जीवहरूको वर्गीकरण

कुनै पसलमा चामल, साबुन, सिसाकलम र बिस्कुट सबै एउटै थुप्रोमा फालिएका छन् भने एउटा सामान खोज्न पूरै थुप्रो खोतल्नुपर्छ। तिनलाई दराजमा मिलाएर राखेमा भने काम सजिलो हुन्छ। खानेकुरा एकातिर र कापीकलम अर्कातिर राखिन्छ। खानेकुराको दराजमा पनि अन्न एकै ठाउँमा राखिन्छ। यसरी राख्दा जुनसुकै सामान छिट्टै भेटिन्छ। नयाँ सामान कस्तो होला भन्ने कुरा पनि त्यो राखिएको दराज हेरेरै अनुमान गर्न सकिन्छ।

जीवहरूलाई तिनका समानता र भिन्नताका आधारमा समूहमा छुट्याउनुलाई वर्गीकरण भनिन्छ। वर्गीकरणबाट यी फाइदा हुन्छन्:

• लाखौँ जीवको एक एक गरी अध्ययन नगरी केही समूहको अध्ययन गरेरै सबैबारे जान्न सकिन्छ;
• नयाँ जीव चिन्न सजिलो हुन्छ: कुनै जीवको समूह थाहा भएपछि त्यसका धेरै गुण थाहा भइहाल्छन्;
• जीवको नाम राख्न सकिन्छ र संसारभरिका वैज्ञानिकहरूले कुन जीवको कुरा भइरहेको छ भन्ने ठ्याक्कै बुझ्छन्;
• जीवहरूबिचको नाता र तिनको क्रमविकास कसरी भयो भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ (यस एकाइको अन्तिम खण्ड)।

समूहभित्र समूह

घरको ठेगानामा देश, प्रदेश, जिल्ला, नगरपालिका, वडा र घर हुन्छन्। जीवलाई पनि यसै गरी समूहभित्र समूहमा छुट्याइन्छ। सबैभन्दा ठुलो समूहलाई जगत् भनिन्छ। प्रत्येक जगत्लाई फाइलममा छुट्याइन्छ। बिरुवाका लागि फाइलमको सट्टा डिभिजन शब्द प्रयोग गरिन्छ। प्रत्येक फाइलमलाई वर्गमा छुट्याइन्छ। त्यसपछि क्रमैसँग अर्डर, फ्यामिली, जिनस र अन्त्यमा प्रजाति आउँछन्। एक किसिमको जीवलाई प्रजाति भनिन्छ।

हरेक प्रजातिको दुई शब्दको एउटा वैज्ञानिक नाम हुन्छ। पहिलो शब्दले जिनस र दोस्रो शब्दले प्रजाति जनाउँछ, जस्तै: Panthera tigris (बाघ), Homo sapiens (मानिस) र Ficus religiosa (पिपल)। यसरी दुई शब्दले नाम राख्ने तरिकालाई दुईपदीय नामकरण प्रणाली भनिन्छ। वैज्ञानिक नाम ढल्केका अक्षर (italics) मा लेखिन्छ। जिनसको पहिलो अक्षर मात्र ठुलो (capital) लेखिन्छ। बाघलाई नेपालीमा बाघ, अङ्ग्रेजीमा tiger र स्पेनिसमा tigre भनिन्छ तर संसारभरिका वैज्ञानिकका लागि यसको नाम Panthera tigris नै हो।

ब्याक्टेरिया र Euglena (युग्लिना) को तुलना गरौँ।

• ब्याक्टेरिया एउटै कोषको जीव हो। यसमा न्युक्लियस हुँदैन र यसको DNA कोषभित्र खुला छरिएको हुन्छ। यस्तो कोषलाई प्रोक्यारियोटिक (अविकसित न्युक्लियसयुक्त) कोष भनिन्छ (pro = पहिले, karyon = न्युक्लियस)।
• Euglena पनि एउटै कोषको जीव हो तर यसमा झिल्लीले घेरिएको वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ। यस्तो कोषलाई युक्यारियोटिक (विकसित न्युक्लियसयुक्त) कोष भनिन्छ (eu = साँचो)। Euglena अनौठो जीव पनि हो। यसमा हरिया क्लोरोप्लास्ट हुन्छन् र यसले बिरुवाले जस्तै उज्यालोमा आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ। अर्कोतिर यो कोर्राजस्तो फ्लाजेलमको सहायताले पौडिन्छ र अँध्यारोमा जनावरले जस्तै बाहिरबाट खाना लिन सक्छ।

सन् 1969 मा अमेरिकी पारिस्थितिकीविद् रबर्ट एच. ह्विटेकर (Robert H. Whittaker) ले सबै जीवलाई पाँच जगत्मा वर्गीकरण गरेका थिए। यसका लागि उनले हरेक जीवबारे केही सरल प्रश्न सोधे:

• क.यसका कोष प्रोक्यारियोटिक हुन् कि युक्यारियोटिक?
• ख.यो एउटै कोषको (एककोषीय) जीव हो कि धेरै कोषको (बहुकोषीय)?
• ग.यसका कोषमा कोषभित्ता हुन्छ कि हुँदैन?
• घ.यसले खाना कसरी पाउँछ, अर्थात् यसको पोषण विधि कस्तो छ? स्वपोषकले हरितकणको सहायताले सूर्यको प्रकाशबाट आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। परपोषकले अरूले बनाएको खाना खान्छन् वा सोस्छन्। मरेका र कुहिएका वस्तुबाट खाना लिने परपोषकलाई मृतोपजीवी भनिन्छ।

पहिलो तीन जगत्बारे कक्षा 9 मा पढिसकिएको छ। छोटकरीमा:

यिनै प्रश्नका आधारमा जुनसुकै जीवलाई त्यसको जगत्मा राख्न सकिन्छ। ब्याक्टेरिया प्रोक्यारियोटिक भएकाले मोनेरामा पर्छ। Euglena एककोषीय युक्यारियोटिक भएकाले प्रोटिस्टामा पर्छ। च्याउ र उनिउँ दुवै कोषभित्ता भएका बहुकोषीय जीव हुन्। च्याउमा भने हरितकण हुँदैन। यसले मरेका र कुहिएका बिरुवाबाट खाना लिन्छ। उनिउँले चाहिँ आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ। उनिउँमा हरितकण हुने र यो स्वपोषक भएकाले यसलाई बिरुवा भनिन्छ। भ्यागुतामा कोषभित्ता र हरितकण हुँदैनन्। यसले खाना खानैपर्छ। त्यसैले भ्यागुतो जनावर हो।

Chlamydomonas (क्लामाइडोमोनस, पोखरीमा पौडिने एउटै हरियो कोष), मस, उनिउँ, सल्लो, केराउ र मकै हेर्दा एकआपसमा पटक्कै मिल्दैनन्। तैपनि मुख्य कुरामा यी उस्तै छन्:

• यिनमा हरियो रङ्गद्रव्य हरितकण हुन्छ। त्यसैले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्: यी स्वपोषक हुन्;
• यिनका कोषमा सेलुलोजले बनेको कोषभित्ता हुन्छ;
• धेरैजसो बहुकोषीय हुन्छन् तर Chlamydomonas जस्ता केही एककोषीय पनि हुन्छन्।

यी सबै वनस्पति जगत्मा पर्छन्। कुनै बिरुवामा फूल फुल्छ भने कुनैमा फुल्दैन। बनावटका आधारमा वनस्पति जगत्का बिरुवालाई अल्गी, ब्रायोफाइटा र ट्राकियोफाइटा गरी तीन डिभिजनमा वर्गीकरण गरिएको छ।

1. अल्गी

Spirogyra, Volvox र Fucus (फ्युकस, समुद्रमा पाइने खैरो समुद्री झार) मा जरा, काण्ड र पात छुट्याउन सकिँदैन। जरा, काण्ड र पातमा नछुट्टिएको बिरुवाको शरीरलाई थालस भनिन्छ। यिनका कोषमा कोषभित्ता र हरितकण हुन्छन्। त्यसैले यी बिरुवा डिभिजन अल्गीमा पर्छन्।

अल्गीका विशेषता

• क.यी बिरुवा एककोषीय वा बहुकोषीय हुन्छन्।
• ख.यिनमा हरितकण हुने भएकाले यी स्वपोषक हुन्छन्। यिनले बनाएको खाना स्टार्चका रूपमा जम्मा हुन्छ।
• ग.यिनको कोषभित्ता सेलुलोजले बनेको हुन्छ।
• घ.यिनमा मैथुनिक र अमैथुनिक दुवै किसिमको प्रजनन हुन्छ।
• ङ.यी पानी वा धेरै ओसिलो ठाउँमा पाइन्छन्: पोखरी, नदी, समुद्र र सिमसार।
• च.यिनको शरीर थालस हुन्छ: जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुँदैन।

उदाहरण: Chlamydomonas, Volvox, Spirogyra, Ulothrix (युलोथ्रिक्स), Fucus।

2. ब्रायोफाइटा

Marchantia (मार्केन्सिया), Riccia (रिसिया) र मस अल्गीभन्दा केही विकसित हुन्छन्। यी जमिनमा ओसिलो र छायाँ परेको ठाउँमा पाइने हरिया बिरुवा हुन्। Marchantia र Riccia को शरीर अझै पनि जमिनमा फैलिएको चेप्टो हरियो थालस नै हुन्छ। मसको शरीर भने राइज्वाइड, काण्ड र साधारण पातमा छुट्टिएको हुन्छ।

यिनमा जरा हुँदैन। राइज्वाइड पातला रौँजस्ता हुन्छन्। यिनको सहायताले बिरुवा अडिन्छ र केही पानी पनि सोसिन्छ। यिनमा भास्कुलर तन्तु हुँदैन: पानी बोक्ने जाइलम र खाना बोक्ने फ्लोयम यिनमा हुँदैनन्। त्यसैले राइज्वाइड वास्तविक जरा होइनन् र यिनका काण्ड र पात पनि वास्तविक काण्ड र पात होइनन्।

ब्रायोफाइटाका विशेषता

• क.यी बहुकोषीय बिरुवा हुन्।
• ख.यी स्वपोषक हुन्छन्।
• ग.यिनको शरीर कि त थालस (Marchantia, Riccia) हुन्छ कि राइज्वाइड, काण्ड र साधारण पातमा छुट्टिएको (मस) हुन्छ।
• घ.यी ओसिलो र छायाँ परेको ठाउँमा पाइन्छन्।
• ङ.हरियो बिरुवाको शरीरलाई ग्यामेटोफाइट भनिन्छ। Marchantia जस्ता धेरै ब्रायोफाइटामा भाले र पोथी बिरुवा छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। यस्ता बिरुवालाई डायोसियस भनिन्छ। भाले बिरुवाले एन्थेरिडियामा भाले ग्यामेट बनाउँछ। पोथी बिरुवाले आर्किगोनियममा अण्ड (ओभम) बनाउँछ।
• च.यिनमा भास्कुलर तन्तु हुँदैन। त्यसैले यी केही सेन्टिमिटर मात्र अग्ला हुन्छन् वा जमिन, ढुङ्गा र रुखको बोक्रामा चेप्टो भएर फैलिन्छन्। बिरुवा टाँसिएर बस्ने यस्तो सतहलाई आधार सतह भनिन्छ।
• छ.यिनलाई निसेचनका लागि पानी चाहिन्छ: भाले ग्यामेट पानीको पातलो तहमा पौडिँदै अण्डसम्म पुग्छन्। यी बिरुवा जमिनमा उम्रन्छन् तर प्रजननका लागि पानी नभई हुँदैन। त्यसैले ब्रायोफाइटालाई उभयचर वनस्पति भनिन्छ।
• ज.यिनको जीवनचक्रमा अल्टरनेसन अफ जेनेरेसन्स हुन्छ। यसमा ग्यामेटोफाइट (देखिने हरियो बिरुवा) प्रबल र स्वतन्त्र हुन्छ।

उदाहरण: Marchantia, Riccia, Funaria र अन्य मस।

अल्टरनेसन अफ जेनेरेसन्स

विद्यार्थीलाई यो भाग सबैभन्दा गाह्रो लाग्छ। त्यसैले यसलाई बिस्तारै बुझ्नुपर्छ। ब्रायोफाइटाको जीवनमा पालैपालो आउने दुई अवस्था हुन्छन्। यी अवस्थालाई दुई “पुस्ता” (जेनेरेसन) भनिन्छ:

• क.ग्यामेटोफाइट (ग्यामेट बनाउने बिरुवा)। देखिने हरियो मसको बिरुवा यही हो। Marchantia जस्ता धेरै ब्रायोफाइटामा कुनै बिरुवा भाले र कुनै पोथी हुन्छन्। भाले बिरुवाले एन्थेरिडिया (एकवचन: एन्थेरिडियम) नामक अङ्गमा भाले ग्यामेट बनाउँछ। पोथी बिरुवाले सानो सुराहीजस्तो आकारको अङ्ग आर्किगोनियममा अण्ड (ओभम) बनाउँछ।
• ख.निसेचन। पानी परेपछि बिरुवामाथि पानीको पातलो तह बन्छ। भाले ग्यामेट यसै तहमा पौडिँदै आर्किगोनियमसम्म पुग्छन्। त्यहाँ एउटा भाले ग्यामेट अण्डसँग मिल्छ। यसरी मिलेर बनेको कोषलाई जाइगोट भनिन्छ।
• ग.स्पोरोफाइट (स्पोर बनाउने बिरुवा)। जाइगोट झर्दैन। यो पोथी बिरुवाको टुप्पोमै हुर्केर स्पोरोफाइट बन्छ। स्पोरोफाइट टुप्पोमा क्याप्सुल भएको एउटा डाँठ हो। यो ग्यामेटोफाइटमै जोडिएर बस्छ र त्यसैबाट खाना र पानी लिन्छ। क्याप्सुलभित्रका स्पोर मातृकोष (spore mother cells) मियोसिस विधिबाट विभाजित भएर स्पोर (बीजाणु) बनाउँछन्। प्रत्येक स्पोरमा आधा सङ्ख्यामा क्रोमोजोम हुन्छन्। यस्तो कोषलाई ह्याप्लोइड भनिन्छ।
• घ.फेरि सुरुमा। क्याप्सुल खुलेपछि हावाले स्पोर उडाएर लैजान्छ। ओसिलो ठाउँमा खसेको स्पोर हुर्केर नयाँ हरियो ग्यामेटोफाइट बन्छ।

यसरी जीवनचक्र ग्यामेटोफाइट → ग्यामेट → जाइगोट → स्पोरोफाइट → स्पोर → ग्यामेटोफाइट हुँदै घुमिरहन्छ। बिरुवाको जीवनचक्र पूरा गर्न ग्यामेटोफाइट पुस्ता र स्पोरोफाइट पुस्ता एकपछि अर्को गरी आउने प्रक्रियालाई अल्टरनेसन अफ जेनेरेसन्स भनिन्छ।

3. ट्राकियोफाइटा

उनिउँ, Cycas (साइकस), केरा र पिपल हेर्दा धेरै फरक देखिन्छन्। तर यी सबैको शरीर वास्तविक जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुन्छ र सबैमा भास्कुलर तन्तु हुन्छ:

• जाइलमले जराबाट पानी र खनिज माथि लैजान्छ;
• फ्लोयमले पातमा बनेको खाना बिरुवाका सबै भागमा पुर्‍याउँछ।

भास्कुलर तन्तु भएका बिरुवा डिभिजन ट्राकियोफाइटामा पर्छन्। यस डिभिजनमा फूल नफुल्ने उनिउँ, साना झारपात र बुट्यानदेखि पृथ्वीका सबैभन्दा ठुला रुखसम्म पर्छन्। जाइलमले पानी धेरै माथिसम्म पुर्‍याउन सक्ने भएकाले यी बिरुवा अग्ला हुन सक्छन् र सुक्खा ठाउँमा पनि बाँच्न सक्छन्।

बनावटका आधारमा ट्राकियोफाइटालाई टेरिडोफाइटा, जिम्नोस्पर्म र एन्जिओस्पर्म गरी तीन सबडिभिजनमा विभाजन गरिएको छ।

क. टेरिडोफाइटा

उनिउँ, Lycopodium (लाइकोपोडियम) र Selaginella (सिलाजिनेला) जस्ता क्लब मस तथा Equisetum जस्ता हर्स टेलमा जरा, काण्ड र पात प्रस्ट देखिन्छन् तर यिनमा फूल फुल्दैन र बिउ हुँदैन। यी सबडिभिजन टेरिडोफाइटामा पर्छन् (pteris = उनिउँ)।

टेरिडोफाइटाका विशेषता

• क.यी बिरुवा ओसिलो र छायाँ परेको ठाउँमा पाइन्छन्।
• ख.यिनमा बिउ हुँदैन तर शरीर वास्तविक जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुन्छ। धेरैजसो उनिउँका पात ठुला र प्वाँखजस्ता (फ्रन्ड) हुन्छन्। काण्ड माटोमुनि तेर्सो बढ्ने राइजोम हुन्छ र जरा राइजोमबाट निस्कन्छन्।
• ग.यिनमा भास्कुलर तन्तु (जाइलम र फ्लोयम) हुन्छ।
• घ.केही पातको तल्लो सतहमा धेरै खैरा थोप्ला हुन्छन्। यिनलाई सोरी (एकवचन: सोरस) भनिन्छ। प्रत्येक सोरसमा धेरै स्पोरान्जिया (एकवचन: स्पोरान्जियम) हुन्छन्। स्पोरान्जियामा स्पोर बन्छन्। सोरी भएको पातलाई स्पोरोफिल (phyll = पात) भनिन्छ। सोरी नभएको र खाना मात्र बनाउने पातलाई ट्रोपोफिल (troph = खाना) भनिन्छ।
• ङ.स्पोर बनाउने भएकाले देखिने उनिउँको बिरुवालाई स्पोरोफाइट भनिन्छ। स्पोर मातृकोष मियोसिस विधिबाट विभाजित हुने भएकाले स्पोर ह्याप्लोइड हुन्छन्।
• च.स्पोरान्जियम फुटेपछि स्पोर जमिनमा झर्छन्। ओसिलो ठाउँमा स्पोर हुर्केर एक सेन्टिमिटरभन्दा सानो, चेप्टो र मुटु आकारको ग्यामेटोफाइट बन्छ। यसलाई प्रोथ्यालस (बहुवचन: प्रोथ्याली) भनिन्छ। प्रोथ्यालसले भाले र पोथी दुवै ग्यामेट बनाउँछ। भाले ग्यामेट पानीको पातलो तहमा पौडिँदै अण्डसम्म पुग्छ। निसेचनबाट बनेको जाइगोट हुर्केर नयाँ उनिउँ बन्छ।
• छ.यिनको जीवनचक्रमा पनि अल्टरनेसन अफ जेनेरेसन्स हुन्छ। यहाँ भने स्पोरोफाइट प्रबल र लामो समय बाँच्ने हुन्छ। ग्यामेटोफाइट सानो र छोटो समय बाँच्ने हुन्छ। यो मसको ठिक उल्टो हो।

उदाहरण: Pteris (टेरिस) र Dryopteris जस्ता उनिउँ, निउरो, पानी अमला (Nephrolepis), क्लब मस (Lycopodium, Selaginella) र हर्स टेल (Equisetum)।

मस र उनिउँ स्पोरबाट फैलिन्छन्। स्पोर एउटै कोष हो। यो निकै सानो र असुरक्षित हुने भएकाले धेरैजसो स्पोर मर्छन्। ट्राकियोफाइटाका बाँकी दुई सबडिभिजनले भने बिउ बनाउँछन्। बिउ स्पोरभन्दा धेरै राम्रो हुन्छ। यसभित्र एउटा सानो बिरुवा (भ्रूण), त्यसका लागि सञ्चित खाना र यसलाई जोगाउने कडा बोक्रा हुन्छ। त्यसैले बिउ वर्षा नआउन्जेल सुक्खा माटोमा महिनौँ वा वर्षौँसम्म पर्खन सक्छ। बिउ हुने बिरुवाका ग्यामेटलाई पौडिन पानीको तह पनि चाहिँदैन। भाले ग्यामेट परागकणभित्र हुन्छ र हावा वा जनावरले परागकणलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउँछ। यिनै कारणले सुक्खा जमिनमा बिउ हुने बिरुवा फैलिए।

ख. जिम्नोस्पर्म

सल्लो, धुपी र Cycas मा फूल फुल्दैन। यिनमा फूलको सट्टा कोन (शङ्कु) हुन्छन्। यिनका बिउ फलभित्र बन्द हुँदैनन्। ती पोथी कोनका कत्लामाथि खुला रहन्छन्। जिम्नोस्पर्मको अर्थ नाङ्गो बिउ हो (ग्रिकमा gymnos = नाङ्गो, sperma = बिउ)।

जिम्नोस्पर्मका विशेषता

• क.बिरुवाको विकासक्रममा बिउ उत्पादन गर्ने पहिलो बिरुवा जिम्नोस्पर्म हुन्। यिनको विकास 30 करोड वर्षभन्दा पहिले भएको थियो।
• ख.यिनमा फूलको सट्टा कोन हुन्छन्। भाले र पोथी कोन छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। Cycas र धुपीजस्ता कुनै बिरुवामा त भाले र पोथी कोन छुट्टाछुट्टै बिरुवामा हुन्छन्। त्यसैले कोन एकलिङ्गी हुन्छन्। हावाले भाले कोनबाट पोथी कोनसम्म परागकण पुर्‍याउँछ।
• ग.कोनमा ओभरी हुँदैन। त्यसैले फल लाग्दैन र बिउ नाङ्गो हुन्छ।
• घ.धेरैजसोका पात लामा, साँघुरा र सियोजस्ता (सल्लो, देवदार) वा साना र कत्लाजस्ता (धुपी, साइप्रस) हुन्छन्। Cycas यसको अपवाद हो। यसका पात ठुला र कडा हुन्छन् र प्वाँखजस्तै भाग भाग परेका हुन्छन्।
• ङ.काण्ड बाक्लो बोक्राले ढाकिएको हुन्छ।
• च.कोन लाग्ने रुखलाई कोणधारी बिरुवा भनिन्छ। Conifer को अर्थ कोन बोक्ने हुन्छ (ल्याटिनमा conus = कोन, ferre = बोक्नु)। सल्लो, देवदार, गोब्रेसल्लो र धुपी कोणधारी बिरुवा हुन्। यीमध्ये धेरैजसो रुख घोप्टिएको सोलीजस्ता हुन्छन्: फेदमा फराकिला र टुप्पामा चुच्चा। यस्तो आकारले गर्दा हाँगामा परेको हिउँ चिप्लेर झर्छ। पुराना खोटे सल्लाजस्ता केही रुख भने यस्ता हुँदैनन्।
• छ.यिनका जरा जमिनमा टाढासम्म फैलिएका हुन्छन्।

उदाहरण: Cycas, सल्लो (Pinus), धुपी, लोठसल्लो (Taxus), देवदार (Cedrus deodara), गोब्रेसल्लो।

ग. एन्जिओस्पर्म

भटमास, बाँस, तोरी र आँप वास्तविक फूल फुल्ने बिरुवा हुन्। यिनका बिउ फूलको ओभरीभित्र बन्छन्। ओभरी पाकेर फल बन्छ र बिउ फलभित्र बन्द हुन्छन्। एन्जिओस्पर्मको अर्थ भाँडाभित्रको बिउ हो (ग्रिकमा angeion = भाँडो)।

एन्जिओस्पर्मका विशेषता

• क.यी वनस्पति जगत्का सबैभन्दा विकसित बिरुवा हुन्।
• ख.यी पानी र जमिन सबैतिर पाइन्छन्।
• ग.यिनमा विकसित जरा, काण्ड, पात, फूल र फल हुन्छन्।
• घ.यिनमा वास्तविक फूल हुन्छ। फूलमा ओभरी र ओभरीभित्र ओभ्युल हुन्छन्। (प्रत्येक ओभ्युल बिउ बन्छ र ओभरी फल बन्छ।)
• ङ.कुनै बिरुवाका फूल दुईलिङ्गी हुन्छन्। यस्ता फूलमा भाले र पोथी भाग एउटै फूलमा हुन्छन् (तोरी, केराउ)। कुनै बिरुवाका फूल एकलिङ्गी हुन्छन्। यस्ता बिरुवामा भाले र पोथी फूल छुट्टाछुट्टै हुन्छन् (मकै, फर्सी)।
• च.परागसेचन धेरै माध्यमबाट हुन्छ: हावा, पानी, किरा र अन्य जनावर।
• छ.यिनका बिउ फलभित्र बन्द हुन्छन्।

उदाहरण: सुन्तला, मकै, केरा, धान, भटमास तथा पानीमा पाइने जलकुम्भी, Lemna (लेम्ना, डकवीड) र Pistia (पिस्टिया)।

बिउमा हुने फक्लेटा (बीजपत्र) को सङ्ख्याका आधारमा एन्जिओस्पर्मलाई एकदलीय (एउटा फक्लेटा) र दुईदलीय (दुईओटा फक्लेटा) गरी दुई वर्गमा बाँडिएको छ। फक्लेटा सानो बिरुवाका पहिला पात हुन्। प्रायः यिनमै खाना सञ्चित हुन्छ।

क. एकदलीय

धान, जौ, केरा र मकैका पात लामा र साँघुरा हुन्छन् र नसा समानान्तर हुन्छन्। यिनका जरा सबै उस्तै हुन्छन् र काण्डको फेदमा एकै ठाउँबाट निस्कन्छन्। यी बिरुवा एकदलीय (मोनोकोटिलेडन) हुन्।

एकदलीय बिरुवाका विशेषता

• क.यिनका पातमा समानान्तर शिराक्रम हुन्छ।
• ख.यिनमा गुच्छे जरा हुन्छन्।
• ग.काण्डका गाँठा प्रस्ट र नियमित दुरीमा हुन्छन्। गाँठाबाट हाँगा र पात निस्कन्छन्। पातको फेद फैलिएर आवरण बन्छ र यसले काण्डलाई बेर्छ। बाँस, गहुँ, धान र धेरैजसो घाँसका काण्ड गाँठाका बिचमा खोक्रा हुन्छन्। मकै र उखुका काण्ड भने खँदिला हुन्छन्। केराको “काण्ड” त बेरिएका पातका आवरण मात्र हो।
• घ.जाइलम र फ्लोयम मिलेर बनेका भास्कुलर बन्डल काण्डभरि छरिएका हुन्छन्।
• ङ.फूलका भाग तीन वा तीनको गुणाङ्कमा हुन्छन्: 3 वा 6 पेटल (पुष्पदल) र 3 वा 6 पुङ्केशर।
• च.बिउ फलभित्र बन्द हुन्छ र बिउमा एउटा मात्र फक्लेटा हुन्छ।
• छ.यी जमिन र पानी दुवैमा पाइन्छन्।

उदाहरण: गहुँ, मकै, धान, उखु, केरा, जौ, बाँस, प्याज, सुनाखरी।

ख. दुईदलीय

तोरी, केराउ, सुन्तला, भटमास र सिमीका पात फराकिला र चेप्टा हुन्छन्। पातमा एउटा मुख्य नसा हुन्छ। मुख्य नसाबाट शाखा प्रशाखा निस्किएर पातभरि जालोजस्तै फैलिएका हुन्छन्। यिनमा एउटा बलियो मूल जरा र साना शाखा जरा हुन्छन्। यिनका बिउमा दुईओटा फक्लेटा हुन्छन्। त्यसैले यी बिरुवा दुईदलीय (डाइकोटिलेडन) हुन्।

दुईदलीय बिरुवाका विशेषता

• क.यी साना झारपात (चना, तोरी) र बुट्यानदेखि धेरै ठुला रुख (आँप, पिपल) सम्म हुन्छन्।
• ख.यिनमा मूल जरा प्रणाली हुन्छ।
• ग.काण्ड खँदिलो र बलियो हुन्छ। रुख र बुट्यानको काण्डमा काठ हुन्छ। गाँठा असमान दुरीमा हुन्छन्।
• घ.भास्कुलर बन्डल काण्डभित्र घेरा (रिङ) का रूपमा मिलेर बसेका हुन्छन्।
• ङ.पातमा जालीदार शिराक्रम हुन्छ। पातमा प्रायः डाँठ (पातको डाँठ) हुन्छ। पात कि त सरल (एउटै फलक भएको) हुन्छ कि संयुक्त (साना पत्रकमा बाँडिएको) हुन्छ।
• च.फूलका भाग चार वा पाँच वा तिनका गुणाङ्कमा हुन्छन्।
• छ.बिउ फलभित्र बन्द हुन्छ र बिउमा दुईओटा फक्लेटा हुन्छन्।

उदाहरण: भटमास, तोरी, केराउ, सुन्तला, आँप, चना, सिमी, फर्सी, गुराँस, पिपल।

स्पोन्ज, गँड्यौला, साङ्लो, स्टारफिस, माछा, परेवा र गाईमा के कुरा मिल्छ?

• यिनका शरीर धेरै युक्यारियोटिक कोष मिलेर बनेका हुन्छन्। ती कोषमा कोषभित्ता हुँदैन।
• यिनमा हरितकण हुँदैन। यिनले अरू जीव खाएर बाँच्नुपर्छ। त्यसैले यी परपोषक हुन्।

त्यसैले यी सबै जन्तु जगत्मा पर्छन्। एउटै जगत्मा परे पनि यी एकआपसमा धेरै फरक छन्। स्पोन्ज, गँड्यौला, साङ्लो र स्टारफिसमा मेरुदण्ड हुँदैन। यस्ता जनावरलाई इन्भर्टिब्रेट भनिन्छ। माछा, परेवा र गाईमा मेरुदण्ड (vertebral column) हुन्छ। यस्ता जनावरलाई भर्टिब्रेट भनिन्छ। कुनै जनावरको अस्थिपञ्जर शरीरभित्र हुन्छ। यसलाई भित्री अस्थिपञ्जर भनिन्छ। हाम्रो अस्थिपञ्जर पनि यस्तै हो। कुनै जनावरको शरीर बाहिरबाट कडा बाह्य अस्थिले ढाकिएको हुन्छ (साङ्लो, गँगटो)। कुनै जनावरको शरीरको बनावट एकदमै साधारण हुन्छ भने कुनैमा सबै अङ्ग प्रणालीको विकास भएको हुन्छ।

पाँच जगत् प्रणालीअनुसार मेरुदण्ड नभएका जनावरलाई पोरिफेरा, सिलेन्टरेटा, प्लेटिहेल्मिन्थिस, निमाथेल्मिन्थिस, एनिलिडा, आर्थ्रोपोडा, मोलस्का र इकाइनोडर्मेटा गरी आठओटा फाइलममा छुट्याइएको छ। नोटोकर्ड (र धेरैजसोमा मेरुदण्ड) भएका जनावरलाई नवौँ फाइलम कोर्डेटामा राखिएको छ। यसरी जन्तु जगत्मा जम्मा नौओटा फाइलम छन्।

सुरु गर्नुअघि जान्नुपर्ने शब्द

फाइलमहरू शरीरको बनावटका केही विशेषताका आधारमा छुट्याइन्छन्। यी शब्द यस एकाइमा बारम्बार आउँछन्।

सिमेट्री (सममिति)। शरीरलाई दुई उस्तै आधामा काट्न सकिन्छ कि सकिँदैन?

• रेडियल सिमेट्री: केक वा पाङ्ग्राजस्तै शरीरको बिचबाट जाने धेरै रेखामा काट्दा पनि बराबर दुई आधा बन्छन् (जेलिफिस, वयस्क स्टारफिस)। यस्ता जनावर प्रायः पानीमा बगिरहन्छन् वा एकै ठाउँमा टाँसिएर बस्छन्। यिनले चारैतिरबाट उत्तिकै सूचना पाउँछन्।
• बाइलेटेरल सिमेट्री: टाउकोदेखि पुच्छरसम्म बिचबाट एउटा रेखामा मात्र काट्दा ऐनामा देखिनेजस्ता दायाँ र बायाँ दुई आधा बन्छन् (पुतली, जुका, मानिस)। यस्ता जनावर टाउको अगाडि गरेर हिँड्छन्।
• असिमेट्री: कुनै पनि रेखामा काट्दा बराबर आधा बन्दैनन् (धेरैजसो स्पोन्ज, बटारिएको खोल भएको शङ्खेकिरा)।

भ्रूण पत्र। विकासको एकदमै सुरुमा जनावरको भ्रूणमा कोषका पत्र (तह) बन्छन्। हरेक अङ्ग यीमध्ये कुनै एउटा पत्रबाट बन्छ। डिप्लोब्लास्टिक जनावरमा दुई पत्र हुन्छन्: बाहिरी एक्टोडर्म र भित्री इन्डोडर्म। ट्रिप्लोब्लास्टिक जनावरमा यी दुईका बिचमा तेस्रो पत्र मेसोडर्म पनि हुन्छ। मांसपेशी, रगत र धेरै अङ्ग यसै पत्रबाट बन्छन्। तेस्रो पत्र भएपछि मात्र जटिल अङ्गको विकास सम्भव हुन्छ।

अरू केही शब्द:

• उभयलिङ्गी (दुईलिङ्गी): एउटै जनावरमा भाले र पोथी दुवै प्रजनन अङ्ग हुन्छन्। एकलिङ्गी: हरेक जनावर कि भाले हुन्छ कि पोथी।
• रिजेनेरेसन: हराएको भाग फेरि उमार्ने वा एउटा टुक्राबाट पूरै नयाँ शरीर बनाउने क्षमता।
• परजीवी: अर्को जीव (आश्रयदाता) को शरीरमाथि वा भित्र बसेर त्यसैबाट खाना लिने जीव। स्वतन्त्र: परजीवी नभएको जीव। आश्रयदाताको शरीरबाहिर बस्ने परजीवीलाई बाह्य परजीवी (जुका) र शरीरभित्र बस्नेलाई भित्री परजीवी (टेपवर्म) भनिन्छ।

पोरिफेरा

Spongilla (स्पोन्जिला), Sycon (साइकन) र Euspongia (युस्पोन्जिया) बहुकोषीय जनावर हुन्। वयस्क भएपछि यिनको पूरै जीवन चट्टान वा लठ्ठी (आधार सतह) मा टाँसिएर बित्छ। यिनको शरीर छिद्रैछिद्रले भरिएको हुन्छ। पानी यिनै छिद्रबाट भित्र पस्छ र माथिको ठुलो प्वालबाट बाहिर निस्कन्छ। यस्ता जनावरलाई पोरिफेरा (porus = छिद्र, ferre = बोक्नु) वा स्पोन्ज भनिन्छ। धेरैजसो स्पोन्ज समुद्रमा पाइन्छन्। Spongilla जस्ता केही स्पोन्ज भने ताजा पानीमा पाइन्छन्।

पोरिफेराका विशेषता

• क.यी सबैभन्दा सरल बहुकोषीय जनावर हुन्।
• ख.यिनमा कोष मिलेर साँचो तन्तु बनेको हुँदैन। हरेक कोषले धेरथोर आफ्नै किसिमले काम गर्छ।
• ग.यिनको शरीर कोषका दुई तहले बनेको हुन्छ। त्यसैले यिनलाई डिप्लोब्लास्टिक भनिन्छ।
• घ.यिनको शरीरमा धेरै छिद्र हुन्छन्। माथिको ठुलो प्वाललाई ओस्कुलम र साना छिद्रलाई ओस्टिया (एकवचन: ओस्टियम) भनिन्छ। पानी ओस्टियाबाट पस्छ र ओस्कुलमबाट निस्कन्छ। पानी बग्ने यस्तो व्यवस्थालाई वाटर क्यानल सिस्टम भनिन्छ। यसबाट यिनले खाना र अक्सिजन पाउँछन्। शरीरको फोहोर पनि यसैबाट बाहिर जान्छ।
• ङ.यी शरीरको सतहबाट सास फेर्छन्: हरेक कोषले छेउबाट बग्ने पानीबाट अक्सिजन लिन्छ।
• च.वयस्क अवस्थामा यी आधार सतहमा टाँसिएर बस्छन् र हिँडडुल गर्न सक्दैनन्।
• छ.यिनमा रिजेनेरेसन क्षमता उच्च हुन्छ। शरीर टुक्रा टुक्रा भएमा हरेक टुक्राबाट नयाँ स्पोन्ज बन्न सक्छ।
• ज.यिनमा अमैथुनिक (बडिङ र रिजेनेरेसनबाट) र मैथुनिक (ग्यामेटबाट) दुवै किसिमको प्रजनन हुन्छ।
• झ.धेरैजसो असिमेट्रिकल हुन्छन्। केहीमा मात्र रेडियल सिमेट्री हुन्छ।

उदाहरण: Sycon, Spongilla (ताजा पानीको स्पोन्ज), नुहाउने स्पोन्ज (Euspongia), Leucosolenia (ल्युकोसोलेनिया), Hyalonema (हाइलोनिमा), Cliona (क्लिओना)।

सिलेन्टरेटा

Hydra, जेलिफिस र मुगा (कोरल) को मुखवरिपरि लामा, पातला टेन्टाकल्स हुन्छन्। टेन्टाकल्सले खाना समात्छ र जनावरलाई हिँडडुल गर्न मदत गर्छ। यिनको शरीरभित्र खोक्रो थैलोजस्तो भाग हुन्छ। यसलाई सिलेन्टेरोन (koilos = खोक्रो, enteron = आन्द्रा) भनिन्छ। यी जनावर फाइलम सिलेन्टरेटामा पर्छन्। यिनले डस्ने भएकाले यस फाइलमलाई निडारिया (Cnidaria, ग्रिकमा “सिस्नु”) पनि भनिन्छ।

सिलेन्टरेटाका विशेषता

• क.यी बहुकोषीय र डिप्लोब्लास्टिक हुन्छन्।
• ख.यी तन्तुको विकास भएका पहिलो जनावर हुन्। शरीरभित्र खोक्रो भाग सिलेन्टेरोन हुन्छ। सिलेन्टेरोनले खाना पचाउने (gastro) र शरीरभरि पुर्‍याउने (vascular) दुवै काम गर्छ। त्यसैले यसलाई ग्यास्ट्रोभास्कुलर क्याभिटी पनि भनिन्छ।
• ग.आन्द्राको एउटै मात्र खुला भाग हुन्छ। यसलाई मुख भनिन्छ। मुखलाई टेन्टाकल्सले घेरेको हुन्छ। खाना पस्ने र फोहोर निस्कने बाटो एउटै हुन्छ। टेन्टाकल्सले खाना समात्छ र जनावरलाई हिँडडुल गर्न मदत गर्छ। टेन्टाकल्समा डस्ने कोष हुन्छन्। यिनलाई नेमाटोसिस्ट (nematocysts) वा निडोसाइट भनिन्छ। डस्ने कोषले विषालु साना धागा हानेर सिकारलाई लठ्याउँछ वा मार्छ।
• घ.यी शरीरको सतहबाट सास फेर्छन्।
• ङ.यिनमा मैथुनिक र अमैथुनिक (बडिङ र रिजेनेरेसनबाट) दुवै किसिमको प्रजनन हुन्छ।
• च.यी पोखरी र ताल (Hydra) मा पाइन्छन्। धेरैजसो चाहिँ समुद्रमा पाइन्छन्।
• छ.यिनको शरीरमा रेडियल सिमेट्री हुन्छ।

उदाहरण: Hydra, जेलिफिस (Aurelia), मुगा (कोरल), सी एनिमोन, पोर्चुगिज म्यान-अफ-वार।

प्लेटिहेल्मिन्थिस

टेपवर्म, लिभर फ्लुक र ब्लड फ्लुकको शरीर रिबन वा पातजस्तै चेप्टो हुन्छ। यीमध्ये धेरैजसो अरू जनावरको शरीरभित्र आश्रय लिएर बस्ने परजीवी हुन्। यी फाइलम प्लेटिहेल्मिन्थिसमा पर्छन् (platy = चेप्टो, helminthes = किरा)। यिनलाई चेप्टा किरा भनिन्छ।

प्लेटिहेल्मिन्थिसका विशेषता

• क.यिनको शरीर पात वा लामो रिबनजस्तो चेप्टो हुन्छ। त्यसैले यिनलाई चेप्टा किरा भनिन्छ।
• ख.यिनको शरीर भ्रूण अवस्थामा तीन पत्रबाट विकास भएको हुन्छ। त्यसैले यी ट्रिप्लोब्लास्टिक हुन्। (यिनमा बाइलेटेरल सिमेट्री पनि हुन्छ र टाउकोतिरको छेउ छुट्टिएको हुन्छ।)
• ग.लिभर फ्लुकको मुख शरीरको अगाडिपट्टि तल्लो सतहमा हुन्छ तर मलद्वार हुँदैन। नपचेको खाना मुखबाटै बाहिर निस्कन्छ।
• घ.टाउकामा रहेका चुसक (र टेपवर्ममा अङ्कुश) को मदतले यी आश्रयदाताको शरीरमा टाँसिएर बस्छन्। फ्लुकको मुखवरिपरिको चुसकले रगत र खाना सोस्न पनि मदत गर्छ।
• ङ.यिनमा अङ्ग प्रणालीको राम्रो विकास भएको हुँदैन। साधारण अङ्ग मात्र हुन्छन्। रक्तसञ्चार, श्वासप्रश्वास र अस्थिपञ्जर प्रणाली हुँदैनन्। प्रजनन अङ्ग मात्र ठुला र जटिल हुन्छन्।
• च.शरीरको भित्ता र अङ्गहरूबिचको खाली भाग पेरेन्काइमा नामक नरम तन्तुले भरिएको हुन्छ। यस तन्तुले शरीरमा पदार्थ ओसारपसार गर्न मदत गर्छ।
• छ.यिनमा रक्तसञ्चार प्रणाली हुँदैन।
• ज.यी शरीरको सतहबाट सास फेर्छन्।
• झ.यिनमा भाले र पोथी दुवै प्रजनन अङ्ग एउटै शरीरमा हुन्छन्। त्यसैले यिनलाई उभयलिङ्गी (दुईलिङ्गी) भनिन्छ। यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ।
• ञ.यिनमा मैथुनिक र अमैथुनिक (फ्र्याग्मेन्टेसन र रिजेनेरेसनबाट) दुवै किसिमको प्रजनन हुन्छ।
• ट.धेरैजसो परजीवी हुन्छन्। Planaria (प्लानेरिया) जस्ता केही भने स्वतन्त्र रूपमा बस्छन्।

उदाहरण: लिभर फ्लुक (Fasciola), टेपवर्म (Taenia), ब्लड फ्लुक (Schistosoma), Diplozoon (डिप्लोजुन), Otoplana (अटोप्लाना), Planaria।

निमाथेल्मिन्थिस

विद्यालयमा “जुकाको औषधी” खुवाइन्छ। यो औषधी यिनै किसिमका जुकाका लागि हो। Ascaris (एस्कारिस, गोलो जुका), हुकवर्म र पिनवर्मको शरीर लामो र गोलो हुन्छ र दुवैतिर चुच्चो परेको हुन्छ। यीमध्ये धेरैजसो मानिस र अन्य जनावरका परजीवी हुन्। यी फाइलम निमाथेल्मिन्थिसमा पर्छन् (nema = धागो)। यिनलाई गोला जुका भनिन्छ। आज यस फाइलमलाई नेमाटोडा (Nematoda) भनिन्छ।

निमाथेल्मिन्थिसका विशेषता

• क.शरीर लामो र बेलनाकार हुन्छ र दुवैतिर चुच्चो परेको हुन्छ। शरीर खण्ड खण्ड परेको हुँदैन।
• ख.यिनमा बाइलेटेरल सिमेट्री हुन्छ।
• ग.यी ट्रिप्लोब्लास्टिक हुन्छन्।
• घ.यिनमा पूर्ण पाचन प्रणाली हुन्छ। यो एउटा नली हो। यसको एक छेउमा मुख र अर्को छेउमा मलद्वार हुन्छ।
• ङ.यिनमा श्वासप्रश्वास प्रणाली र रक्तसञ्चार प्रणाली हुँदैनन्।
• च.यी शरीरको सतहबाट सास फेर्छन्।
• छ.यी एकलिङ्गी हुन्छन्: भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।
• ज.यिनमा मैथुनिक प्रजनन मात्र हुन्छ। यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ।
• झ.धेरैजसो परजीवी हुन्छन् र आश्रयदातामा रोग निम्त्याउँछन्। केही भने माटो र पानीमा स्वतन्त्र रूपमा बस्छन्।

उदाहरण: Ascaris (पेटमा पर्ने गोलो जुका), हुकवर्म (अङ्कुसे जुका), पिनवर्म (चुर्ना), फाइलेरिया जुका।

एनिलिडा

गँड्यौला, जुका र Nereis (नेरिस) ओसिलो माटो, दलदल र समुद्रमा पाइन्छन्। यिनको शरीर लामो र गोलो हुन्छ। शरीर एकपछि अर्को गरी घेराजस्ता खण्डमा बाँडिएको हुन्छ। यस्ता खण्ड बाहिर र भित्र दुवैतिर हुन्छन्। यसलाई मेटामेरिक खण्डीकरण भनिन्छ। गँड्यौला ओसिलो माटोमा स्वतन्त्र रूपमा बस्छ। जुका दलदल र ओसिला जङ्गलमा बस्छ। यसले भर्टिब्रेटको रगत चुस्छ। त्यसैले यो बाह्य परजीवी हो। यी सबै फाइलम एनिलिडामा पर्छन् (annulus = सानो घेरा)।

एनिलिडाका विशेषता

• क.शरीर लामो, बेलनाकार र खण्ड खण्ड परेको हुन्छ। खण्ड बाहिर र भित्र दुवैतिर हुन्छन्।
• ख.यिनमा बाइलेटेरल सिमेट्री हुन्छ र यी ट्रिप्लोब्लास्टिक हुन्छन्।
• ग.यिनको छाला ओसिलो हुन्छ।
• घ.यी छालाबाट (शरीरको बाहिरी सतहबाट) सास फेर्छन्। अक्सिजन छालाको ओसमा घुल्छ र रगतमा पस्छ।
• ङ.निष्कासनका लागि लगभग हरेक खण्डमा साना बटारिएका नली हुन्छन्। यिनलाई नेफ्रिडिया भनिन्छ।
• च.रक्तसञ्चार प्रणाली विकसित र बन्द हुन्छ। रगतमा हेमोग्लोबिन हुने भएकाले यिनको रगत हाम्रो जस्तै रातो हुन्छ।
• छ.स्नायु प्रणालीमा टाउकोनजिक आन्द्रावरिपरि एउटा नर्भ रिङ र शरीरको तल्लो भागभरि एउटा नर्भ कर्ड हुन्छ। नर्भ कर्डबाट स्नायुका शाखा निस्कन्छन्।
• ज.मुखदेखि मलद्वारसम्मको पाचन प्रणाली विकसित हुन्छ।
• झ.कुनै उभयलिङ्गी (गँड्यौला, जुका) हुन्छन् भने कुनै एकलिङ्गी (Nereis) हुन्छन्।
• ञ.यिनमा रिजेनेरेसन क्षमता उच्च हुन्छ।
• ट.यी ओसिलो माटो, ताजा पानी र समुद्रमा पाइन्छन्। केही बाह्य परजीवी पनि हुन्छन्।

उदाहरण: गँड्यौला (Pheretima), जुका (Hirudinaria), Nereis (समुद्री जुका)।

आर्थ्रोपोडा

पुतली पखेटाको सहायताले फूलैपिच्छे उड्छ। खजुरो दर्जनौँ खुट्टाले दौडन्छ। झिँगे माछा र गँगटो पानीमा बस्छन्। यी एकआपसमा धेरै फरक छन् तर सबैका खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा हुन्छन्। त्यसैले यी सबै फाइलम आर्थ्रोपोडामा पर्छन् (arthron = जोर्नी, pous = खुट्टा)। यो जन्तु जगत्को सबैभन्दा ठुलो फाइलम हो। यसमा 10 लाखभन्दा बढी प्रजातिको नाम राखिसकिएको छ। थाहा भएका जनावरका हरेक 4 किसिममध्ये 3 भन्दा बढी आर्थ्रोपोडा नै हुन्।

आर्थ्रोपोडाका विशेषता

• क.शरीर काइटिनले बनेको कडा बाहिरी आवरणले ढाकिएको हुन्छ। यसलाई बाह्य अस्थि भनिन्छ।
• ख.शरीरमा बाइलेटेरल सिमेट्री हुन्छ। शरीर ट्रिप्लोब्लास्टिक र खण्ड खण्ड परेको हुन्छ।
• ग.किराको शरीर टाउको, छाती र पेटमा छुट्टिएको हुन्छ। माकुरो, गँगटो र झिँगे माछाजस्ता केहीमा टाउको र छाती जोडिएर सिफालोथोराक्स बनेको हुन्छ। टाउकामा एक जोडी कम्पाउन्ड आँखा, एक (वा दुई) जोडी एन्टेना र मुखका भाग हुन्छन्।
• घ.खुट्टा खण्ड खण्ड जोडिएर बनेका हुन्छन्। किराको छातीबाट तीन जोडी खुट्टा निस्केका हुन्छन्।
• ङ.धेरैजसो किराको छातीमा दुई जोडी पखेटा हुन्छन्। झिँगा र लामखुट्टेमा एक जोडी मात्र पखेटा हुन्छन् भने कमिला र जुम्रामा पखेटा नै हुँदैनन्।
• च.भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। यिनमा मैथुनिक प्रजनन हुन्छ।
• छ.यी शरीरको सतह, गिल्स (गँगटो, झिँगे माछा) वा ट्रेकियाबाट सास फेर्छन्। शरीरका छेउभरिका प्वालबाट खुल्ने हावाका नलीलाई ट्रेकिया भनिन्छ (किरा, खजुरो)।
• ज.यी सबै किसिमका वासस्थानमा पाइन्छन्: हावा, पानी र जमिन।

उदाहरण: पुतली, मौरी, झिँगा, लामखुट्टे, साङ्लो, खजुरो, मिलिपेड, गँगटो, माकुरो, झिँगे माछा, बिच्छी।

मोलस्का

चिप्लेकिरा र शङ्खेकिरा ओसिलो माटोमा चिप्लिँदै हिँड्छन्। अक्टोपस र कटलफिस समुद्रमा पौडिन्छन्। यिनको शरीर नरम हुन्छ। टाउकामा टेन्टाकल्स हुन्छन्। यिनैबाट यिनले छोएको, गन्ध र उज्यालो थाहा पाउँछन्। हिँड्नका लागि यिनमा मांसपेशीले बनेको ठुलो खुट्टा हुन्छ। यी फाइलम मोलस्कामा पर्छन् (mollis = नरम)। करिब 85 हजार प्रजाति भएको यो दोस्रो सबैभन्दा ठुलो फाइलम हो।

मोलस्काका विशेषता

• क.यी नरम शरीर भएका जनावर हुन्।
• ख.शरीर चार भागमा बाँडिएको हुन्छ: टाउको, भिसेरल मास (अङ्गहरू रहेको डल्लो), मांसपेशीले बनेको खुट्टा र भिसेरल मासलाई ढाक्ने छालाको पत्र म्यान्टल।
• ग.धेरैजसोमा म्यान्टलले क्याल्सियम कार्बोनेटको कडा खोल बनाउँछ र खोलले शरीर ढाक्छ। शङ्खेकिरालाई छुनेबित्तिकै यसले आफ्नो शरीर खोलभित्र लुकाउँछ।
• घ.टाउकामा टेन्टाकल्स र आँखा हुन्छन्।
• ङ.शङ्खेकिराजस्ता धेरै मोलस्का असिमेट्रिकल हुन्छन्। यिनको शरीर खोलसँगै बटारिएको हुन्छ र यसलाई बराबर दुई भागमा काट्न सकिँदैन।
• च.मांसपेशीले बनेको खुट्टाले सतहमा चिप्लिन (शङ्खेकिरा, चिप्लेकिरा) वा पानीमा पौडिन (अक्टोपस, कटलफिस) मदत गर्छ। अक्टोपस र कटलफिसको खुट्टा हातमा बदलिएको हुन्छ।
• छ.यी शरीरको सतह, गिल्स वा फोक्सोजस्तो पल्मोनरी स्याक (जमिनका शङ्खेकिरा) को मदतले सास फेर्छन्।
• ज.यिनमा पाचन प्रणाली, रक्तसञ्चार प्रणाली र स्नायु प्रणाली विकसित हुन्छन्।
• झ.धेरैजसो एकलिङ्गी हुन्छन्। जमिनका शङ्खेकिरा र चिप्लेकिराजस्ता केही उभयलिङ्गी पनि हुन्छन्।
• ञ.यी जमिन र पानी दुवैमा पाइन्छन्।

उदाहरण: चिप्लेकिरा, शङ्खेकिरा (Pila), अक्टोपस, कटलफिस (Sepia), स्क्विड, ताजा पानीको सिपी (Unio), ओइस्टर।

इकाइनोडर्मेटा

स्टारफिस, सिक्युकम्बर र सिअर्चिन समुद्रमा मात्र पाइन्छन्। यिनको छाला काँडेदार हुन्छ। यी फाइलम इकाइनोडर्मेटामा पर्छन् (echinos = हेजहग, काँडाले ढाकिएको सानो जनावर; derma = छाला)।

इकाइनोडर्मेटाका विशेषता

• क.शरीर चुनयुक्त (क्याल्सियम कार्बोनेटले बनेका) कडा प्लेट र काँडाले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.यिनको आकार धेरै किसिमको हुन्छ: तारा आकारका, गोला र काँक्राजस्ता लाम्चा।
• ग.यिनको शरीरमा स्पष्ट टाउको देखिँदैन।
• घ.यी ट्रिप्लोब्लास्टिक हुन्छन्। वयस्कमा रेडियल सिमेट्री हुन्छ (प्रायः पाँच भागमा)।
• ङ.यी ट्युब फिटको मदतले हिँडडुल गर्छन्। ट्युब फिट पानीले भरिएका सयौँ साना नली हुन्। प्रत्येक नलीको टुप्पामा चुसक हुन्छ। शरीरभित्रका पानीका नलीको प्रणालीले यिनलाई चलाउँछ।
• च.पाचन प्रणाली विकसित हुन्छ।
• छ.यी गिल्सबाट सास फेर्छन्। काँडाबिच छालाका साना गिल्स हुन्छन्। ट्युब फिटबाट पनि सास फेरिन्छ।
• ज.यी एकलिङ्गी हुन्छन् र यिनमा मैथुनिक प्रजनन हुन्छ।
• झ.यिनमा रिजेनेरेसन सामान्य कुरा हो। स्टारफिसले हराएको हात फेरि उमार्न सक्छ।
• ञ.यी सबै समुद्रमा मात्र पाइन्छन्। ताजा पानी वा जमिनमा कुनै पनि पाइँदैनन्।

उदाहरण: स्टारफिस, सिअर्चिन, सिक्युकम्बर, ब्रिटल स्टार, सी लिली।

जन्तु जगत्का सबैभन्दा विकसित जनावर यस फाइलममा पर्छन्। मानिस पनि यसैमा पर्छ। नोटोकर्ड भएका सबै जनावरलाई फाइलम कोर्डेटामा राखिएको छ। ढाडतिर नर्भ कर्ड र आन्द्राका बिचमा रहने लचिलो, डन्डीजस्तो आधारलाई नोटोकर्ड भनिन्छ। भर्टिब्रेटमा नोटोकर्ड भ्रूण अवस्थामा मात्र हुन्छ। भ्रूण बढ्दै जाँदा नोटोकर्डको सट्टा मेरुदण्ड बन्छ।

कोर्डेटाका विशेषता

• क.जीवनको कुनै न कुनै अवस्थामा नर्भ कर्ड र पाचन नलीका बिचमा लचिलो, तन्किने र डन्डीजस्तो नोटोकर्ड हुन्छ।
• ख.कम्तीमा भ्रूण अवस्थामा ग्रसनी (घाँटी) का दुवैतिर जोडी जोडी गिलस्लिट्स खुलेका हुन्छन्।
• ग.ढाडभरि खोक्रो र नलीजस्तो नर्भ कर्ड हुन्छ। भर्टिब्रेटमा यो मेरुदण्डभित्र रहने सुषुम्ना हो।
• घ.अस्थिपञ्जर शरीरको भित्र हुन्छ (भित्री अस्थिपञ्जर) र मांसपेशीले ढाकिएको हुन्छ।
• ङ.यिनमा बन्द रक्तसञ्चार प्रणाली हुन्छ: रगत नलीभित्रै बग्छ।

फाइलम कोर्डेटालाई हेमिकोर्डेटा, युरोकोर्डेटा, सेफालोकोर्डेटा र भर्टिब्रेटा गरी चारओटा सबफाइलममा विभाजन गरिएको छ। पहिलो तीन सबफाइलमलाई मिलाएर प्रोटोकोर्डेटा (proto = पहिलो) भनिन्छ। यी जनावर भर्टिब्रेटभन्दा सरल र आदिम हुन्छन्। यिनमा मेरुदण्ड र खप्परसहितको टाउको हुँदैनन्। यी सबै समुद्रमा बस्छन्। एकर्न वर्म (हेमिकोर्डेटा), सी स्क्वर्ट (युरोकोर्डेटा) र ल्यान्सलेट (सेफालोकोर्डेटा) प्रोटोकोर्डेटा हुन्। यस एकाइमा हामी भर्टिब्रेटको मात्र अध्ययन गर्छौँ।

सबफाइलम भर्टिब्रेटा

माछा, सर्प, परेवा र बाघ सबैमा मेरुदण्ड (vertebral column) हुन्छ। साना साना हाड भर्टेब्री एकमाथि अर्को मिलेर मेरुदण्ड बनेको हुन्छ। यसले सुषुम्नालाई जोगाउँछ। मेरुदण्ड भएका जनावरलाई भर्टिब्रेट भनिन्छ। भ्रूण अवस्थामा भएको नोटोकर्डको सट्टा पछि मेरुदण्ड बन्छ। माछा, भ्यागुता, सर्प, परेवा, ह्वेल र चमेरा सबै भर्टिब्रेट हुन्।

भर्टिब्रेटाका विशेषता

• क.शरीरमा बाइलेटेरल सिमेट्री हुन्छ।
• ख.यी गिल्स, ओसिलो छाला वा फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
• ग.कुनै जनावरको शरीरको तापक्रम वातावरणअनुसार बदलिइरहन्छ। चिसो बिहान यस्तो जनावर चिसो र सुस्त हुन्छ भने घाममा न्यानो हुन्छ। यस्ता जनावरलाई विषमतापी वा चिसो रगत भएका जनावर भनिन्छ (माछा, भ्यागुता, सरिसृप)।
• घ.कुनै जनावरको शरीरको तापक्रम भने वातावरण जस्तोसुकै भए पनि उस्तै रहन्छ। हिउँमा होस् वा तराईको गर्मीमा, मानिसको शरीरको तापक्रम करिब 37 °C र धेरै चराको करिब 40 °C रहन्छ। यस्ता जनावरलाई समतापी वा तातो रगत भएका जनावर भनिन्छ (पक्षी र स्तनधारी)। यिनले खानाबाट ताप बनाउँछन् र आवश्यक परेमा पसिना काडेर वा स्वाँस्वाँ गरेर ताप फाल्छन्। रौँ, बोसो र प्वाँखले ताप शरीरभित्रै राख्छन्।
• ङ.यिनमा विकसित रक्तसञ्चार प्रणाली हुन्छ। मुटुमा दुईदेखि चारओटा कोठा हुन्छन्।
• च.कुनै जनावरले फुल पार्छन् र फुलबाट बच्चा निस्कन्छन्। यस्ता जनावरलाई ओभिप्यारस भनिन्छ (ovum = अण्डा)। कुनै जनावरले सिधै बच्चा जन्माउँछन्। यस्ता जनावरलाई भिभिप्यारस भनिन्छ (vivus = जीवित)।

शारीरिक बनावट र विकासका आधारमा सबफाइलम भर्टिब्रेटालाई मत्स्य वर्ग (Pisces), उभयचर (Amphibia), सरिसृप (Reptilia), पक्षी (Aves) र स्तनधारी (Mammalia) गरी पाँचओटा वर्गमा विभाजन गरिएको छ।

मत्स्य वर्ग (माछा)

समुद्री घोडा, सार्क र साधारण माछा मत्स्य वर्गमा पर्छन्। यस वर्गका जनावरका विशेषता निम्नअनुसार छन्:

• क.शरीर लामो, प्रायः दुवैतिरबाट चेप्टो र पानीमा सजिलै चल्न सक्ने डुङ्गा आकारको हुन्छ। शरीर कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.शरीरलाई टाउको, जिउ र पुच्छर गरी तीन भागमा बाँडिएको हुन्छ। घाँटी हुँदैन।
• ग.टाउकाका दुवैतिर गिल्स हुन्छन्। गिल्सले पानीबाट अक्सिजन लिन्छ।
• घ.यी जोडी र एक्ला फिन्सको मदतले पौडिन्छन्।
• ङ.धेरैजसो माछाको शरीरभित्र हावाको थैली (स्विम ब्लाडर) हुन्छ। ग्यासले भरिएको बेलुनजस्तो यस थैलीको मदतले माछा कुनै पनि गहिराइमा बिनाप्रयास तैरिन सक्छ।
• च.मुटुमा दुईओटा कोठा हुन्छन्।
• छ.यी विषमतापी हुन्छन्।
• ज.यी एकलिङ्गी हुन्छन्।
• झ.धेरैजसो ओभिप्यारस हुन्छन् भने केही सार्कजस्ता भिभिप्यारस हुन्छन्।
• ञ.धेरैजसो माछामा बाह्य गर्भाधान हुन्छ: पोथीले फुल र भालेले शुक्रकीट पानीमा छोड्छन्। सार्कजस्ता केही माछामा भित्री गर्भाधान हुन्छ।
• ट.यी पानीमा बस्छन्।

उदाहरण: रोहु, सहर, टेङ्ग्रा (क्याटफिस), बाम माछा, समुद्री घोडा, सार्क।

उभयचर

खस्रे भ्यागुतो (टोड), सालामान्डर र भ्यागुता जमिन र पानी दुवैमा बस्छन्। यी वर्ग उभयचरमा पर्छन् (amphi = दुवै, bios = जीवन: “दोहोरो जीवन”)।

• क.शरीर कत्ला नभएको ओसिलो छालाले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.शरीरलाई टाउको र जिउ गरी दुई भागमा छुट्याउन सकिन्छ। सालामान्डर र न्युटजस्ता केहीमा पुच्छर पनि हुन्छ।
• ग.यिनका दुई जोडी खुट्टा हुन्छन्।
• घ.यी विषमतापी हुन्छन्।
• ङ.यिनका बच्चालाई चेपागाँडा भनिन्छ। चेपागाँडा पानीमा बस्छन् र गिल्सबाट सास फेर्छन्। वयस्क अवस्थामा भने यिनले फोक्सो र ओसिलो छालाबाट सास फेर्छन्।
• च.मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन्: दुईओटा अरिकल र एउटा भेन्ट्रिकल।
• छ.यी एकलिङ्गी हुन्छन्।
• ज.यी ओभिप्यारस हुन्छन् र पानीमा फुल पार्छन्। भ्यागुता र टोडमा बाह्य गर्भाधान हुन्छ। (धेरैजसो सालामान्डरमा भने भित्री गर्भाधान हुन्छ।)
• झ.यिनलाई प्रजननका लागि पानी आवश्यक हुन्छ।

उदाहरण: भ्यागुतो, खस्रे भ्यागुतो, सालामान्डर, हिमाली न्युट।

सरिसृप

सर्प, छेपारो, गोही र कछुवा जमिनमा घस्रेर हिँड्छन् (ल्याटिनमा reptare = घस्रनु)। त्यसैले यी वर्ग सरिसृपमा पर्छन्।

• क.शरीर सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.शरीरलाई टाउको, घाँटी, जिउ र पुच्छर गरी चार भागमा छुट्याउन सकिन्छ।
• ग.घस्रनका लागि यिनका दुई जोडी खुट्टा हुन्छन् (सर्पमा भने खुट्टा हराइसकेका छन्)।
• घ.यी विषमतापी हुन्छन्।
• ङ.यिनले जीवनभर फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
• च.मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन् तर भेन्ट्रिकल आंशिक रूपमा बाँडिएको हुन्छ। गोहीको मुटुमा भने चारओटा कोठा हुन्छन्।
• छ.यी एकलिङ्गी हुन्छन्। यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ। धेरैजसो ओभिप्यारस हुन्छन्। यिनले जमिनमा बाक्लो, छालाजस्तो वा कडा खोल भएका फुल पार्छन्।
• ज.धेरैजसो जमिनमा बस्छन्। कुनै कुनै जमिन र पानी दुवैमा बस्छन्। पानीमा बस्ने सरिसृप सास फेर्न पानीको सतहमा आउँछन्।

उदाहरण: सर्प, छेपारो, माउसुली, गोही, घडियाल, कछुवा (जमिनका र पानीका)।

पक्षी (चरा)

सुगा, डाँफे, मयूर, हाँस र कुखुराका अगाडिका खुट्टा पखेटामा रूपान्तरण भएका हुन्छन्। मुखमा चुच्चो (ठुँड) हुन्छ र शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ। यी वर्ग पक्षीमा पर्छन् (ल्याटिनमा avis = चरा)।

• क.शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.शरीर टाउको, घाँटी, जिउ र पुच्छरमा विभाजन भएको हुन्छ।
• ग.यिनका दुई जोडी खुट्टा (limbs) हुन्छन्। अगाडिका खुट्टा पखेटा बनेका हुन्छन्। पछाडिका खुट्टा हिँड्न, हाँगामा बस्न वा पौडिन प्रयोग हुन्छन्।
• घ.यिनका हाड खोक्रा र हावाले भरिएका हुन्छन्। यस्ता हाडलाई न्युम्याटिक हाड भनिन्छ। यस्ता हाडका कारण शरीर हलुका हुन्छ र उड्न सजिलो हुन्छ।
• ङ.यी समतापी हुन्छन्।
• च.यिनले फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
• छ.मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।
• ज.यी एकलिङ्गी हुन्छन्। यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ र यी ओभिप्यारस हुन्छन्।
• झ.यिनको शरीरमा फोक्सोसँग जोडिएका हावाको थैली हुन्छन्। यी थैलीका कारण सास छोड्दा पनि फोक्सोभरि ताजा हावा बगिरहन्छ।
• ञ.यी जमिनमा बस्छन् र धेरैजसो उड्न सक्छन्।

उदाहरण: सुगा, डाँफे, मयूर, हाँस, कुखुरा, भँगेरा, अस्ट्रिच, पेन्गुइन।

स्तनधारी

मुसा, चमेरा र सिंहको शरीरमा रौँ हुन्छ। यिनले बच्चा जन्माउँछन् र दुध चुसाउँछन्। यी वर्ग स्तनधारीमा पर्छन् (ल्याटिनमा mamma = स्तन)।

• क.शरीर रौँ (वा भुत्ला) ले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.सामान्यतया शरीरमा टाउको, घाँटी, जिउ र पुच्छर हुन्छन्।
• ग.शरीरमा दुधको ग्रन्थि (स्तन ग्रन्थि) हुन्छन्। यी ग्रन्थिमा बच्चालाई खुवाउने दुध बन्छ।
• घ.यिनले फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
• ङ.यी समतापी हुन्छन्।
• च.मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।
• छ.यी एकलिङ्गी हुन्छन्। यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ। यी भिभिप्यारस हुन्छन्।
• ज.यिनमा बाहिरी कान (पिन्ना) र फरक फरक किसिमका दाँत (काट्ने, च्यात्ने, चपाउने) हुन्छन्। छाती र पेटका बिचमा मांसपेशीको पर्दा (डायाफ्राम) पनि हुन्छ।

उदाहरण: मानिस, घोडा, गाई, भैँसी, बाघ, एकसिङ्गे गैँडा, हाब्रे (रातो पान्डा), ह्वेल, चमेरो, मुसो।

पाँच जगत्लाई फेरि हेरौँ र सोचौँ: कुन जगत्का जीव पहिले आए होलान्?

जगत्हरूको तुलना गर्दा कुनै जगत्हरूबिच धेरै विशेषता साझा पाइन्छन् भने कुनैबिच थोरै मात्र। तैपनि सबै जीवमा कम्तीमा एउटा कुरा मिल्छ: सबैको शरीर सजीव कोषले बनेको हुन्छ र हरेक कोष अर्को कोषबाटै बन्छ। यसबाट सबै जीवको साझा पूर्वज एउटै हो भन्ने थाहा हुन्छ। एउटै विशाल वंशवृक्षका हाँगाजस्तै सबै जीव टाढाका नातेदार हुन्।

जीव कुन क्रममा देखा परे भन्ने कुरा पनि वर्गीकरणबाट थाहा हुन्छ:

• क.सबैभन्दा पहिले कम्तीमा 3.5 अर्ब वर्ष पहिले प्रोक्यारियोट (अहिलेको मोनेरा जगत्) देखा परे। एक अर्ब वर्षभन्दा बढी समयसम्म पृथ्वीमा जीव भनेका यिनै मात्र थिए।
• ख.त्यसपछि करिब 2 अर्ब वर्ष पहिले बिस्तारै एककोषीय युक्यारियोटिक जीवको विकास भयो (अहिलेको प्रोटिस्टा जगत्)।
• ग.त्यसपछि लामो समय लगाएर बहुकोषीय जगत्का जीव आए: फन्जाइ, वनस्पति र जन्तु। पहिला जनावर करिब 60 करोड वर्ष पहिले देखा परे।

दुई विषय, एउटै कथा

वर्गीकरण र क्रमविकास जीवविज्ञानका दुई छुट्टाछुट्टै भाग हुन्:

• जीवहरूलाई तिनका समानता र भिन्नताका आधारमा समूहमा छुट्याउनुलाई वर्गीकरण भनिन्छ।
• धेरै पुस्तासम्म जीवहरू सरलबाट जटिल रूपतिर बिस्तारै बदलिँदै जाने प्रक्रियालाई क्रमविकास भनिन्छ।

यी दुई यसरी जोडिन्छन्: धेरै विशेषता साझा भएका जनावरलाई एउटै समूहमा राखिन्छ। यी जनावर धेरै पहिले नभई केही अघि मात्र एउटै पूर्वजबाट विकसित भएकाले यिनमा धेरै विशेषता मिल्छन्। दुई समूहमा जति धेरै कुरा मिल्छन्, ती समूह आफ्नो साझा पुर्खाबाट उति नै भर्खर छुट्टिएका हुन्छन्।

स्तनधारी र पक्षीको तुलना गर्दा धेरै विशेषता मिल्छन्: तातो रगत, चार कोठे मुटु, फोक्सो र भित्री गर्भाधान। स्तनधारी र माछाको तुलना गर्दा भने निकै थोरै विशेषता मिल्छन्: मेरुदण्ड, मुटु र भित्री अस्थिपञ्जर। त्यसैले स्तनधारी र पक्षी नजिकका नातेदार हुन् र यिनका शाखा पछि मात्र छुट्टिए। माछातिरको शाखा भने धेरै पहिले नै छुट्टिएको थियो।

मुटु हेर्दा पनि यही कुरा देखिन्छ। माछाको मुटुमा दुई कोठा, उभयचर र धेरैजसो सरिसृपको मुटुमा तीन र पक्षी र स्तनधारीको मुटुमा चार कोठा हुन्छन्। यस क्रमबाट बढी विकसित जनावर कम विकसित जनावरबाट विकास भएका हुन् भन्ने सङ्केत मिल्छ। यस्तै भिन्नता र यस्तै क्रमका कारण वर्गीकरण सम्भव भएको हो।

माछा, पक्षी र स्तनधारीका साझा विशेषताबाट यी तीनै धेरै पहिले एउटै टाढाको पूर्वजबाट विकसित भएका हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। विकासका क्रममा हरेक शाखामा नयाँ नयाँ विशेषता थपिँदै गए र यसरी नयाँ नयाँ किसिमका जीव बने (प्रजातीकरण)। यीमध्ये पक्षी माछाभन्दा स्तनधारीको नजिक छन्। माछाको शाखा छुट्टिएको धेरैपछि मात्र पक्षी र स्तनधारी आफ्नो साझा पूर्वजबाट छुट्टिए। क्रमविकास निकै सुस्त हुन्छ। जमिनका जनावरतिर जाने शाखा माछाबाट करिब 42 करोड वर्ष पहिले छुट्टियो। स्तनधारीतिर जाने शाखा सरिसृप र पक्षीतिर जाने शाखाबाट करिब 32 करोड वर्ष पहिले छुट्टियो। यी दुई घटनाबिच दस करोड वर्षको फरक छ। यसै गरी जन्तु जगत्का फाइलमहरूलाई तुलना गर्दा सबैमा केही न केही समानता पाइन्छ। यसबाट सबै जनावरको साझा पूर्वज एउटै थियो र क्रमविकासका क्रममा तिनीहरू नयाँ नयाँ रूपमा विकसित भए भन्ने थाहा हुन्छ।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्