथा खानीले गर्दा पहिरो र भूक्षय हुन्छ। वन्यजन्तुका वासस्थान पनि टुक्रिन्छन्।
- चोरी सिकारी र अवैध व्यापार: यसले गर्दा गैँडा, बाघ र सालकजस्ता जनावरको सङ्ख्या घट्छ।
- मिचाहा प्रजाति: मानिसले फैलाएका वनमारा र जलकुम्भीजस्ता बिरुवा फैलिँदा रैथाने बिरुवा मासिन्छन्।
- जलवायु परिवर्तन: मुख्य गरी इन्धन बाल्दा जलवायु परिवर्तन हुन्छ। यसले गर्दा धेरै प्रजाति भर पर्ने वासस्थान र ऋतु फेरिँदै छन्।
नेपालको जैविक विविधताको वर्तमान अवस्था व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
संसारको भूभागको 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपाल जैविक विविधतामा निकै धनी छ। नेपालको उचाइ करिब 59 m देखि 8,849 m सम्म भएकाले यहाँ उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका हावापानी पाइन्छन्। यहाँ राम्रो वर्षा हुन्छ र माटो उर्वर छ। जैविक विविधतामा नेपाल प्रायः संसारमा करिब 25 औँ देखि 27 औँ तथा दक्षिण एसियामा दोस्रो स्थानमा पर्छ। संसारका वनस्पति प्रजातिको करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिको 1.1 % नेपालमा पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति र 35 किसिमका वन छन्। जस्तै: नेपालमा करिब 6,973 किसिमका फूल फुल्ने बिरुवा, 886 किसिमका चरा र 185 किसिमका स्तनधारी पाइन्छन्। काँडेभ्याकुरजस्ता केही प्रजाति नेपालमा मात्र पाइन्छन्। एकसिङ्गे गैँडा, पाटे बाघ, हिउँ चितुवा र जङ्गली चौँरीजस्ता दुर्लभ जनावर पनि यहाँ बस्छन्। गुराँसका करिब 32 प्रजाति र जुम्लाको मार्सी धानजस्ता रैथाने बाली पनि यहाँ छन्। देशको करिब एक चौथाइ भाग संरक्षित छ। तर वासस्थानको विनाश, अत्यधिक चरिचरण, मिचाहा बिरुवा, चोरी सिकारी तथा जलवायु परिवर्तनले गर्दा अझै पनि धेरै प्रजाति खतरामा छन्।
जैविक विविधता ह्रासका कारण बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
- जङ्गलमा अत्यधिक चरिचरण (यसले गर्दा नयाँ रुख उम्रन पाउँदैनन्)।
- उद्योगबाट हुने रासायनिक प्रदूषण।
- पहिरो र भूक्षय गराउने लापरवाह खानी उत्खनन तथा विस्फोट।
- वासस्थान नष्ट गर्ने सडक, भवन, बाँध र पुलको अव्यवस्थित निर्माण।
- वनविनाश हुने गरी अत्यधिक घाँस र दाउरा सङ्कलन।
- खेतबारी र घरका लागि जङ्गल फँडानी।
- डढेलो।
- बाढी र पहिरो।
- विश्वव्यापी उष्णता र जलवायु परिवर्तन।
- वन्यजन्तुको चोरी सिकारी र अवैध व्यापार।
- रैथाने बिरुवाको ठाउँ ओगट्ने वनमारा र जलकुम्भीजस्ता मिचाहा बिरुवा।
- नदीबाट बालुवा, गिटी र ढुङ्गाको गैरकानुनी तथा लापरवाह उत्खनन।
जैविक विविधतामा प्रजातिगत धनीपनको भूमिका के हो?
उत्तर
प्रजातिगत धनीपन भनेको कुनै ठाउँमा पाइने फरक प्रजातिको सङ्ख्या हो। जैविक विविधता नाप्ने सबैभन्दा प्रचलित तरिका यही हो। कुनै क्षेत्रमा जति धेरै प्रजाति हुन्छन्, त्यहाँको जैविक विविधता त्यति नै धनी हुन्छ। धेरै प्रजाति भएको पारिस्थितिक पद्धतिमा धेरै खाद्यशृङ्खला जोडिएर खाद्यजाल बनेको हुन्छ। त्यसैले एउटा प्रजाति घटे पनि अरू प्रजातिले त्यसको ठाउँ लिन सक्छन्। यस्तो पारिस्थितिक पद्धति बढी स्थिर र बढी उत्पादक हुन्छ। अनावृष्टि, रोग र अन्य परिवर्तनपछि यो छिट्टै पहिलेको अवस्थामा फर्कन्छ। प्रजातिगत धनीपनले गर्दा मानिसले पनि खाना, औषधी, काठ र पर्यटनजस्ता धेरै स्रोत पाउँछन्।
जैविक विविधताका प्रकार उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जीवको किसिमअनुसार: वनस्पति विविधता (बिरुवा) र जनावर विविधता (जनावर)।
तहअनुसार: अनुवांशिक विविधता (प्रजातिभित्रको विविधता), प्रजातिगत विविधता (एउटा ठाउँमा पाइने प्रजातिको विविधता) र पारिस्थितिक विविधता (पारिस्थितिक पद्धतिको विविधता)।
एउटा तस्बिरमा जङ्गलको प्रवेशद्वारमा “चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज” लेखिएको साइनबोर्ड देखिन्छ।
- i.यसमा जैविक विविधता संरक्षणको कुन विधि देखाइएको छ?
- ii.यस विधिका फाइदा लेख्नुहोस्। यस विधिबाट जैविक विविधताको संरक्षण कसरी हुन्छ?
उत्तर
- i.स्वस्थानीय संरक्षण। राष्ट्रिय निकुञ्जमा वन्यजन्तुलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा संरक्षण गरिन्छ।
- ii.फाइदा: जनावर तथा वनस्पति आफ्नै वासस्थानमा प्राकृतिक खाना र हावापानीसहित प्राकृतिक रूपमा बाँच्छन्। लोपोन्मुख र अरू सबै प्रजातिको तिनका खाद्यशृङ्खला र पूरै पारिस्थितिक पद्धतिसहित सँगै संरक्षण हुन्छ। ठुलो सङ्ख्यामा जीवलाई सस्तोमा जोगाउन सकिन्छ। जनावरले प्राकृतिक रूपमा प्रजनन गर्छन् र तिनको पूरै अनुवांशिक विविधता जोगिन्छ। निकुञ्जमा पर्यटनबाट आम्दानी हुन्छ र यो आम्दानी मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीय मानिससँग बाँडिन्छ।
संरक्षण कसरी हुन्छ: निकुञ्जभित्र सिकार, चरिचरण, रुख कटान र बस्ती बसाल्ने काम नियन्त्रण गरिन्छ। सेना र निकुञ्जका कर्मचारीहरू चोरी सिकारी रोक्न गस्ती गर्छन्। जनावरको गणना र अध्ययन गरिन्छ। मध्यवर्ती क्षेत्रका उपभोक्ता समूहमार्फत स्थानीय मानिसलाई पनि संरक्षणमा सहभागी गराइन्छ। यसरी चितवनमा एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ लोप हुने कगारबाट फर्केका छन्।
4.2 दिगो विकास
मानिसले आफूलाई चाहिने धेरैजसो कुरा प्रकृति र पारिस्थितिक पद्धतिका सेवाबाट पाउँछन्। यी सेवा उपयोग गर्न सडक, पुल, बाँध, कुलो र भवनजस्ता पूर्वाधार बनाइन्छन्। यस्ता पूर्वाधारबाट मानिसले लामो समयसम्म फाइदा लिन सकून् भनेर तिनलाई टिकाउ बनाउनुपर्छ। यसका लागि हरेक योजनाका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ।
आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षको ख्याल गर्दै मानिसका लागि गरिने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ। यसको सबैभन्दा चर्चित परिभाषा ब्रुटल्यान्ड आयोगको प्रतिवेदन हाम्रो साझा भविष्य (Our Common Future, 1987) मा दिइएको छ:
वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्दा भविष्यका पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगर्ने विकास नै दिगो विकास हो।
दिगो विकासले भविष्यलाई ध्यानमा राख्छ र लामो समयसम्म हुने प्रगतिको जग बसाल्छ। जस्तै: पहिरो जान सक्ने ठाउँमा पुल बनाउँदा पहिरो रोक्ने राम्रा उपाय अपनाइए पुल टिकाउ हुन्छ र धेरै पुस्ताले त्यसको प्रयोग गर्छन्। यस्ता उपाय नअपनाइए पहिलो ठुलो मनसुनमै पुल बगेर जान सक्छ।
दिगो विकासका पक्ष
दिगो विकासले मानव समाजका धेरै समस्या सँगै समाधान गर्ने प्रयास गर्छ। गरिबी, विकास योजनाका पूर्वाधार, सामाजिक असमानता, जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, वातावरणको असन्तुलन, जैविक विविधता, वनको व्यवस्थापन तथा शान्ति र न्याय यस्ता समस्या हुन्। दिगो विकासले समेट्ने यी फरक फरक पाटालाई दिगो विकासका पक्ष भनिन्छ। दिगो विकासका तीन मुख्य पक्ष छन्। यिनलाई दिगो विकासका तीन आधार स्तम्भ पनि भनिन्छ। यी तीनै पक्ष नसमेटिए विकास छोटो समय मात्र टिक्छ र पछि राम्रो विकास गर्ने अवसर नै गुम्न सक्छ। दिगो विकासका तीन पक्ष यस प्रकार छन्:
- आर्थिक पक्ष
- सामाजिक पक्ष
- वातावरणीय पक्ष
क. आर्थिक पक्ष
मानिस तथा राष्ट्रको स्थिर र सन्तुलित आर्थिक वृद्धिलाई दिगो विकासको आर्थिक पक्ष भनिन्छ। यसमा स्रोतको भेदभावरहित बाँडफाँट र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्दै बलियो र बढ्दो अर्थतन्त्र बनाउने लक्ष्य राखिन्छ। वस्तु तथा सेवाको उत्पादन, वितरण र उपभोगमा वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्नु यसको उद्देश्य हो। तर स्रोतको अत्यधिक दोहन (धेरै प्रयोग गरेर सिध्याउने काम) गर्नु यसको मान्यता होइन।
ख. सामाजिक पक्ष
हरेक समाजमा फरक पृष्ठभूमि, आस्था र हैसियतका मानिस बस्छन्। पूरै समुदाय उचित रूपमा सँगै अघि बढे मात्र विकास दिगो हुन्छ। यसका लागि गरिबी अन्त्य, सबैका लागि स्रोतमा समान पहुँच, महिला तथा सीमान्तकृत समूहको सशक्तीकरण, जनसहभागिता, सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण तथा शान्ति र सामाजिक न्याय कायम हुनुपर्छ। यही नै दिगो विकासको सामाजिक पक्ष हो। समृद्ध समाज बनाउन यी सबै कुराको ख्याल राख्नुपर्छ।
ग. वातावरणीय पक्ष
समृद्ध समाजका लागि वरपरको वातावरण उत्पादक र भरपर्दो हुनुपर्छ। यसका लागि जमिनको उर्वरता, पानी, हावा, खनिज, हावापानी तथा वनस्पति र जनावरको जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। पारिस्थितिक पद्धतिलाई सन्तुलनमा राख्दै प्राकृतिक स्रोतको उचित प्रयोग गर्नु नै दिगो विकासको वातावरणीय पक्ष हो। मानिसलाई पारिस्थितिक पद्धतिका सेवा निरन्तर चाहिने भएकाले विकास निर्माण गर्दा प्राकृतिक स्रोत नष्ट गर्नुहुँदैन। सडक, पुल र बाँध वातावरणको ख्याल गरेर बनाउनुपर्छ। नदी किनार तथा निर्माण स्थललाई भूक्षय र पहिरोबाट जोगाउनुपर्छ। वनस्पति तथा जनावरको प्राकृतिक वासस्थान नष्ट गर्नुहुँदैन।
नयाँ सडकले गाउँमा रोजगारी र बजार ल्याउँछ। तर सडक बनाउनेहरूले खनेर निकालेको सबै माटो भिरालो हुँदै नदीमा खसाल्छन्। यहाँ दिगो विकासको कुन स्तम्भ बिर्सिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दिगो विकासका सिद्धान्त
हरेक किसिमका विकास कार्य टिकाउ होऊन् भनेर पालना गर्नुपर्ने मार्गदर्शनलाई दिगो विकासका सिद्धान्त भनिन्छ। यी सिद्धान्त यस प्रकार छन्:
क. पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त
पृथ्वीले कति भार धान्न सक्छ अर्थात् पृथ्वीको भार वहन क्षमतालाई ध्यानमा राखेर विकास निर्माण गर्दा प्राकृतिक स्रोत, पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। यस मान्यतालाई पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त भनिन्छ। यस सिद्धान्तले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, घाम, पानी र हावाजस्ता नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग, नयाँ विकल्पको खोजी, प्रदूषण नियन्त्रण तथा जैविक विविधताको संरक्षणमा जोड दिन्छ।
ख. जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त
मानिसले अरू कुनै पनि जीवभन्दा धेरै प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग र उपभोग गर्छन्। प्राकृतिक स्रोत उपलब्ध भइरहून् र मानिसको ज्ञान तथा सिपबाट दिगो विकास हासिल होस् भनेर जनसङ्ख्यालाई सीमाभित्र राख्नुपर्छ। प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग दिगो बनाउन जनसङ्ख्या सीमाभित्र राख्नुपर्ने मान्यतालाई जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त भनिन्छ। यस सिद्धान्तअनुसार जिम्मेवार नागरिकले आफ्नो परिवार सानो राख्नुपर्छ। शिक्षा, तालिम तथा सचेतना कार्यक्रममार्फत सबैको ज्ञान र सिप विकास गर्नुपर्छ। यसो गर्दा मानिस भार नभई स्रोत बन्छन्।
ग. संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त
एक जना मानिसले एक्लै थोरै काम मात्र गर्न सक्छ। तर जनता सहभागी भए ठुला काम पनि गर्न सकिन्छ। आफ्नो परम्परा र संस्कृतिको सम्मान भएमा तथा कामबाट समृद्धि र खुसी मिलेमा मात्र मानिस विकासमा सहभागी हुन्छन्। सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै समुदायमा दिगो विकासप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्ने मान्यतालाई संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त भनिन्छ। यसले सामाजिक न्याय र शान्तिमा जोड दिन्छ। जस्तै: गाउँलेले आफैँ मिलेर सिँचाइको कुलो बनाए सबैलाई त्यो आफ्नो हो भन्ने लाग्छ। उनीहरू त्यसको हेरचाह गर्छन् र कुलो लामो समयसम्म टिक्छ। नेपालका सामुदायिक वन तथा किसानले आफैँ व्यवस्थापन गरेका सिँचाइ प्रणाली यसरी नै चलेका छन्।
दिगो विकासको महत्त्व
समाज तथा वातावरणका हरेक पक्षको ख्याल गरेर गरिने विकास नै दिगो विकास हो। यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्छ। वनस्पति तथा जनावरको वासस्थानको रक्षा गर्छ। सामाजिक न्याय कायम राख्छ, परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण गर्छ तथा समाजमा खुसी र समृद्धि ल्याउँछ। त्यसैले आजको विश्वमा दिगो विकासको ठुलो महत्त्व छ:
- क.दिगो विकासले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र प्रदूषण नियन्त्रण गर्छ।
- ख.यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्छ र तिनको समझदारीपूर्ण प्रयोगबारे मानिसलाई सचेत बनाउँछ।
- ग.ठुला पूर्वाधार योजना (मेगा प्रोजेक्ट) यसकै मापदण्डअनुसार बनाइने भएकाले ती टिकाउ हुन्छन्।
- घ.यसले बिस्तारै सामाजिक असमानता हटाउँछ र मानिसबिच सामाजिक न्याय, शान्ति र सद्भाव ल्याउँछ।
- ङ.यसले समाजका हरेक व्यक्तिलाई आर्थिक अवसरमा उचित हिस्सा दिन्छ।
दिगो विकासका लक्ष्य र नेपालका प्रयास
सन् 2015 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको 70 औँ महासभामा सबै 193 सदस्य राष्ट्रले दिगो विकासका लक्ष्य (SDGs) मा सहमति जनाए। यी लक्ष्य सन् 2016 देखि 2030 सम्मका लागि पूरै संसारको साझा योजना हुन्। यसमा 17 लक्ष्य र 169 गन्तव्य (targets) छन्। प्रगतिलाई करिब 230 सूचक (indicators) द्वारा नापिन्छ। यी लक्ष्यमा विकासका आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय पक्ष समेटिएका छन् र हरेक लक्ष्यको समयसीमा तोकिएको छ। नेपालले पनि नेपाल सुहाउँदा केही थप सूचकसहित दिगो विकासका लक्ष्यको आफ्नै मार्गचित्र तयार गरेको छ। यसलाई आवधिक योजना र वार्षिक बजेटमार्फत कार्यान्वयन गरिन्छ।
सबै लक्ष्य प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा राम्रो वातावरणसँग जोडिएका छन्। तर वातावरण र जैविक विविधतासँग सम्बन्धित मुख्य लक्ष्य लक्ष्य 15 (जमिनमाथिको जीवन) हो। यसमा जमिनका पारिस्थितिक पद्धतिको दिगो प्रयोग, पुनर्स्थापना तथा संरक्षण, वनको राम्रो व्यवस्थापन, जमिनलाई मरुभूमि बन्नबाट रोक्ने तथा जैविक विविधताको ह्रास रोक्ने लक्ष्य समावेश छन्। अन्य लक्ष्यमा भोकमरी अन्त्य (खाद्य सुरक्षा), सबैका लागि समान र गुणस्तरीय शिक्षा, जीवनभर सिक्ने अवसर, सफा खानेपानी र सरसफाइ, बलियो पूर्वाधार, मर्यादित रोजगारी, जलवायु परिवर्तनविरुद्धको कार्य (लक्ष्य 13) तथा समुद्र र महासागरको संरक्षण (लक्ष्य 14) पर्छन्।
कुन दिगो विकास लक्ष्य जमिनको जैविक विविधतासँग सम्बन्धित छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
खाद्य सुरक्षाका लागि खेतीयोग्य जमिन र रैथाने बालीको संरक्षण गर्नु मुख्य काम हो। सबैलाई सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउन पानीका मुहान र जलाधार पत्ता लगाएर तिनको संरक्षण गर्नुपर्छ। यसका लागि दिगो पूर्वाधार पनि चाहिन्छ।
जलवायु परिवर्तनले जैविक विविधतामा सिधा असर पारेको छ। यसले गर्दा समुद्री जीवको जीवनचक्रमा परिवर्तन आएको छ। जमिनमा बाढी, पहिरो, डढेलो, अतिवृष्टि, अनावृष्टि, खण्डवृष्टि तथा मरुभूमीकरण बढेका छन्। यी सबैले गर्दा प्रकृतिको सन्तुलन तथा वनस्पति र जनावरको वासस्थान बिथोलिएका छन्।
हावा र महासागर सारा संसारका साझा हुन्। त्यसैले एक ठाउँको वातावरणमा पुगेको क्षतिको असर पूरै पृथ्वीमा पर्छ। विश्वव्यापी जलवायु मोडलबाट पनि यही देखिन्छ। प्रदूषण नियन्त्रण गर्न, कार्बनडाइअक्साइडको उत्सर्जन घटाउन, उद्योग र सहरको राम्रो योजना बनाउन तथा प्राकृतिक स्रोतको उचित र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्न हरेक देशको पूरा सहयोग चाहिन्छ।
नेपाल यी लक्ष्य हासिल गर्न गरिबी घटाउने, जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्ने, जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने, गुणस्तरीय शिक्षामा लगानी बढाउने तथा समुदायको विकास गर्ने काम गरिरहेको छ। सन् 2026 नोभेम्बर 24 मा नेपालको अति कम विकसित मुलुक (LDC) को समूहबाट स्तरोन्नति हुने तय भएको थियो। तर तयारीका लागि नेपालले सन् 2026 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग थप तीन वर्ष अर्थात् सन् 2029 सम्मको समय माग्यो। (अक्टोबर 2026 सम्म संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले यसबारे निर्णय गर्न बाँकी थियो।) लक्ष्य हासिल गर्न नेपालले गरेका केही प्रयास यस प्रकार छन्:
- क.जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरण र अनुकूलन गर्न सन् 2009 देखि जलवायु परिवर्तन काउन्सिलले स्थानीय तहमा जलस्रोत, जलाधार र जैविक विविधता संरक्षणका कार्यक्रमलाई मार्गदर्शन गर्दै आएको छ। जलवायु परिवर्तनतर्फ संसारको ध्यान खिच्न नेपाल सरकारले सन् 2009 डिसेम्बर 4 मा सगरमाथा आधार शिविरनजिक करिब 5,250 m उचाइमा रहेको कालापत्थरमा मन्त्रिपरिषद्को बैठक बसाल्यो। यो बैठक कोपेनहेगनमा हुने विश्व जलवायु वार्ताभन्दा केही दिनअघि बसेको थियो। सन् 2018 मा कर्णाली प्रदेशको मन्त्रिपरिषद्को बैठक नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल रारा (2,990 m) को किनारमा बस्यो। दोलखाको रोल्वालिङ उपत्यकामा 4,580 m उचाइमा छो रोल्पा हिमताल छ। माथिको हिमनदी पग्लँदै जाँदा यो ताल ठुलो हुँदै गएको छ। यसको फुट्ने खतरा घटाउन ढोकासहितको कुलो बनाइयो र सन् 2000 मा तालको पानी 3 m घटाइयो। सगरमाथानजिकको इम्जा तालको पानी पनि सन् 2016 मा 3.4 m घटाइयो। अरू तालमा पनि यस्तै काम गर्ने योजना छ।
- ख.वनको संरक्षण गर्न नेपालले सन् 1970 को दशकको अन्त्यतिर सामुदायिक वन कार्यक्रम सुरु गर्यो। वन ऐन, 2049 (सन् 1993) ले स्थानीय उपभोक्ता समूहलाई वन हस्तान्तरण गर्यो। अहिले 22,000 भन्दा बढी उपभोक्ता समूहले नेपालको करिब एक तिहाइ वनको व्यवस्थापन गर्छन्। वनको क्षेत्रफल र घनत्व दुवै बढेका छन्। सन् 1990 को दशकको बिचतिर नेपालको करिब 40 % भाग वन र झाडीले ढाकेको थियो भने सन् 2015 सम्ममा यो करिब 45 % पुग्यो।
- ग.चौधौँ योजना (वि.सं. 2073/74–2075/76, सन् 2016/17–2018/19) अन्तर्गत नेपालले गरिबी घटाउने कार्यक्रम चलायो। यसअन्तर्गत व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षा, आयआर्जनका सिप, रोजगारी सिर्जना, जैविक विविधताबारे सचेतना तथा सबैका लागि शिक्षा, सरसफाइ र स्वास्थ्यका अभियान सञ्चालन गरिए।
- घ.“सफा, स्वच्छ र हरित वातावरण” भन्ने सोचका साथ पन्ध्रौँ योजना (वि.सं. 2076/77–2080/81, सन् 2019/20–2023/24) ले प्रदूषण नियन्त्रण, फोहोरमैला व्यवस्थापन तथा घर र कार्यस्थलमा हरियाली प्रवर्धन गरी नागरिकको स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता गर्यो। (सोह्रौँ योजना, वि.सं. 2081/82–2085/86, सन् 2024/25–2028/29, ले यसलाई निरन्तरता दिएको छ।)
- ङ.राष्ट्रिय वातावरण नीति, 2076 (सन् 2019) ले घरायसी र औद्योगिक फोहोरको व्यवस्थापन, सहरमा हरियाली तथा नाली र सार्वजनिक शौचालयको व्यवस्था गरी नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य लिएको छ।
- च.वातावरण संरक्षण ऐन, 2076 (सन् 2019) ले नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्छ। यस ऐनअनुसार प्रदूषकले आफूले पुर्याएको क्षतिको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्छ। यस ऐनले वातावरण र विकासबिच सन्तुलन कायम गर्न, प्रकृति, वातावरण र जैविक विविधतामा जलवायु परिवर्तनको असर घटाउन तथा विश्वव्यापी उष्णताका चुनौतीको सामना गर्न जोड दिएको छ।
अभ्यास (4.2 दिगो विकास)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. कुन आयोगको प्रतिवेदनले दिगो विकासको सबैभन्दा चर्चित परिभाषा दियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. दिगो विकासको कुन पक्षले सामाजिक न्यायमा जोड दिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तलका मध्ये कुन बुँदाले जैविक विविधताका लागि दिगो विकासको महत्त्व देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. दिगो विकासका लक्ष्यमध्ये कुन लक्ष्य जैविक विविधतासँग सम्बन्धित छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. हिमालमा हिउँ पर्ने क्रम घट्दै जाँदा त्यस क्षेत्रको दिगो खेतीका लागि मुख्य चुनौती कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. दिगो विकासको सामाजिक न्यायको सिद्धान्तअनुसार हरेक नागरिकलाई प्राकृतिक स्रोतमा उचित हिस्सा दिन नेपालका लागि कुन सामुदायिक विकास रणनीति सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. फरक लेख्नुहोस्
विकास र दिगो विकास
उत्तर
| विकास | दिगो विकास |
|---|---|
| वर्तमानको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रगति | भविष्यका पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा हानि नगरी वर्तमानको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रगति |
| आर्थिक फाइदा मात्र हेरिन सक्छ | आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सन्तुलनमा राखिन्छ |
| प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक प्रयोग र विनाश हुन सक्छ | प्राकृतिक स्रोतको समझदारीपूर्ण प्रयोग र संरक्षण गरिन्छ |
| फाइदा छोटो समयका लागि मात्र हुन सक्छ | फाइदा धेरै पुस्तासम्म टिक्छ |
| जस्तै: नालीबिना हतारमा काटिएको, मनसुनमा बगेर जाने सडक | जस्तै: नाली, कम ठाडा भिरालो र वृक्षरोपणसहित बनाइएको टिकाउ सडक |
दिगो विकासका सामाजिक पक्ष र वातावरणीय पक्ष
उत्तर
| सामाजिक पक्ष | वातावरणीय पक्ष |
|---|---|
| मानिस र समाजसँग सम्बन्धित | प्रकृति र प्राकृतिक स्रोतसँग सम्बन्धित |
| सामाजिक न्याय, समानता, शान्ति र सांस्कृतिक पहिचानको लक्ष्य | जमिन, पानी, हावा, हावापानी र जैविक विविधताको संरक्षणको लक्ष्य |
| गरिबी अन्त्य, महिला तथा सीमान्तकृत समूहको सशक्तीकरण र जनसहभागितामा जोड | प्रदूषण नियन्त्रण, भूक्षय र पहिरोको रोकथाम तथा वासस्थानको रक्षामा जोड |
| जस्तै: सामुदायिक वनको आम्दानीमा हरेक घरलाई उचित हिस्सा | जस्तै: नदीमा माटो नफाली बनाइएको सडक |
3. कारण दिनुहोस्
विकासका पूर्वाधार निर्माण गर्दा वातावरणीय पक्षको ख्याल गर्नुपर्छ।
उत्तर
विकास निर्माण जमिन, पानी, वन र स्थिर हावापानीजस्ता प्राकृतिक स्रोतमा भर पर्छ। वातावरणलाई बेवास्ता गरेर योजना बनाउँदा पहिरो, बाढी, प्रदूषण र जैविक विविधताको ह्रास हुन सक्छ। यसबाट मानिसलाई हानि हुन्छ र योजना नै नष्ट हुन सक्छ। जस्तै: पहिरोले सडक बगाउन सक्छ भने थिग्रिएको माटोले बाँध भर्न सक्छ। वातावरणको संरक्षण गर्ने विकास मात्र टिक्छ र भविष्यका पुस्तालाई पनि फाइदा पुग्छ।
दिगो विकासले सभ्य समाज निर्माण गर्छ।
उत्तर
दिगो विकासमा स्रोत र अवसर उचित रूपमा बाँडिन्छन्। गरिबी तथा भेदभाव अन्त्य गरिन्छ र महिला तथा सीमान्तकृत समूहलाई सशक्त बनाइन्छ। मानिसको संस्कृतिको सम्मान गरिन्छ र उनीहरूलाई निर्णयमा सहभागी गराइन्छ। सबैले शिक्षा, स्वास्थ्य, उचित हिस्सा र आफ्नो कुरा राख्ने मौका पाएपछि द्वन्द्व कम हुन्छ, मानिस एकअर्काको सम्मान गर्दै मिलेर बस्छन् र भविष्यका पुस्ताको पनि ख्याल गर्छन्। यस्तो न्यायपूर्ण र मिलेर बस्ने समाज नै सभ्य समाज हो।
जैविक विविधताको ह्रासले दिगो विकासमा असर गर्छ।
उत्तर
विकासका लागि चाहिने पारिस्थितिक पद्धतिका सेवा जैविक विविधताबाट नै पाइन्छन्। खाना, पानी, उर्वर माटो, काठ, औषधी, परागसेचन, पहिरो र बाढीबाट सुरक्षा तथा पर्यटनबाट हुने आम्दानी यस्ता सेवा हुन्। जैविक विविधता घट्दा यी सेवा पनि घट्छन् र पारिस्थितिक पद्धति अस्थिर हुन्छ। यसबाट मानिस, विशेष गरी प्रकृतिमा सिधै भर पर्ने गरिब मानिस मारमा पर्छन्। त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षणबिना विकास टिक्न सक्दैन।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
दिगो विकास भनेको के हो? एउटा उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सन्तुलनमा राख्दै भविष्यका पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगरी वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्ने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ (ब्रुटल्यान्ड आयोग, 1987)।
उदाहरण: नेपालको सामुदायिक वन। स्थानीय उपभोक्ता समूहले वनको रक्षा गर्छन्। उनीहरूले फेरि उम्रने जति मात्र दाउरा, घाँस तथा काठ लैजान्छन् र वनबाट भएको आम्दानी विद्यालय र सडकमा खर्च गर्छन्। यसरी वन, समुदाय र समुदायको आम्दानी सबै बढ्दै जान्छन्। अर्को उदाहरण: नाली, कम ठाडा भिरालो र रोपिएको घाँससहित बनाइएको सडक धेरै वर्षसम्म टिक्छ।
दिगो विकासका सिद्धान्त के के हुन्? कुनै एकको छोटो वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
दिगो विकासका सिद्धान्त यस प्रकार छन्:
- पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त;
- जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त;
- संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त।
संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिता: विकासबाट लाभ पाउने मानिस विकासमा सहभागी भएमा र उनीहरूको परम्परा तथा संस्कृतिको सम्मान भएमा मात्र विकास टिक्छ। सिँचाइ कुलो वा सामुदायिक वनजस्ता योजनाको योजना, निर्माण र हेरचाह गाउँले आफैँले गर्दा उनीहरूलाई त्यो आफ्नो हो भन्ने लाग्छ। उनीहरू त्यसको रक्षा गर्छन् र योजना टिक्छ। यस सिद्धान्तले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा सामाजिक न्याय र शान्तिमा पनि जोड दिन्छ।
“दिगो विकासको आधार दक्ष मानव जनशक्ति हो भने प्रमुख बाधक पनि मानवीय गतिविधि नै हो।” यो भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
आधार: दक्ष र शिक्षित मानिसले नै विकास गर्छन्। इन्जिनियरहरू सुरक्षित सडक र पुलको डिजाइन गर्छन्। वैज्ञानिकहरू नवीकरणीय ऊर्जा र राम्रा बाली पत्ता लगाउँछन्। डाक्टर र शिक्षकले स्वास्थ्य तथा शिक्षामा सुधार ल्याउँछन् भने सचेत नागरिकले वनको संरक्षण र स्रोतको समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्छन्।
बाधक: त्यही सिप लापरवाही वा लोभका साथ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। जस्तै: वन झन् छिटो काट्न, पहिरो निम्त्याउने खराब योजनाका सडक बनाउन, प्रदूषण गर्ने कारखाना चलाउन, आधुनिक हतियारले वन्यजन्तुको चोरी सिकारी गर्न वा छिटो नाफाका लागि स्रोतको अत्यधिक प्रयोग गर्न।
त्यसैले सिप कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरामा नै सबै भर पर्छ। शिक्षामार्फत सिपसँगै वातावरण र भविष्यका पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउनुपर्छ।
पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि दिगो विकासको आवश्यकता र महत्त्व व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
प्राकृतिक स्रोत सीमित छन् भने जनसङ्ख्या बढ्दै छ। लापरवाह विकासले गर्दा वनविनाश, प्रदूषण, पहिरो, जैविक विविधताको ह्रास तथा जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ। यसलाई रोक्न दिगो विकास आवश्यक छ।
महत्त्व: दिगो विकासले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र प्रदूषण नियन्त्रण गर्छ। यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्छ र तिनको समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्न सिकाउँछ। ठुला योजनालाई सुरक्षित र टिकाउ बनाउँछ। असमानता घटाउँछ र सामाजिक न्याय तथा शान्ति ल्याउँछ। यसले सबैलाई उचित आर्थिक अवसर दिन्छ। यसरी भविष्यका पुस्ताले विकाससँगै स्वस्थ वातावरण पनि पाउँछन्।
दिगो विकासका लक्ष्य भनेका के हुन्? दिगो विकासका लक्ष्य हासिल गर्न नेपालले गरेका प्रयासको चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
दिगो विकासका लक्ष्य (SDGs) भनेका सन् 2015 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै 193 सदस्यले सहमति गरेका 17 लक्ष्य हुन्। यिनमा 169 गन्तव्य छन् र यिनलाई पूरै संसारले सन् 2016 देखि 2030 सम्ममा हासिल गर्नुपर्छ। गरिबी र भोकमरीको अन्त्य, स्वास्थ्य, शिक्षा, सफा पानी, स्वच्छ ऊर्जा, मर्यादित काम, जलवायु कार्य तथा जमिन र पानीमा जीवन आदि यसका लक्ष्य हुन्।
नेपालका प्रयास:
- नेपालले दिगो विकासका लक्ष्यको आफ्नै मार्गचित्र बनाएको छ र यसलाई आवधिक योजना तथा बजेटमार्फत कार्यान्वयन गरिन्छ।
- जलवायु परिवर्तन काउन्सिलले (सन् 2009 देखि) पानी, जलाधार र जैविक विविधताका कार्यक्रमलाई मार्गदर्शन गर्छ। सन् 2009 को कालापत्थरको मन्त्रिपरिषद् बैठकले जलवायु परिवर्तनतर्फ संसारको ध्यान खिच्यो। बाढीको जोखिम घटाउन छो रोल्पा र इम्जा हिमतालको पानी घटाइयो।
- सामुदायिक वन कार्यक्रमले गर्दा (सन् 1970 को दशकको अन्त्यदेखि तथा सन् 1993 को वन ऐनपछि) वन क्षेत्र बढेको छ।
- चौधौँ, पन्ध्रौँ र सोह्रौँ योजनामा गरिबी घटाउने, व्यावसायिक शिक्षा, रोजगारी, सरसफाइ, स्वास्थ्य, प्रदूषण नियन्त्रण तथा सफा र हरित वातावरणमा जोड दिइएको छ।
- राष्ट्रिय वातावरण नीति, 2076 र वातावरण संरक्षण ऐन, 2076 ले नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्छन्। प्रदूषकले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने व्यवस्था पनि गरिएको छ।
- संरक्षित क्षेत्रले देशको करिब एक चौथाइ भाग ओगटेको छ र बाघ तथा गैँडाको सङ्ख्या बढेको छ।
नेपाल अति कम विकसित मुलुकको समूहबाट स्तरोन्नति हुने प्रयासमा छ। यो सन् 2026 नोभेम्बरमा हुने तय थियो। नेपालले यसलाई सन् 2029 सम्म सार्न संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग अनुरोध गरेको छ (अक्टोबर 2026 सम्म)।
तपाईँको गाउँ वा सहरमा सडक बन्दै छ। सडकलाई दिगो बनाउन निर्माण कम्पनीलाई तीनओटा व्यावहारिक सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर
- वर्षाको पानी भिरालोमा नछिरोस् र सडकमाथि नबगोस् भनेर सडकको छेउमा र आरपार नाली बनाउनुपर्छ।
- भिरालो कम ठाडो वा खुड्किला पारेर काट्नुपर्छ। भिरालोलाई टेवापर्खाल वा तारजाली पर्खालले जोगाउनुपर्छ र त्यसमा घाँस, झाडी तथा रुख रोप्नुपर्छ (बायो इन्जिनियरिङ)।
- खनेर निकालेको माटो भिरालो वा नदीमा फाल्नुहुँदैन। त्यसलाई सुरक्षित तरिकाले थुपार्नुपर्छ। अनावश्यक विस्फोट र रुख कटान गर्नुहुँदैन। (साथै: बनाउनुअघि जमिनको अध्ययन गर्नुपर्छ, पहिरो जाने भिरालो छल्नुपर्छ र योजना तथा मर्मतमा स्थानीय मानिसलाई सहभागी गराउनुपर्छ।)
दिगो विकासका पक्ष के के हुन्? दिगो विकासका पक्षबिचको सम्बन्ध उपयुक्त भेनचित्रद्वारा छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
दिगो विकासका तीन पक्ष (स्तम्भ) आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय पक्ष हुन्।
चित्र 4.7 मा जस्तै एकअर्कामा खप्टिएका तीनओटा वृत्त कोरेर तिनमा वातावरणीय, सामाजिक र आर्थिक लेख्नुपर्छ। वातावरण र समाज खप्टिने ठाउँमा विकास सहनयोग्य (bearable) हुन्छ। समाज र अर्थतन्त्र खप्टिने ठाउँमा न्यायोचित (equitable, fair) हुन्छ भने वातावरण र अर्थतन्त्र खप्टिने ठाउँमा सम्भाव्य (viable) हुन्छ। तीनै वृत्त खप्टिने बिचको भागमा मात्र विकास दिगो हुन्छ।
तीनै पक्ष एकअर्कामा भर पर्छन्। अर्थतन्त्र प्राकृतिक स्रोत (वातावरण) तथा स्वस्थ र शिक्षित मानिस (समाज) मा भर पर्छ। समाजलाई आम्दानी (अर्थतन्त्र) तथा स्वस्थ वातावरण चाहिन्छ। गरिबीका कारण मानिस स्रोतको अत्यधिक प्रयोग गर्न बाध्य नभएमा र अर्थतन्त्रका नाममा स्रोतको दोहन नभएमा मात्र वातावरणको संरक्षण हुन्छ। कुनै एक पक्षलाई बेवास्ता गरे विकास टिक्दैन।
दिगो विकासका जैविक विविधतासम्बन्धी लक्ष्य पूरा गर्न स्थानीय तहले गर्नुपर्ने व्यावहारिक कार्य के के हुनुपर्छ, सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर
- स्थानीय वन, सिमसार, नदी तथा घाँसे मैदानको रक्षा गर्ने र सामुदायिक वनलाई सहयोग गर्ने।
- नाङ्गा तथा पहिरो जाने भिरालोमा वृक्षरोपण र बायो इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
- अत्यधिक चरिचरण, डढेलो तथा नदीबाट हुने बालुवा, गिटी र ढुङ्गाको गैरकानुनी उत्खनन नियन्त्रण गर्ने।
- वनमारा र जलकुम्भीजस्ता मिचाहा बिरुवा हटाउने र रैथाने प्रजाति प्रवर्धन गर्ने।
- रैथाने बाली र बिउको संरक्षण गर्ने (सामुदायिक बिउ बैङ्क) र कम विषादी प्रयोग हुने प्राङ्गारिक खेती प्रवर्धन गर्ने।
- चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापारविरुद्ध स्थानीय नियम बनाएर लागु गर्ने।
- नदी र पोखरी प्रदूषित नहोऊन् भनेर फोहोर र ढलको व्यवस्थापन गर्ने।
- विद्यालय तथा समुदायमा सचेतना कार्यक्रम चलाउने र निर्णयमा स्थानीय मानिस, विशेष गरी महिला र आदिवासी समुदायलाई सहभागी गराउने।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →