पशुपतिका रुखमा झुन्डिँदै उफ्रने बाँदर, पोखरीको पानीको एक थोपामा भेटिने अमिबा, दुधलाई दही बनाउने ब्याक्टेरिया र कुहिएको मुढामा उम्रेको च्याउ सबै सजीव हुन्। तैपनि यिनीहरू एकअर्काभन्दा कति फरक छन्! यीमध्ये कुन कुन नजिकका नातेदार हुन् र कुन कुनबिच झन्डै कुनै नाता नै छैन? यिनलाई छुट्याउने काम कहाँबाट सुरु गर्ने होला?
हाम्रा वरपर विभिन्न किसिमका सजीव पाइन्छन्। यिनीहरू शारीरिक बनोट (एउटा कोष वा धेरै कोष), वासस्थान (पानी वा जमिन) र जीवन प्रक्रियामा फरक हुन्छन्। हरिया बिरुवामा हरितकण हुन्छ र तिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। यस्ता सजीवलाई स्वपोषक भनिन्छ। अरूले बनाएको खाना लिने सजीवलाई परपोषक भनिन्छ। अमिबा वा प्यारामेसियमको जीवन प्रक्रिया सरल हुन्छ भने स्तनधारी जनावरको जीवन प्रक्रिया जटिल हुन्छ।
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले मिल्दाजुल्दा विशेषता भएका सजीवलाई एउटै समूहमा राख्छन् र हरेक समूहलाई अझ साना समूहमा बाँड्छन्। यसरी सजीवहरूलाई तिनका समानता र भिन्नताका आधारमा समूह र उपसमूहमा बाँड्ने प्रक्रियालाई सजीवको वर्गीकरण भनिन्छ।
2.1 सजीवहरूको वर्गीकरणको महत्त्व
हजारौँ किताब एउटै थुप्रोमा फालिएको पुस्तकालयमा एउटा किताब खोज्न पूरै थुप्रो खोतल्नुपर्छ। तिनै किताबलाई विषयअनुसार दराजमा मिलाएर राखेमा जुनसुकै किताब छिट्टै भेटिन्छ। नयाँ किताब कुन विषयको होला भन्ने कुरा त्यो राखिएको दराज हेरेरै अनुमान गर्न सकिन्छ। सजीवको वर्गीकरण पनि यस्तै हो। वर्गीकरणको महत्त्व यस प्रकार छ:
- यसले क्रमविकास बुझ्न, अर्थात् आजका जीव पहिलेका जीवबाट कसरी आए भनेर बुझ्न मदत गर्छ।
- हरेक जीवको छुट्टाछुट्टै अध्ययन नगरी केही समूहको अध्ययन गरेरै लाखौँ जीवका बारेमा छोटो समयमा जान्न सकिन्छ।
- हरेक जीवको वैज्ञानिक नाम राख्न सजिलो हुन्छ।
- सजीवहरूबिचको प्राकृतिक सम्बन्ध, अर्थात् को कसको नजिकको नातेदार हो भन्ने कुरा थाहा हुन्छ।
- सजीवहरूको अध्ययन सजिलो र वैज्ञानिक हुन्छ।
2.2 दुईपदीय नामकरण प्रणाली
स्विडेनका प्रकृतिविद् क्यारोलस लिनियस (Carolus Linnaeus, 1707–1778) ले सजीवहरूलाई मिलाउने काममा उनीभन्दा पहिलेका कुनै पनि व्यक्तिभन्दा धेरै योगदान दिए। उनले सजीवहरूलाई वनस्पति जगत् र जन्तु जगत् गरी दुई जगत्मा विभाजन गरे। साथै सजीवहरूको नामकरण गर्ने एउटा प्रणाली पनि तयार गरे। सजीवहरूको वर्गीकरण र नामकरणको यति विस्तृत अध्ययन गर्ने पहिलो व्यक्ति लिनियस भएकाले उनलाई आधुनिक ट्याक्सोनोमीका पिता (Father of Modern Taxonomy) भनिन्छ। सजीवहरूको वर्गीकरण र नामकरण गर्ने विज्ञानलाई ट्याक्सोनोमी भनिन्छ।
हरेक प्रजातिका दुई नाम
भैँसीलाई नेपालीमा भैँसी, हिन्दीमा भैंस र अङ्ग्रेजीमा buffalo भनिन्छ। त्यसो भए जापानका वैज्ञानिकले कुन नाम प्रयोग गर्ने? यो समस्या हटाउन लिनियसले हरेक किसिमको जीवलाई ल्याटिन भाषाका दुई शब्दको एउटा नाम दिए। यो नाम सबै भाषामा उही हुन्छ:
- पहिलो शब्द जिनस हो (जेनेरिक नाम)।
- दोस्रो शब्द प्रजाति (स्पेसिज) हो (स्पेसिफिक नाम)।
यसरी जीवको नाम राख्ने तरिकालाई दुईपदीय नामकरण प्रणाली भनिन्छ (bi = दुई, nomen = नाम)। वैज्ञानिक नाम लेख्दा यी नियम पालना गर्नुपर्छ:
- जिनसको पहिलो अक्षर क्यापिटल (ठुलो अक्षर) मा र प्रजातिको पहिलो अक्षर स्मल (सानो अक्षर) मा लेख्नुपर्छ: Homo sapiens, Homo Sapiens होइन।
- छाप्दा नाम ढल्के अक्षर (italics) मा हुनुपर्छ। हातले लेख्दा हरेक शब्दमुनि छुट्टाछुट्टै रेखा तान्नुपर्छ: Homo sapiens।
| साधारण नाम | जेनेरिक नाम | स्पेसिफिक नाम |
|---|---|---|
| तोरी | Brassica | campestris |
| केराउ | Pisum | sativum |
| मकै | Zea | mays |
| धान | Oryza | sativa |
| आलु | Solanum | tuberosum |
| बाघ | Panthera | tigris |
| सिंह | Panthera | leo |
| चितुवा | Panthera | pardus |
| मानिस | Homo | sapiens |
| बिरालो | Felis | catus |
| कुकुर | Canis (क्यानिस) | familiaris |
| गाई | Bos | taurus |
यीमध्ये कुन नाम सही तरिकाले लेखिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जिनस र प्रजाति
आपसमा प्रजनन गर्न सक्ने र प्रजनन गर्न सक्ने सन्तान जन्माउने मिल्दाजुल्दा सजीवहरूको समूहलाई प्रजाति भनिन्छ। संसारका सबै मानिस Homo sapiens नामक एउटै प्रजातिका हुन्। प्रजाति वर्गीकरणको सबैभन्दा सानो एकाइ हो।
धेरै मिल्दाजुल्दा प्रजातिहरूको समूहलाई जिनस भनिन्छ। वर्गीकरणमा यसलाई फ्यामिलीभन्दा ठिक तल र प्रजातिभन्दा ठिक माथि राखिन्छ। जिनस Canis मा कुकुर, स्याल र ब्वाँसो पर्छन् भने जिनस Panthera मा बाघ, सिंह र चितुवा पर्छन्। त्यसैले बाघ र सिंह दुवैको नामको पहिलो शब्द Panthera हो।
समूहभित्र समूह
सजीवहरूलाई सबैभन्दा ठुलो समूहदेखि सबैभन्दा सानो समूहसम्म भर्याङजस्तै क्रमैसँग मिलाइएका तहमा वर्गीकरण गरिन्छ:
जगत् → फाइलम (बिरुवामा डिभिजन) → वर्ग → अर्डर → फ्यामिली → जिनस → प्रजाति
यी हरेक तहलाई ट्याक्सन (बहुवचन ट्याक्सा, taxa) भनिन्छ। तोरी र मानिसका यी तहहरू तल क्रमैसँग देखाइएका छन्:
मानिसको वर्गीकरणलाई माथिबाट तलसम्म हेर्दा:
- जगत् एनिमेलिया (जन्तु जगत्) मा जुका, किरा, माछा, चरा, बाँदर र हामीसमेत सबै जनावर पर्छन्।
- फाइलम कोर्डेटा (Chordata) मा जीवनको कुनै न कुनै अवस्थामा नोटोकर्ड (ढाडको लम्बाइभरि रहने कडा डन्डी) हुने जनावर मात्र पर्छन्। तीमध्ये झन्डै सबै मेरुदण्ड भएका जनावर हुन्।
- वर्ग म्यामेलिया (Mammalia, स्तनधारी) मा दुधको ग्रन्थिबाट निस्केको दुध खुवाएर बच्चा हुर्काउने र शरीरमा रौँ हुने जनावर मात्र पर्छन्।
- अर्डर प्राइमेट्स (Primates) मा लेमर, बाँदर, एप (गिबन र ठुला एप) र मानिस पर्छन्। यिनका हात वस्तु समात्न सक्ने र आँखा अगाडितिर फर्केका हुन्छन्।
- फ्यामिली होमिनिडी (Hominidae) मा ठुला एप, अर्थात् ओराङउटान, गोरिल्ला, चिम्पान्जी र मानिस पर्छन्।
- जिनस Homo मा आज एउटै प्रजाति मात्र जीवित छ।
- प्रजाति sapiens: हामी मानिस।
यसरी ट्याक्सन जति माथिल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति धेरै किसिमका जीव पर्छन्। ट्याक्सन जति तल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति कम किसिमका जीव पर्छन् र तिनमा धेरै कुरा मिल्छन्। एउटै जिनसमा पर्ने दुई जीव नजिकका नातेदार हुन् भने जगत् मात्र मिल्ने दुई जीव टाढाका नातेदार हुन्। तल्लो हरेक ट्याक्सन आफूभन्दा माथिल्लो ट्याक्सनको भाग हो भन्ने कुरा यस भर्याङबाट देखिन्छ।
कुन ट्याक्सनमा सबैभन्दा धेरै किसिमका जीव पर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2.3 पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणाली
सजीवहरूको वर्गीकरण गर्न विभिन्न वैज्ञानिकहरूले फरक फरक प्रणाली सुझाएका छन्। करिब 200 वर्षसम्म लिनियसको दुई जगत् प्रणाली (वनस्पति र जन्तु) प्रयोगमा रह्यो। तर यस प्रणालीका मुख्य कमीकमजोरी यस प्रकार छन्:
- निश्चित न्युक्लियस नभएका ब्याक्टेरियाजस्ता प्रोक्यारियोट र न्युक्लियस भएका युक्यारियोटलाई छुट्याइएको छैन।
- एककोषीय र बहुकोषीय सजीवलाई छुट्याइएको छैन।
- प्रकाश संश्लेषण गर्न सक्ने अल्गी र प्रकाश संश्लेषण गर्न नसक्ने फन्जाइलाई बिरुवाका रूपमा सँगै राखिएको छ।
- कुनै कुनै सजीव कुनै पनि जगत्मा मिल्दैनन्, जस्तै: युग्लिनामा बिरुवामा जस्तै हरितकण हुन्छ, तर यो पौडिन्छ र जनावरजस्तै खाना पनि लिन सक्छ।
यी कमीकमजोरी हटाउन अमेरिकी पारिस्थितिकीविद् रबर्ट एच. ह्विटेकर (Robert H. Whittaker) ले सन् 1969 मा पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणाली प्रस्ताव गरे। यो प्रणाली बढी वैज्ञानिक छ। आज विद्यालयहरूमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने प्रणाली पनि यही हो।
2.4 पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणालीका आधारहरू
ह्विटेकरले केही प्रश्न एकपछि अर्को गर्दै सोधेर सबै सजीवलाई छुट्याए:
- कस्तो कोष? प्रोक्यारियोटिक कोष भएका सजीव मोनेरा जगत्मा पर्छन्। बाँकी सबै युक्यारियोट हुन्।
- एउटा कोष कि धेरै कोष? एककोषीय युक्यारियोट प्रोटिस्टा जगत्मा पर्छन्।
- कोषभित्ता छ कि छैन? कोषभित्ता नभएका बहुकोषीय सजीव जन्तु जगत् (एनिमेलिया) मा पर्छन्।
- खाना कसरी पाउँछन्? कोषभित्ता भएका बहुकोषीय सजीवमध्ये आफ्नो खाना आफैँ बनाउने (स्वपोषक) सजीव वनस्पति जगत् (प्लान्टी) मा पर्छन्। अरूले बनाएको खाना सोसेर लिने (परपोषक) सजीव फन्जाइ जगत्मा पर्छन्।
पारिस्थितिक प्रणालीमा तिनको भूमिका पनि यसैसँग मिल्छ। बिरुवा उत्पादक हुन्, जनावर उपभोक्ता हुन् भने मरेका वस्तुलाई टुक्र्याउने फन्जाइ विच्छेदक हुन्। फन्जाइ र जनावर दुवै परपोषक हुन्। तर फन्जाइले आफ्नो खानामाथि पाचक रस खन्याएर खानालाई शरीरबाहिरै पचाउँछ र कोषभित्ताबाट सोसेर लिन्छ। जनावरले भने खाना शरीरभित्र लिएर पचाउँछ।
| वर्गीकरणको आधार | जगत् |
|---|---|
| 1.कोषको किसिम: प्रोक्यारियोटिक | मोनेरा |
| 2.शारीरिक बनोट: युक्यारियोटिक र एककोषीय | प्रोटिस्टा |
| 3.कोषभित्ता हुन्छ; स्वपोषक; उत्पादक | वनस्पति (प्लान्टी) |
| 4.कोषभित्ता हुन्छ; परपोषक; विच्छेदक | फन्जाइ |
| 5.कोषभित्ता हुँदैन; परपोषक; उपभोक्ता | जन्तु (एनिमेलिया) |
यसरी पाँच जगत् वर्गीकरण प्रणालीमा कोषको बनोट, शारीरिक बनोट, कोषभित्ताको उपस्थिति, पोषण विधि र पारिस्थितिक प्रणालीमा भूमिकालाई आधार बनाइएको छ।
1. मोनेरा जगत्
मोनेरा जगत्मा प्रोक्यारियोटिक सूक्ष्म जीव, अर्थात् ब्याक्टेरिया पर्छन्। यिनका विशेषता निम्नानुसार छन्:
- यी प्रोक्यारियोट हुन्। यिनीहरू एककोषीय हुन्छन् (कहिलेकाहीँ लहर वा झुप्पामा रहन्छन्)।
- यिनका कोषमा निश्चित न्युक्लियस हुँदैन। यिनको आनुवंशिक पदार्थ DNA (डिअक्सिराइबोन्युक्लिक एसिड) साइटोप्लाज्ममा खुला रहन्छ।
- धेरैजसो ब्याक्टेरिया गर्मी, जाडो, सुक्खा र नुनजस्ता अत्यन्त प्रतिकूल अवस्थामा पनि बाँच्न सक्छन्।
- खाना लिने तरिकाअनुसार यी स्वपोषक (आफ्नो खाना आफैँ बनाउने), परजीवी (अरू जीवित प्राणीमा आश्रित भएर बाँच्ने), स्याप्रोट्रोफिक (मरेका वस्तुबाट खाना लिने) वा सिम्बायोटिक (अर्को जीवसँग सँगै बस्ने र दुवैलाई फाइदा हुने) हुन सक्छन्।
मोनेरा तीन किसिमका हुन्छन्:
क. आर्किब्याक्टेरिया (archae = प्राचीन) लाई जीवनका सबैभन्दा पुराना रूपहरूमध्ये एक मानिन्छ। यिनीहरू तातोपानीका मुहान, धेरै नुनिला ताल, दलदल र गाईवस्तुको पेटजस्ता अत्यन्त प्रतिकूल ठाउँमा बस्छन्। यिनमा हरितकण हुँदैन। कतिपयले रसायनबाट (प्रकाशबाट होइन) खाना बनाउँछन् भने अरूले मरेका वस्तुबाट खाना लिन्छन्। उदाहरण: पाइरोलोबस (Pyrolobus), हाइपरथर्मस (Hyperthermus) र दलदलमा मिथेन बनाउने ब्याक्टेरिया। पाइरोलोबस समुद्रको पिँधका तातो मुहानको वरिपरि 100 °C भन्दा तातो पानीमा बस्छ। त्यहाँको ठुलो चापले गर्दा त्यो पानी उम्लँदैन।
ख. युब्याक्टेरिया (eu = साँचो) वास्तविक ब्याक्टेरिया (true bacteria) हुन्। सामान्यतया “ब्याक्टेरिया” भन्दा यिनैलाई बुझिन्छ। यिनको कोषभित्ता पेप्टिडोग्लाइकन नामक पदार्थले बनेको हुन्छ। धेरैजसो युब्याक्टेरिया कोर्राजस्ता फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्। उदाहरण: सिमी र केराउका जराका गिर्खा (root nodules) मा बसेर तिनका लागि नाइट्रोजन मल बनाउने राइजोबियम (Rhizobium), दुधलाई दही बनाउने ल्याक्टोब्यासिलस (Lactobacillus), क्लोस्ट्रिडियम (Clostridium) र एजोटोब्याक्टर (Azotobacter)।
ग. साइनोब्याक्टेरियालाई ब्लुग्रिन अल्गी (BGA) पनि भनिन्छ। यिनमा हरितकण हुने भएकाले यिनले प्रकाश संश्लेषणद्वारा आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्, अर्थात् यी स्वपोषक हुन्। उदाहरण: धानखेतमा उम्रेर माटोमा नाइट्रोजन थप्ने नस्टक (Nostoc) र एनाबिना (Anabaena) तथा स्वास्थ्यवर्धक खानाका रूपमा बिक्री हुने स्पाइरुलिना (Spirulina)।
ब्लुग्रिन अल्गीलाई किन बिरुवासँग नराखी मोनेरा जगत्मा राखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. प्रोटिस्टा जगत्
प्रोटिस्टा जगत्मा एककोषीय युक्यारियोट पर्छन्। यिनका विशेषता निम्नानुसार छन्:
- यी युक्यारियोट हुन्, अर्थात् यिनका कोषमा निश्चित न्युक्लियस हुन्छ।
- धेरैजसो प्रोटिस्टा एउटै कोषका हुन्छन्। तिनका सबै कोषका अवयव कोषझिल्लीभित्र हुन्छन्।
- यिनीहरू नक्कली खुट्टा (स्युडोपोडिया, कोषका उभार), धेरै साना रौँजस्ता सिलिया वा एक दुईओटा लामा कोर्राजस्ता फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्।
- कतिपय प्रोटिस्टा परजीवी हुन्छन् र आश्रयदाताबाट खाना लिन्छन्। पानीमा बहने साना जनावरजस्ता प्रोटिस्टा (जुप्लाङ्क्टन) परपोषक हुन्छन्।
- यिनीहरूको प्रजनन अमैथुनिक (दुई टुक्रा भएर) र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ।
- उदाहरण: अमिबा (Amoeba), युग्लिना (Euglena), प्यारामेसियम (Paramecium), प्लाज्मोडियम (Plasmodium, औलोको परजीवी)।
प्रोटिस्टा तीन किसिमका हुन्छन्:
| किसिम | कस्ता हुन्छन् | उदाहरण |
|---|---|---|
| जन्तुजस्ता प्रोटिस्टा | कोष जन्तुकोषजस्ता हुन्छन्; खाना लिन्छन् | अमिबा, प्यारामेसियम, प्लाज्मोडियम |
| वनस्पतिजस्ता प्रोटिस्टा | हरितकण हुन्छ र प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछन् | युग्लिना, डायटम |
| फन्जाइजस्ता प्रोटिस्टा | फन्जाइजस्तै मरेका र कुहिएका वस्तुबाट खाना लिन्छन् | स्लाइम मोल्ड, वाटर मोल्ड |
3. फन्जाइ जगत्
फन्जाइ जगत्मा च्याउ, यिस्ट र पुरानो रोटीमा उम्रने म्युकर (Mucor) जस्ता ढुसी पर्छन्। यिनका विशेषता निम्नानुसार छन्:
- यिनमा हरितकण हुँदैन। धेरैजसो फन्जाइ बहुकोषीय (च्याउ, म्युकर) हुन्छन्, तर कतिपय एककोषीय (यिस्ट) पनि हुन्छन्।
- धेरैजसो स्याप्रोट्रोफिक (मृतोपजीवी) हुन्छन्, अर्थात् यिनले मरेका र सडेगलेका वस्तुबाट खाना सोसेर लिन्छन्।
- यिनको शरीर थालस हुन्छ, अर्थात् शरीर जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुँदैन।
- शरीर माइसेलियमले बनेको हुन्छ। माइसेलियम भनेको रेसा (हाइफा) भनिने मसिना धागाहरूको जालो हो।
- यिनको प्रजनन अमैथुनिक (बीजाणु र बडिङबाट) र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ।
- यिनले जनावरले जस्तै खानालाई ग्लाइकोजेनका रूपमा सञ्चय गर्छन् (बिरुवाले भने स्टार्चका रूपमा सञ्चय गर्छन्)। यिनका कोषभित्ता किराको कडा बाहिरी कङ्काल बनाउने पदार्थ काइटिनले नै बनेका हुन्छन्।
- यिस्टलाई फर्मेन्टेसनमा प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: रोटीको मुछेको पिठो फुलाउन र अल्कोहल बनाउन।
- उदाहरण: म्युकर, यिस्ट, च्याउ, पेनिसिलियम (Penicillium)।
च्याउ नामक एउटा फन्जाइको विस्तृत अध्ययन अर्को एकाइमा गरिन्छ: च्याउ।
पोषण विधिका आधारमा फन्जाइ तीन किसिमका हुन्छन्:
- स्याप्रोट्रोफिक फन्जाइले मरेका र सडेगलेका जैविक पदार्थबाट खाना सोसेर लिन्छन्। उदाहरण: म्युकर, च्याउ, पेनिसिलियम।
- परजीवी फन्जाइले जीवित सजीवबाट खाना सोसेर लिन्छन् र तिनलाई हानि गर्छन्। उदाहरण: गहुँमा रस्ट (सिन्दुरे) रोग लगाउने पुसिनिया (Puccinia) र आरुको पात खुम्चाउने (leaf curl) रोग लगाउने ट्याफ्रिना (Taphrina)।
- सिम्बायोटिक फन्जाइ अर्को जीवसँग नजिकको साझेदारीमा बस्छन् र यसमा दुवैलाई फाइदा हुन्छ। एउटा फन्जाइ र एउटा अल्गी सँगै बस्दा बनेको जीवलाई लाइकेन भनिन्छ। यसमा फन्जाइले आश्रय दिन्छ र पानी तथा खनिज समातेर राख्छ। अल्गीले भने प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना (कार्बोहाइड्रेट) बनाएर फन्जाइसँग बाँड्छ।
4 र 5. वनस्पति र जन्तु जगत्
अन्तिम दुई जगत् हामीले सबैभन्दा राम्ररी चिनेका जगत् हुन्:
- वनस्पति जगत् (प्लान्टी): यस जगत्मा सेलुलोजको कोषभित्ता र हरितकण भएका बहुकोषीय युक्यारियोट पर्छन्। यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन् (स्वपोषक, उत्पादक)। उदाहरण: मस, उनिउँ, सल्लो, धान, लालीगुराँस।
- जन्तु जगत् (एनिमेलिया): यस जगत्मा कोषभित्ता र हरितकण नभएका बहुकोषीय युक्यारियोट पर्छन्। यिनले खाना शरीरभित्र लिन्छन् (परपोषक, उपभोक्ता)। उदाहरण: गँड्यौला, पुतली, माछा, भ्यागुतो, बाँदर, मानिस।
यिस्ट एउटै कोषको हुन्छ। तैपनि यसलाई किन प्रोटिस्टामा नराखी फन्जाइ जगत्मा राखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. ब्लुग्रिन अल्गी कुन जगत्अन्तर्गत पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. युग्लिना कुन कारणले जनावरभन्दा फरक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. दुईपदीय नामकरण प्रणालीका प्रवर्तक को हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. कोषमा निश्चित न्युक्लियस नहुने जीव कुन जगत्मा पर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. दिइएकामध्ये प्रोक्यारियोटिक सूक्ष्म जीवको उदाहरण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. कारण दिनुहोस्
दुई जगत् प्रणालीभन्दा पाँच जगत् प्रणाली बढी उपयुक्त र वैज्ञानिक छ।
उत्तर
दुई जगत् प्रणालीमा प्रोक्यारियोटलाई युक्यारियोटसँग, एककोषीय जीवलाई बहुकोषीय जीवसँग तथा हरितकण नभएका फन्जाइलाई हरिया बिरुवासँग राखिएको थियो। युग्लिनाजस्ता कुनै कुनै जीव त कुनै पनि जगत्मा मिल्दैनथे। पाँच जगत् प्रणालीमा भने सजीवलाई कोषको किसिम, कोषको सङ्ख्या, कोषभित्ता, पोषण विधि र पारिस्थितिक प्रणालीमा तिनको भूमिकाका आधारमा छुट्याइन्छ। यसरी साँच्चै मिल्दाजुल्दा जीव एउटै समूहमा पर्ने भएकाले यस प्रणालीबाट सजीवहरूको प्राकृतिक सम्बन्ध राम्ररी देखिन्छ।
फन्जाइ जगत्अन्तर्गत पर्ने सजीवलाई स्याप्रोट्रोफ पनि भनिन्छ।
उत्तर
धेरैजसो फन्जाइमा हरितकण नहुने भएकाले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्। यिनले कुहिएको काठ, गोबर र पुरानो रोटीजस्ता मरेका र सडेगलेका जैविक पदार्थबाट खाना सोसेर लिन्छन्। मरेका र सडेगलेका वस्तुबाट खाना लिने जीवलाई स्याप्रोट्रोफ (मृतोपजीवी) भनिन्छ। त्यसैले फन्जाइलाई स्याप्रोट्रोफ भनिन्छ।
मोनेराभन्दा प्रोटिस्टालाई बढी विकसित मानिन्छ।
उत्तर
मोनेरा प्रोक्यारियोट हुन्। यिनका कोषमा निश्चित न्युक्लियस र झिल्लीले घेरिएका अवयव हुँदैनन् भने DNA साइटोप्लाज्ममा खुला रहन्छ। प्रोटिस्टा युक्यारियोट हुन्। यिनका कोषमा न्युक्लियसको झिल्ली भएको वास्तविक न्युक्लियस र माइटोकोन्ड्रियाजस्ता अवयव हुन्छन्। यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ। युक्यारियोटिक कोषको विकास प्रोक्यारियोटिक कोषभन्दा पछि भएको हो र यी कोष बढी जटिल पनि हुन्छन्। त्यसैले प्रोटिस्टालाई मोनेराभन्दा बढी विकसित मानिन्छ।
3. फरक लेख्नुहोस्
प्रोक्यारियोट र युक्यारियोट
उत्तर
| प्रोक्यारियोट | युक्यारियोट |
|---|---|
| वास्तविक न्युक्लियस हुँदैन: DNA वरिपरि न्युक्लियसको झिल्ली हुँदैन। | न्युक्लियसको झिल्लीसहितको वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ। |
| झिल्लीले घेरिएका अवयव (माइटोकोन्ड्रिया वा क्लोरोप्लास्ट) हुँदैनन्। | झिल्लीले घेरिएका अवयव हुन्छन्। |
| कोष साना, प्रायः 1–10 µm का हुन्छन्। | कोष ठुला, प्रायः 10–100 µm का हुन्छन्। |
| सधैँ एककोषीय हुन्छन् (कहिलेकाहीँ लहरमा रहन्छन्)। | एककोषीय वा बहुकोषीय हुन्छन्। |
| उदाहरण: ब्याक्टेरिया, ब्लुग्रिन अल्गी | उदाहरण: अमिबा, फन्जाइ, बिरुवा, जनावर |
दुई जगत् प्रणाली र पाँच जगत् प्रणाली
उत्तर
| दुई जगत् प्रणाली | पाँच जगत् प्रणाली |
|---|---|
| क्यारोलस लिनियसले प्रस्ताव गरेको (1700 को दशक)। | आर. एच. ह्विटेकरले प्रस्ताव गरेको (1969)। |
| दुई जगत्: वनस्पति र जन्तु। | पाँच जगत्: मोनेरा, प्रोटिस्टा, फन्जाइ, वनस्पति र जन्तु। |
| प्रोक्यारियोट र युक्यारियोटलाई छुट्याइएको छैन। | प्रोक्यारियोटलाई (मोनेरा) छुट्टै राखिएको छ। |
| एककोषीय र बहुकोषीय जीव मिसिएका छन्। | एककोषीय युक्यारियोटको आफ्नै जगत् (प्रोटिस्टा) छ। |
| फन्जाइलाई हरिया बिरुवासँग राखिएको छ। | फन्जाइको आफ्नै जगत् छ। |
मोनेरा र प्रोटिस्टा
उत्तर
| मोनेरा | प्रोटिस्टा |
|---|---|
| प्रोक्यारियोटिक: वास्तविक न्युक्लियस हुँदैन। | युक्यारियोटिक: वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ। |
| झिल्लीले घेरिएका अवयव हुँदैनन्। | झिल्लीले घेरिएका अवयव हुन्छन्। |
| प्रायः दुई टुक्रा भएर प्रजनन गर्छन्। | अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाले प्रजनन गर्छन्। |
| साधारण फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन् वा चल्दैनन्। | नक्कली खुट्टा, सिलिया वा फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्। |
| उदाहरण: ब्याक्टेरिया, नस्टक | उदाहरण: अमिबा, युग्लिना, प्यारामेसियम |
प्रोटिस्टा र फन्जाइ
उत्तर
| प्रोटिस्टा | फन्जाइ |
|---|---|
| प्रायः एककोषीय हुन्छन्। | प्रायः बहुकोषीय हुन्छन् (यिस्ट एककोषीय हुन्छ)। |
| धेरैजसोमा कोषभित्ता हुँदैन। | काइटिनले बनेको कोषभित्ता हुन्छ। |
| कतिपयले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन् (युग्लिना) भने कतिपयले खाना लिन्छन्। | हरितकण हुँदैन; अरूले बनाएको खाना सोसेर लिन्छन्। |
| धेरैजसो नक्कली खुट्टा, सिलिया वा फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्। | एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा चल्दैनन्। |
| उदाहरण: अमिबा, प्यारामेसियम | उदाहरण: च्याउ, म्युकर, यिस्ट |
यिस्ट र च्याउ
उत्तर
| यिस्ट | च्याउ |
|---|---|
| एककोषीय हुन्छ। | हाइफाको माइसेलियम भएको बहुकोषीय हुन्छ। |
| प्रायः बडिङबाट प्रजनन गर्छ। | गिल्समा बन्ने बेसिडियोस्पोरबाट प्रजनन गर्छ। |
| गुलिया तरल पदार्थमा बस्छ; चिनीलाई फर्मेन्टेसन गरेर अल्कोहल र कार्बन डाइअक्साइड बनाउँछ। | माटो, गोबर, कुहिएको काठ र परालमा उम्रन्छ। |
| रोटी र अल्कोहल बनाउन प्रयोग गरिन्छ। | खानाका रूपमा खाइन्छ। |
जिनस र प्रजाति
उत्तर
| जिनस | प्रजाति |
|---|---|
| धेरै मिल्दाजुल्दा प्रजातिहरूको समूह। | आपसमा प्रजनन गर्न सक्ने र प्रजनन गर्न सक्ने सन्तान जन्माउने मिल्दाजुल्दा सजीवहरूको समूह। |
| प्रजातिभन्दा ठिक माथिको तह। | सबैभन्दा तल्लो (सानो) तह। |
| वैज्ञानिक नामको पहिलो शब्द; यसको पहिलो अक्षर क्यापिटल हुन्छ। | वैज्ञानिक नामको दोस्रो शब्द; यसको पहिलो अक्षर सानो हुन्छ। |
| उदाहरण: Panthera (बाघ, सिंह, चितुवा) | उदाहरण: tigris (बाघ मात्र) |
जगत् र फाइलम
उत्तर
| जगत् | फाइलम |
|---|---|
| सबैभन्दा माथिल्लो (ठुलो) तह। | जगत्भन्दा ठिक तलको तह। |
| यसमा धेरै फाइलम हुन्छन्। | यसमा धेरै वर्ग हुन्छन्। |
| सदस्यहरूमा केही मोटामोटी विशेषता मात्र मिल्छन्। | सदस्यहरूमा बढी विशेषता मिल्छन्। |
| उदाहरण: एनिमेलिया | उदाहरण: कोर्डेटा |
च्याउ र ब्याक्टेरिया
उत्तर
| च्याउ | ब्याक्टेरिया |
|---|---|
| युक्यारियोटिक: कोषमा वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ। | प्रोक्यारियोटिक: वास्तविक न्युक्लियस हुँदैन। |
| हाइफाले बनेको बहुकोषीय जीव। | एककोषीय जीव। |
| फन्जाइ जगत्। | मोनेरा जगत्। |
| बीजाणुबाट प्रजनन गर्छ। | दुई टुक्रा भएर प्रजनन गर्छन्। |
| काइटिनको कोषभित्ता। | पेप्टिडोग्लाइकनको कोषभित्ता। |
4. तलका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्
दुईपदीय नामकरण प्रणाली भनेको के हो?
उत्तर
क्यारोलस लिनियसले सुरु गरेको हरेक प्रजातिलाई दुई शब्दको वैज्ञानिक नाम दिने प्रणालीलाई दुईपदीय नामकरण प्रणाली भनिन्छ। यसमा पहिलो शब्द जिनस (जेनेरिक नाम) हो र यसको पहिलो अक्षर क्यापिटल हुन्छ। दोस्रो शब्द प्रजाति (स्पेसिफिक नाम) हो र यसको पहिलो अक्षर सानो हुन्छ। छाप्दा नाम ढल्के अक्षरमा लेखिन्छ भने हातले लेख्दा हरेक शब्दमुनि रेखा तानिन्छ। उदाहरण: मानिसको वैज्ञानिक नाम Homo sapiens हो। यसमा Homo जिनस हो भने sapiens प्रजाति हो। संसारभरिका वैज्ञानिकहरूले यही नाम प्रयोग गर्छन्।
मानिस, केराउ, तोरी र चितुवाको वैज्ञानिक नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
मानिस: Homo sapiens। केराउ: Pisum sativum। तोरी: Brassica campestris। चितुवा: Panthera pardus।
जिनस र प्रजाति भनेका के हुन्? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
आपसमा प्रजनन गर्न सक्ने र प्रजनन गर्न सक्ने सन्तान जन्माउने मिल्दाजुल्दा सजीवहरूको समूहलाई प्रजाति भनिन्छ। यो वर्गीकरणको सबैभन्दा सानो एकाइ हो। धेरै विशेषता मिल्ने र नजिकको नाता भएका प्रजातिहरूको समूहलाई जिनस भनिन्छ। यो फ्यामिलीभन्दा ठिक तल आउँछ। उदाहरणका लागि बाघ (Panthera tigris), सिंह (Panthera leo) र चितुवा (Panthera pardus) एउटै जिनस Panthera का तीन प्रजाति हुन्। वैज्ञानिक नाममा जिनस पहिलो शब्द र प्रजाति दोस्रो शब्द हुन्छ।
पाँच जगत् प्रणालीको वर्गीकरण चार्ट बनाई प्रत्येक जगत्का दुई दुईओटा उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
चार्ट चित्र 2.2 मा जस्तै बनाइन्छ: सजीव → प्रोक्यारियोटिक (मोनेरा) वा युक्यारियोटिक; युक्यारियोटिक → एककोषीय (प्रोटिस्टा) वा बहुकोषीय; बहुकोषीय → कोषभित्ता नभएका (जन्तु) वा कोषभित्ता भएका; कोषभित्ता भएका → स्वपोषक (वनस्पति) वा परपोषक (फन्जाइ)।
उदाहरण: मोनेरा: राइजोबियमजस्ता ब्याक्टेरिया, नस्टकजस्ता ब्लुग्रिन अल्गी। प्रोटिस्टा: अमिबा, युग्लिना। फन्जाइ: च्याउ, म्युकर। वनस्पति: उनिउँ, तोरी। जन्तु: गँड्यौला, मानिस।
मोनेरा जगत्का विशेषताहरू उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
- यी प्रोक्यारियोटिक, एककोषीय सूक्ष्म जीव हुन्।
- कोषमा निश्चित न्युक्लियस हुँदैन; DNA साइटोप्लाज्ममा रहन्छ।
- झिल्लीले घेरिएका अवयव हुँदैनन्।
- धेरैजसो प्रतिकूल अवस्थामा पनि बाँच्न सक्छन्।
- यी स्वपोषक, परजीवी, स्याप्रोट्रोफिक वा सिम्बायोटिक हुन सक्छन्।
- यी तीन किसिमका हुन्छन्: आर्किब्याक्टेरिया (जस्तै: पाइरोलोबस), युब्याक्टेरिया (जस्तै: राइजोबियम, क्लोस्ट्रिडियम) र साइनोब्याक्टेरिया (जस्तै: नस्टक, एनाबिना)।
प्रोटिस्टा जगत्का विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
- यी युक्यारियोट हुन्: कोषमा वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ।
- धेरैजसो एककोषीय हुन्छन् र तिनका अवयव कोषझिल्लीभित्र हुन्छन्।
- यी नक्कली खुट्टा, सिलिया वा फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्।
- कतिपयले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्, कतिपयले खाना लिन्छन् भने कतिपय परजीवी हुन्छन्।
- यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ।
- यी जन्तुजस्ता (अमिबा, प्यारामेसियम), वनस्पतिजस्ता (युग्लिना, डायटम) वा फन्जाइजस्ता (स्लाइम मोल्ड) हुन्छन्।
फन्जाइ जगत्का विशेषता उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
- यिनमा हरितकण हुँदैन। धेरैजसो बहुकोषीय हुन्छन् भने कतिपय (यिस्ट) एककोषीय हुन्छन्।
- धेरैजसो स्याप्रोट्रोफिक हुन्छन् र मरेका तथा सडेगलेका वस्तुबाट खाना सोसेर लिन्छन्।
- शरीर जरा, काण्ड र पातमा नछुट्टिएको थालस हुन्छ। यो शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ।
- कोषभित्ता काइटिनले बनेको हुन्छ र खाना ग्लाइकोजेनका रूपमा सञ्चय हुन्छ।
- यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट, प्रायः बीजाणुबाट हुन्छ।
- पोषणका आधारमा यी स्याप्रोट्रोफिक (म्युकर, च्याउ), परजीवी (पुसिनिया) वा सिम्बायोटिक (लाइकेनको फन्जाइ) हुन्छन्।
उदाहरण: च्याउ, म्युकर, यिस्ट, पेनिसिलियम।
दिइएका जीवहरूका जगत्को नाम लेख्नुहोस्: अमिबा, युग्लिना, प्यारामेसियम, प्लाज्मोडियम, ब्लुग्रिन अल्गी, एजोटोब्याक्टर, च्याउ, म्युकर।
उत्तर
| जीव | जगत् |
|---|---|
| अमिबा | प्रोटिस्टा |
| युग्लिना | प्रोटिस्टा |
| प्यारामेसियम | प्रोटिस्टा |
| प्लाज्मोडियम | प्रोटिस्टा |
| ब्लुग्रिन अल्गी | मोनेरा |
| एजोटोब्याक्टर | मोनेरा |
| च्याउ | फन्जाइ |
| म्युकर | फन्जाइ |
सजीवहरूको वर्गीकरणका तहहरूबिचको अन्तरसम्बन्धलाई उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
वर्गीकरणका तह (ट्याक्सा) एउटा भर्याङजस्तै क्रममा हुन्छन्: जगत् → फाइलम → वर्ग → अर्डर → फ्यामिली → जिनस → प्रजाति। हरेक तह आफूभन्दा माथिल्लो तहको भाग हो र यसले आफूभन्दा तलका तहलाई समेट्छ। तह जति माथिल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति धेरै किसिमका जीव पर्छन् तर तिनमा थोरै विशेषता मात्र मिल्छन्। तह जति तल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति कम किसिमका जीव पर्छन् र ती धेरै मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।
उदाहरण (मानिस): जगत् एनिमेलियामा सबै जनावर पर्छन्। फाइलम कोर्डेटामा नोटोकर्ड भएका जनावर मात्र पर्छन्। वर्ग म्यामेलियामा बच्चालाई दुध खुवाउने जनावर मात्र पर्छन्। अर्डर प्राइमेट्समा लेमर, बाँदर, एप र मानिस मात्र पर्छन्। फ्यामिली होमिनिडीमा ठुला एप र मानिस मात्र पर्छन्। जिनस Homo मा मानिस मात्र पर्छन् र प्रजाति sapiens मा हामी मात्र पर्छौँ। त्यसैले तल्लो तह मिल्ने जीव माथिल्लो तह मात्र मिल्ने जीवभन्दा नजिकका नातेदार हुन्। उदाहरणका लागि मानिस र चिम्पान्जी एउटै फ्यामिलीका हुन् भने मानिस र गाई एउटै वर्गसम्म मात्र मिल्छन्। त्यसैले मानिसको गाईसँगभन्दा चिम्पान्जीसँग नजिकको नाता छ।
दिइएको चित्र अध्ययन गर्नुहोस्। यी सजीवहरू कुन कुन जगत्मा पर्छन्, छुट्याउनुहोस् र प्रत्येकका तीन तीनओटा विशेषता पनि लेख्नुहोस्।
उत्तर
A. राइजोपस (Rhizopus, रोटीको ढुसी): फन्जाइ जगत्। यसमा हरितकण हुँदैन। शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ र यसमा जराजस्ता राइज्वाइड हुन्छन्। यसको प्रजनन काला स्पोरान्जियामा बनेका बीजाणुबाट हुन्छ।
B. म्युकर: फन्जाइ जगत्। यसमा हरितकण हुँदैन र यो स्याप्रोट्रोफिक हो (पाउरोटी र रोटीमा उम्रन्छ)। शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ। ठाडा डाँठका टुप्पामा बीजाणुले भरिएका गोला स्पोरान्जिया हुन्छन्।
C. नस्टक (एउटा ब्लुग्रिन अल्गी): मोनेरा जगत्। यसका कोष वास्तविक न्युक्लियस नभएका प्रोक्यारियोटिक कोष हुन्। कोषहरू मालाजस्तो लहरमा जोडिएका हुन्छन् र बिचबिचमा नाइट्रोजन स्थिरीकरण गर्ने केही ठुला र बाक्लो भित्ता भएका कोष (हेटेरोसिस्ट) हुन्छन्। यसमा हरितकण हुन्छ र यसले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ।
D. प्यारामेसियम: प्रोटिस्टा जगत्। यो एककोषीय र युक्यारियोटिक हुन्छ। यसको आकार चप्पलजस्तो हुन्छ र पौडिनका लागि शरीर सिलियाले ढाकिएको हुन्छ। यसले एउटा खाल्टो (ओरल ग्रुभ) बाट खाना भित्र लिन्छ।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →