आज बिहान विद्यालय पुग्नुअघि नै हामीले सूचना राख्ने, पठाउने वा देखाउने आधा दर्जनजति मेसिन चलाइसकेका हुन सक्छौँ: मोबाइल फोन, सेटटप बक्ससहितको टिभी, कोठाको कुनामा बत्ती झिम्क्याइरहने वाइफाइ राउटर। परिवारका कसैले एटिएमबाट पैसा झिकेको, नागरिकताको फोटोकपी गरेको वा अनलाइनबाट बिल तिरेको पनि हुन सक्छ। यी हरेक मेसिनले कुनै न कुनै चलाख काम गर्छ, तर धेरैजसो मानिसले त्यसबारे कहिल्यै सोच्दैनन्। कार्ड हाल्ने मानिस त्यसको धनी नै हो भनेर एटिएमले कसरी चिन्छ? प्रकाश, धुलो र विद्युत् चार्ज मात्र प्रयोग गरेर फोटोकपी मेसिनले पाना कसरी सार्छ? “क्लाउड”मा सेभ गरिएका फोटो कहाँ पुग्छन्?
यस एकाइमा पहिले यिनै मेसिनभित्र के हुन्छ भनेर हेरिन्छ। त्यसपछि इन्टरनेटका कुरा आउँछन्: सर्च इन्जिन, वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल तथा ब्लग, इन्टरनेटमा हुने अपराध र तिनसम्बन्धी कानुन, अनि सुरक्षित रहने बानी। अन्त्यमा सबैभन्दा नयाँ प्रविधिका बारेमा पढिन्छ: रोबोट, भर्चुअल वास्तविकता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा क्लाउड कम्प्युटिङ।
हाम्रो वरिपरि ICT
सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) भन्नाले सूचना बनाउन, भण्डारण गर्न, देखाउन, पठाउन र साटासाट गर्न प्रयोग गरिने सबै साधन बुझिन्छ। रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका, टेलिफोन, कम्प्युटर तथा प्रोजेक्टर सबै ICT का साधन हुन्। पसलको निगरानी गर्ने सिसी क्यामेरा (closed-circuit camera), डिजिटल क्यामेरा, एटिएम, फोटोकपी मेसिन, स्क्यानर, प्रिन्टर, राउटर र वाइफाइ जस्ता नयाँ साधन पनि यसैमा पर्छन्।
ICT ले जीवनका लगभग सबै पक्ष बदलिदिएको छ। आजभोलि बैङ्क, कार्यालय, अस्पताल, विद्यालय र व्यवसाय नेटवर्कमा जोडिएका कम्प्युटरमा भर पर्छन्। शिक्षा, व्यापार, व्यवस्थापन तथा मनोरञ्जनका क्षेत्रमा यसको प्रयोग हरेक वर्ष बढ्दो छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), भर्चुअल वास्तविकता (VR), रोबोटिक्स र क्लाउड कम्प्युटिङ जस्ता नयाँ प्रविधि पनि आइरहेका छन्। यिनको राम्रो प्रयोग गर्न जिम्मेवार पनि हुनुपर्छ। त्यसैले यस एकाइमा कम्प्युटर आचारसंहिता, साइबर कानुन र इन्टरनेट सुरक्षाबारे पनि पढिन्छ।
2.1 सूचना तथा सञ्चार प्रविधिका साधन
हाम्रो वरिपरि थुप्रै उपकरण छन्। कुनै कम्प्युटिङका लागि हुन्छन् (डेस्कटप कम्प्युटर, ल्यापटप), कुनैले डाटा बोक्छ (राउटर, फ्ल्यास ड्राइभ), कुनैले सूचना भित्र लिन्छ (फ्ल्याटबेड स्क्यानर, वेबक्याम, डिजिटल क्यामेरा, माइक्रोफोन) भने कुनैले सूचना बाहिर दिन्छ (स्क्रिन, प्रिन्टर, इयरफोन)। मेसिनमा सूचना भित्र लैजाने उपकरणलाई इनपुट उपकरण भनिन्छ भने मेसिनबाट सूचना बाहिर दिने उपकरणलाई आउटपुट उपकरण भनिन्छ।
एटिएम (Automated teller machine)
एटिएम (ATM) को पूरा रूप अटोमेटेड टेलर मेसिन हो। यसलाई अटोमेटिक टेलर मेसिन पनि भनिन्छ। बैङ्कको काउन्टरमा बसेर पैसा दिने र लिने कर्मचारीलाई टेलर भनिन्छ। एटिएम एउटा इलेक्ट्रोमेकानिकल मेसिन हो। यसमा इलेक्ट्रोनिक भाग र चल्ने यान्त्रिक भाग मिलेर काम गर्छन्। एटिएमले टेलरको काम स्वचालित रूपमा गर्ने भएकाले ग्राहकले बैङ्कको शाखामा नगईकनै बैङ्कको सेवा लिन सक्छन्।
डेबिट कार्ड वा क्रेडिट कार्ड र गोप्य PIN प्रयोग गरेर एटिएमबाट यी काम गर्न सकिन्छ:
- दिन होस् वा रात, जुनसुकै बेला नगद निकाल्न;
- नगद जम्मा गर्न (धेरै मेसिनमा);
- खाताको मौज्दात हेर्न र खाताको छोटो विवरण लिन;
- बिल भुक्तानी गर्न र एउटा खाताबाट अर्को खातामा पैसा स्थानान्तरण गर्न;
- PIN परिवर्तन गर्न।
एटिएमका भागहरू
एटिएममा इनपुट उपकरण र आउटपुट उपकरण हुन्छन्। इनपुट उपकरणले प्रयोगकर्ताको सूचना मेसिनभित्र लिन्छ भने आउटपुट उपकरणले नतिजा दिन्छ। यी उपकरण कहाँ हुन्छन् भन्ने कुरा चित्र 2.1 मा देखाइएको छ।
इनपुट उपकरण
- कार्ड रिडर। कार्डको पछाडिको चुम्बकीय स्ट्राइपमा (नयाँ कार्डमा भने सानो सुनौलो चिपमा पनि) खाताको विवरण भण्डारण गरिएको हुन्छ। कार्ड रिडरले यो विवरण पढेर बैङ्कको कम्प्युटर, अर्थात् सर्भरमा पठाउँछ। सर्भरले स्वीकृति दिएपछि मात्र नगद डिस्पेन्सरलाई पैसा दिने आदेश जान्छ।
- किप्याड। यसमा 0 देखि 9 सम्मका दसओटा अङ्कका बटन र Cancel, Clear तथा Enter जस्ता केही काम गर्ने बटन हुन्छन्। कुनै मेसिनमा भाषा छान्ने बटन पनि हुन्छ। प्रयोगकर्ताले यसैमा आफ्नो PIN (व्यक्तिगत पहिचान नम्बर) टाइप गर्छन्। PIN बाट कार्ड उनीहरूकै हो भन्ने प्रमाणित हुन्छ। त्यसपछि चाहिएको रकम टाइप गरिन्छ।
आउटपुट उपकरण
- डिस्प्ले स्क्रिन। हरेक एटिएममा यो हुन्छ। यसले निर्देशन, छान्न सकिने विकल्प, खाताको मौज्दात र कारोबार सफल भयो कि भएन भन्ने कुरा देखाउँछ।
- स्पिकर। धेरै एटिएमले निर्देशन बोलेर पनि सुनाउँछ। कतिपयमा इयरफोन जोड्ने ठाउँ पनि हुन्छ। यसले गर्दा स्क्रिन देख्न नसक्ने मानिसले पनि एटिएम चलाउन सक्छन्। हरेक चरण पूरा भएको जनाउन स्पिकरले बिप आवाज पनि निकाल्छ।
- रसिद प्रिन्टर। यसले निकालेको वा जम्मा गरेको रकम, बाँकी मौज्दात, मिति तथा समय लेखिएको सानो रसिद छाप्छ।
- नगद डिस्पेन्सर। अन्त्यमा यसले मागिएजति नोट ठ्याक्कै गनेर दिन्छ। टाँसिएका दुईओटा नोट एउटैका रूपमा नजाऊन् भनेर सेन्सरले हरेक नोट जाँच्छ।
एटिएमको सुरक्षित प्रयोग
- कार्ड र PIN सुरक्षित राख्नुपर्छ। आफ्नो PIN कसैलाई पनि भन्नुहुँदैन, आफूलाई बैङ्कको कर्मचारी भन्ने मानिसलाई पनि। साँच्चैको बैङ्कले PIN कहिल्यै माग्दैन।
- समय समयमा PIN परिवर्तन गरिरहनुपर्छ।
- लुकाएर राखिएको क्यामेरा वा कुनै मानिसले हेरिरहेको हुन सक्ने भएकाले PIN टाइप गर्दा अर्को हातले किप्याड छोप्नुपर्छ।
- एटिएममा अपरिचित मानिसको “सहयोग” लिनुहुँदैन।
- कार्ड हाल्ने ठाउँ खुकुलो, मोटो वा अनौठो देखिएमा त्यो मेसिन प्रयोग गर्नुहुँदैन। कार्डको विवरण सार्न अपराधीहरूले साँच्चैको ठाउँमाथि नक्कली कार्ड रिडर जडान गर्छन्। यस्तो रिडरलाई स्किमर (skimmer) भनिन्छ।
- निस्कनुअघि कार्ड, नगद र रसिद लिनुपर्छ। कार्ड हरायो वा मेसिनले कार्ड राखिदियो भने तुरुन्तै बैङ्कलाई खबर गर्नुपर्छ।
एटिएमको कुन भाग इनपुट उपकरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एटिएममा एक जना मानिसले आफू बैङ्कको कर्मचारी भएको र तपाईँको कार्ड ठिक पारिदिन PIN चाहिने बताउँछन्। तपाईँ के गर्नुहुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फोटोकपी मेसिन
फोटोकपियर पनि भनिने फोटोकपी मेसिनले केही सेकेन्डमै कागजात र चित्रका प्रतिलिपि कागजमा बनाउँछ। कार्यालय, विद्यालय, सरकारी कार्यालय तथा हरेक बजारका साना फोटोकपी पसलमा यसको दैनिक प्रयोग हुन्छ। आधुनिक फोटोकपी मेसिनले प्रायः स्क्यानर, प्रिन्टर र फोटोकपी तीनैको काम गर्छ र त्यो कम्प्युटर नेटवर्कमा जोडिएको हुन्छ।
धेरैजसो फोटोकपी मेसिनमा जेरोग्राफी भनिने सुक्खा प्रक्रिया प्रयोग गरिन्छ। यसमा मसी वा कुनै तरल पदार्थ प्रयोग हुँदैन। (पहिलो मेसिन बनाउने कम्पनीको नामबाट धेरै वर्षसम्म मानिसहरू फोटोकपी गर्नुलाई “जेरोक्स गर्ने” भन्थे।) यसको रहस्य यस्तो छ: सुरुमा प्रकाशको मदतले विद्युत् चार्जबाट प्रतिलिपिको आकृति बनाइन्छ। त्यसपछि टोनर भनिने कालो धुलो त्यही चार्जमा टाँसिन्छ। अन्त्यमा ताप र चाप दिएर त्यो धुलोलाई कागजमा पक्का गरी टाँसिन्छ। त्यसैले फोटोकपी मेसिनलाई काम गर्न प्रकाश, ताप, चाप, रसायन (टोनर) र इलेक्ट्रोस्टेटिक चार्ज चाहिन्छ। यसका चरण तल एक एक गरी हेर्न सकिन्छ:
फोटोकपी मेसिनका भागहरू
- कभर र सिसा (प्लेटेन): कागजातलाई सिसामाथि कभरमुनि घोप्टो पारेर राखिन्छ।
- कन्ट्रोल प्यानल: प्रतिलिपिको सङ्ख्या, कागजको साइज, गाढापन तथा रङ्गीन वा कालो-सेतो छान्ने बटन वा टचस्क्रिन।
- बत्ती, ऐना र लेन्स: पानामा प्रकाश पार्ने र त्यसको आकृति ड्रमसम्म पुर्याउने भाग।
- ड्रम: अँध्यारोमा मात्र चार्ज राख्न सक्ने पदार्थले लेपिएको बेलना।
- चार्जर (कोरोना तार): ड्रमलाई चार्ज दिने भाग।
- टोनर कार्टिज: मसिनो कालो (वा रङ्गीन) धुलो रहने भाग।
- पेपर ट्रे: खाली कागज राख्ने ठाउँ।
- फ्युजर: टोनरलाई पगालेर कागजमा टाँस्ने तातो रोलर।
- आउटपुट ट्रे: प्रतिलिपि निस्कने ठाउँ।
फोटोकपी मेसिन प्रयोग गर्ने तरिका
- मेसिन खोल्ने। सुरुमा प्लग सकेटमा जोडिएको छ कि छैन हेर्नुपर्छ। त्यसपछि स्विच थिचेर मेसिन अन गर्नुपर्छ। स्विच प्रायः माथि वा छेउमा हुन्छ। स्विच थिच्दा पनि मेसिन नचलेमा त्यो स्लिपिङ मोड (sleep mode) मा हुन सक्छ। त्यस्तो बेला कुनै पनि बटन थिच्नुपर्छ। प्रायः अगाडि हुने पेपर ट्रेमा कागज छ कि छैन हेर्नुपर्छ र नभए भर्नुपर्छ।
- कागजात राख्ने। कभर उठाएर पानालाई सिसामाथि घोप्टो पारेर (लेखिएको भाग तलतिर फर्काएर) राख्नुपर्छ। पाना सिधा रहोस् भनेर सिसामा भएका गाइड चिह्नसँग मिलाउनुपर्छ। त्यसपछि कभर बन्द गर्नुपर्छ।
- कागजको साइज र किसिम छान्ने। कागजातअनुसार A4 जस्तो साइज छान्नुपर्छ।
- प्रतिलिपि मिलाउने। प्रतिलिपिको सङ्ख्या, गाढा वा हलुका तथा रङ्गीन वा कालो-सेतो छान्नुपर्छ। धेरै मेसिनले कालो-सेतो प्रतिलिपि मात्र निकाल्छ।
- Start बटन थिच्ने। बटन थिचेपछि मेसिनले पाना स्क्यान गरेर प्रतिलिपि बनाउँछ।
- प्रतिलिपि लिने। आउटपुट ट्रेबाट प्रतिलिपि लिएर जानुअघि प्रतिलिपि प्रस्ट आयो कि आएन हेर्नुपर्छ।
टोनर अक्षरमा मात्र किन टाँसिन्छ? प्रतिलिपिको सेतो भागमा किन टाँसिँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
स्क्यानर
स्क्यानर एउटा इनपुट उपकरण हो। कागजमा छापिएको चित्र वा पाठलाई कम्प्युटरमा भण्डारण हुने डिजिटल चित्रमा बदल्न यसको प्रयोग गरिन्छ। यसरी पानालाई डिजिटल बनाउने कामलाई डिजिटाइज गर्नु भनिन्छ। यसबाट कागजको प्रति (हार्डकपी) कम्प्युटरको फाइल (सफ्टकपी) बन्छ। यो फाइललाई सेभ गर्न, सम्पादन गर्न, इमेलमा पठाउन वा प्रिन्ट गर्न सकिन्छ। फोटो, पोस्टर, पत्रिकाका पाना, प्रमाणपत्र र कागजात स्क्यान गर्न स्क्यानर प्रयोग गरिन्छ। धेरै फोटोकपी मेसिनबाट पनि स्क्यान गर्न सकिन्छ।
धेरैजसो स्क्यानर फ्ल्याटबेड स्क्यानर हुन्छन्। यसमा चित्र 2.2 मा जस्तै पानालाई समतल सिसामाथि राखिन्छ। सिसामुनि रहेको स्क्यानिङ हेडमा एउटा बत्ती र साना साना प्रकाश सेन्सरको एउटा लहर हुन्छ। हेड पानाको लम्बाइतिर बिस्तारै सर्छ। हरेक पाइलामा पानाको एउटा पातलो धर्काबाट परावर्तन भएको प्रकाश सेन्सरमा पुग्छ। सेन्सरले उज्यालोलाई बलियो र अँध्यारोलाई कमजोर विद्युतीय सिग्नलमा बदल्छ। कम्प्युटरको स्क्यानिङ सफ्टवेयरले धर्का धर्का जोडेर चित्र बनाउँछ। यसले चित्रको साइज बदल्न, चित्र काट्न वा अझ राम्रो बनाउन पनि सक्छ। प्रिन्टर जोडिएको भए यो चित्र प्रिन्ट गर्न सकिन्छ। यसलाई डिजिटल रूपमा भण्डारण पनि गर्न सकिन्छ।
स्क्यान गरिएको पाठको पाना अक्षरको चित्र मात्र हो। त्यसका शब्दलाई अझै सम्पादन गर्न सकिँदैन। अप्टिकल क्यारेक्टर रिकग्निसन (OCR) सफ्टवेयरले त्यो चित्रमा भएको हरेक अक्षर चिनेर त्यसलाई सम्पादन गर्न र खोज्न मिल्ने पाठमा बदल्छ।
आजभोलि स्मार्टफोनको स्क्यानर एपले फोनको क्यामेराबाट यही काम गर्छ। यसले पानाको किनारा पत्ता लगाएर पानालाई सिधा पार्छ र प्रायः OCR पनि चलाउँछ।
प्रिन्टर
प्रिन्टरले कम्प्युटर वा अन्य उपकरणमा भण्डारण गरिएको डिजिटल डाटा लिएर त्यसलाई कागजमा हार्डकपीका रूपमा छाप्छ। त्यसैले यसलाई हार्डकपी आउटपुट डिभाइस भनिन्छ। कम्प्युटरसँग जोडिने उपकरणमध्ये प्रिन्टर सबैभन्दा लोकप्रिय छ। यसलाई पाठ र फोटो छाप्न प्रयोग गरिन्छ। कुनै प्रिन्टरले कालो-सेतो मात्र छाप्छ भने कुनैले धेरै रङमा पनि छाप्छ।
प्रिन्टरको गति यी एकाइमा नापिन्छ:
- क्यारेक्टर प्रति सेकेन्ड (CPS): एक पटकमा एउटा अक्षर छाप्ने ढिला प्रिन्टरका लागि;
- लाइन प्रति मिनेट (LPM);
- पेज प्रति मिनेट (PPM): आजका धेरैजसो प्रिन्टरका लागि।
विभिन्न प्रिन्टरले छाप्ने तरिका फरक फरक हुन्छ:
- डट-म्याट्रिक्स प्रिन्टर (dot-matrix printer) मा साना पिन मसी लागेको रिबनमा ठोकिन्छन् र थोप्लैथोप्ला मिलेर अक्षर बन्छ। यो धेरै आवाज गर्छ, तर चलाउन सस्तो पर्छ। यसले एकै पटक कार्बन लगाएका धेरै प्रति छाप्न सक्छ।
- इन्कजेट प्रिन्टर (inkjet printer) ले कागजमा तरल मसीका साना साना थोपा छर्कन्छ। रङ्गीन फोटो छाप्न यो राम्रो हुन्छ।
- लेजर प्रिन्टर (laser printer) ले फोटोकपी मेसिनजस्तै काम गर्छ: लेजरले चार्ज भएको ड्रममा पाना कोर्छ, टोनर त्यसमा टाँसिन्छ र फ्युजरले त्यसलाई पगालेर कागजमा टाँस्छ। यो छिटो छाप्छ र छपाइ प्रस्ट हुन्छ।
कागजात प्रिन्ट गर्ने तरिका
- प्रिन्टर जाँच्ने। प्रिन्टर तार वा वाइफाइबाट कम्प्युटर वा फोनसँग जोडिएको र अन भएको छ कि छैन हेर्नुपर्छ। ट्रेमा कागज र पर्याप्त मसी वा टोनर छ कि छैन पनि हेर्नुपर्छ।
- फाइल खोल्ने। प्रिन्ट गर्नुपर्ने कागजात, चित्र वा अरू कुनै फाइल खोल्नुपर्छ।
- प्रिन्टर छान्ने। एकभन्दा बढी प्रिन्टर जोडिएका छन् भने चाहिएको प्रिन्टर छान्नुपर्छ।
- सेटिङ छान्ने। प्रतिलिपिको सङ्ख्या, ओरिएन्टेसन (portrait अर्थात् ठाडो वा landscape अर्थात् तेर्सो), कागजको साइज र छपाइको गुणस्तर छान्नुपर्छ। कुनै प्रिन्टरले कागजका दुवैतिर वा किनारा नछोडी पनि छाप्न सक्छ।
- प्रिभ्यु हेर्ने। छपाइ आफूले चाहेजस्तै देखिन्छ कि देखिँदैन भनेर “Print preview” हेर्नुपर्छ।
- प्रिन्ट गर्ने। Print बटन क्लिक गर्नुपर्छ।
- छापिएको कागज लिने। आउटपुट ट्रेबाट कागज लिएर त्यसको गुणस्तर हेर्नुपर्छ।
- प्रिन्टर बन्द गर्ने। काम सकिएपछि प्रिन्टर बन्द गर्नुपर्छ र आवश्यक परे छुटाउनुपर्छ।
प्रिन्टरअनुसार यी चरण अलिअलि फरक हुन्छन्। त्यसैले ठ्याक्कै चरण थाहा पाउन प्रिन्टरको प्रयोगकर्ता पुस्तिका (user manual) हेर्नुपर्छ।
यीमध्ये कुनले सफ्टकपीलाई हार्डकपीमा बदल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
राउटर
राउटर एउटा नेटवर्क उपकरण हो। यसले नेटवर्कहरूलाई जोड्छ र एउटा नेटवर्कबाट अर्को नेटवर्कमा डाटा पठाउँछ। घरका फोन, ल्यापटप र टिभी मिलेर एउटा नेटवर्क बन्छ। इन्टरनेट सेवा प्रदायकको नेटवर्क अर्कै हो। राउटरले यी दुईलाई जोड्छ। नेटवर्कमा भएका हरेक उपकरणको 192.168.1.5 जस्तो एउटा नम्बर हुन्छ। यसलाई आइपी एड्रेस (Internet Protocol address) भनिन्छ। हुलाकमा ठेगाना हेरेर चिठी छुट्याएजस्तै राउटरले यिनै एड्रेस हेरेर डाटाको हरेक टुक्रालाई सही बाटोतिर पठाउँछ।
राउटर मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: तारयुक्त र ताररहित। तारयुक्त राउटरमा उपकरणहरू तारले जोडिन्छन् भने ताररहित राउटरमा वाइफाइबाट जोडिन्छन्। घरका धेरैजसो राउटर दुवै किसिमका हुन्छन्। आजभोलि नेपालमा अप्टिकल फाइबर राउटर र पुराना DSL राउटर बढी प्रचलनमा छन्। अप्टिकल फाइबरमा इन्टरनेट सिसाको पातलो धागोमा प्रकाशका रूपमा आउँछ भने DSL मा टेलिफोनको तारबाट आउँछ।
राउटरको प्रयोग
- कम्प्युटर, प्रिन्टर र अन्य हार्डवेयर, अनि टाढाका सर्भरलाई नेटवर्कमा जोड्न राउटर प्रयोग गरिन्छ।
- राउटरले छिटो गतिमा डाटा आदानप्रदान गर्ने भएकाले यसलाई तारयुक्त र ताररहित दुवै सञ्चारमा प्रयोग गरिन्छ।
- इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूले इमेल, वेबसाइट, आवाज र भिडियोलाई सुरु भएको ठाउँबाट पुग्नुपर्ने ठाउँसम्म संसारभर पुर्याउन राउटर प्रयोग गर्छन्। यसका लागि राउटरले गन्तव्यको आइपी एड्रेस प्रयोग गर्छ।
- ताररहित राउटर भएमा घर वा कार्यालयका सबै उपकरणमा एउटै इन्टरनेट जडान, फाइल, प्रिन्टर र अन्य स्रोत साझा गर्न सकिन्छ। यसलाई भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क (VPN) बनाउने गरी पनि मिलाउन सकिन्छ। VPN भनेको इन्टरनेटमार्फत अर्को नेटवर्कसँग गरिने सुरक्षित जडान हो।
वाइफाइ
वाइफाइ तारबिना कम्प्युटर नेटवर्क बनाउने एउटा तरिका हो। यसमा रेडियो तरङ्गका माध्यमबाट उपकरणहरूबिच र इन्टरनेटसँग सूचना, कागजात, चित्र तथा फिल्म आदानप्रदान गरिन्छ। वाइफाइ सुरुमा कम्प्युटर र ल्यापटपका लागि बनाइएको थियो। आजभोलि भने फोन, टेलिभिजन, डिजिटल क्यामेरा, प्रिन्टर र फ्रिजमा समेत यो हुन्छ। घर, विद्यालय वा कार्यालयमा यसरी बनेको नेटवर्कलाई वायरलेस स्थानीय क्षेत्र नेटवर्क (WLAN) भनिन्छ। त्यसैले वाइफाइलाई वायरलेस LAN पनि भनिन्छ।
चित्र 2.3 मा देखाइएजस्तै वाइफाइ तीन चरणमा उपकरणसम्म पुग्छ:
- बेस स्टेसन नेटवर्क (इथरनेट जडान)। इन्टरनेट सेवा प्रदायकको नेटवर्क एउटा केबलबाट घरभित्र राउटरसम्म आइपुग्छ। आजभोलि यो केबल प्रायः अप्टिकल फाइबर हुन्छ।
- पहुँच बिन्दु (राउटर)। यो तारयुक्त नेटवर्क र ताररहित नेटवर्कबिचको पुल हो। यसले केबलबाट आएको डाटालाई रेडियो तरङ्गका रूपमा चारैतिर फैलाउँछ। उपकरणहरूबाट फर्केर आएका रेडियो तरङ्ग पनि यसले समात्छ।
- उपकरणहरू। वाइफाइ भएका फोन, कम्प्युटर र टिभीमा ती रेडियो तरङ्ग पठाउने र प्राप्त गर्ने व्यवस्था हुन्छ। त्यसैले तिनमा तारबिनै इन्टरनेट चलाउन सकिन्छ।
सेटटप बक्स
सेटटप बक्स (STB) एउटा सानो हार्डवेयर उपकरण हो। यसले डिजिटल सिग्नल प्राप्त गर्छ, त्यसलाई डिकोड गर्छ (कोडलाई फेरि चित्र र आवाजमा बदल्छ) र टेलिभिजनमा च्यानल देखाउँछ। पहिले यो टिभी सेटको माथि (set top) राखिने भएकाले यसको नाम सेटटप बक्स रहन गएको हो।
सिग्नल केबल, अप्टिकल फाइबर, स्याटेलाइट डिस वा टेलिफोन लाइनबाट आउन सक्छ। यो सिग्नल टेलिभिजन सिग्नल वा इन्टरनेट डाटा हुन सक्छ। पहिले सेटटप बक्स मुख्य गरी केबल र स्याटेलाइट टिभीका लागि मात्र प्रयोग गरिन्थ्यो। आजभोलि धेरै इन्टरनेट सेवा प्रदायकले इन्टरनेटबाट टिभी ल्याउने (IPTV) सेटटप बक्स दिन्छन्। यसमा सेवा प्रदायकका कार्यक्रम इन्टरनेटबाट हेर्न, बिचमा रोक्न, रेकर्ड गर्न र पछि हेर्न सकिन्छ।
सेटटप बक्सले यीमध्ये कुन काम गर्दैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2.2 सर्च इन्जिन, वेबसाइट र आइएसपीको परिचय
सर्च इन्जिन
इन्टरनेटमा अरबौँ वेबपेज छन्। पुतलीको जीवनचक्रबारेका पेज खोज्नुपर्यो भने ती कहाँ छन् भनेर थाहा हुनुपर्दैन। सर्च इन्जिनमा केही मुख्य शब्द टाइप गरे पुग्छ। सर्च इन्जिनले एक सेकेन्डभित्रै ती शब्दसँग मिल्ने पेजहरूको सूची देखाउँछ। सबैभन्दा उपयोगी पेज सबैभन्दा माथि हुन्छ।
सर्च इन्जिन इन्टरनेटमा भएका जानकारी खोज्ने र प्रयोगकर्ताले टाइप गरेको कुरासँग सम्बन्धित सबैभन्दा उपयोगी वेबपेज देखाउने सफ्टवेयर प्रणाली हो। यसले समय बचाउँछ र बढी ठ्याक्कै नतिजा दिन्छ। नाम वा ठेगाना थाहा नभएका वेबसाइट पनि यसैबाट भेटिन्छन्। ध्यान दिएर खोज्दा आधिकारिक स्रोत र कपिराइट नलाग्ने, प्रयोग गर्न छुट भएका सामग्री पनि भेट्टाउन सकिन्छ।
यति छिटो जवाफ कसरी आउँछ? Enter थिचेपछि मात्र सर्च इन्जिनले इन्टरनेटमा खोज्न थाल्दैन। धेरै पहिले नै यसका क्रलर (crawler) भनिने प्रोग्रामहरू एउटा लिङ्कबाट अर्को लिङ्क हुँदै अरबौँ पेजमा पुगिसकेका हुन्छन्। कुन पेजमा कुन शब्द छ भन्ने कुरा किताबको पछाडिको अनुक्रमणिकाजस्तै एउटा विशाल इन्डेक्समा टिपिएको हुन्छ। खोजिएको शब्द त्यही इन्डेक्समा हेरिन्छ र पेजहरूलाई सबैभन्दा उपयोगी पहिले राखेर क्रम मिलाइन्छ।
संसारमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने सर्च इन्जिन गुगल (Google) हो। गुगलको प्रयोग अत्यधिक हुने भएकाले कुनै कुरा खोज्नुलाई नै प्रायः “गुगल गर्ने” भनिन्छ। गुगलले इमेल (Gmail) र एउटा भाषाबाट अर्को भाषामा अनुवाद (Google Translate) जस्ता अरू सेवा पनि दिन्छ। अरू केही सर्च इन्जिन यसप्रकार छन्:
- Google (www.google.com)
- Bing (www.bing.com)
- Yahoo! (www.yahoo.com)
- DuckDuckGo (www.duckduckgo.com): यसले कसले के खोज्यो भन्ने रेकर्ड राख्दैन
- Ask (www.ask.com)
सुरुका ठुला सर्च इन्जिनमध्ये एक AltaVista (1995) सन् 2013 मा बन्द भयो। त्यतिबेलासम्म लगभग सबैले गुगल चलाउन थालिसकेका थिए।
वेबसाइट
कुनै व्यक्ति वा संस्थाको जानकारी भएका, एकअर्कासँग सम्बन्धित र एउटै ठेगानामा सँगै राखिएका वेबपेजको सङ्ग्रहलाई वेबसाइट भनिन्छ। जुनसुकै सरकारी कार्यालय, संस्था, व्यवसाय वा व्यक्तिले वेबसाइट बनाउन सक्छन्। लाखौँ संस्थाले यसरी आफ्नो जानकारी इन्टरनेटमा राखेका छन्। यी सबै वेबसाइट मिलेर वर्ल्ड वाइड वेब (WWW) बन्छ। त्यसैले धेरै वेब ठेगाना www बाट सुरु हुन्छन्।
हरेक वेबसाइटको आफ्नै ठेगाना हुन्छ। संसारका कुनै पनि दुई वेबसाइटको ठेगाना एउटै हुँदैन। यस ठेगानालाई वेब ठेगाना (web address) वा URL (युनिफर्म रिसोर्स लोकेटर) भनिन्छ। उदाहरणका लागि, पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको वेबसाइट www.moecdc.gov.np हो। यसमा धेरै शैक्षिक सामग्री छन्। वेबसाइट खोल्न कम्प्युटर वा फोनमा Google Chrome, Microsoft Edge, Safari वा Mozilla Firefox जस्तो वेब ब्राउजर चाहिन्छ।
वेबसाइटका भागहरू
- वेबहोस्टिङ। वेबसाइटका फाइल सधैँ अन रहने र इन्टरनेटमा जोडिइरहने कम्प्युटरमा राख्नुपर्छ। यस्तो कम्प्युटरलाई वेबसर्भर भनिन्छ। वेबहोस्टिङ कम्पनीले आफ्ना सर्भरमा यसका लागि ठाउँ भाडामा दिन्छ। यसो गर्दा इन्टरनेटमा जो कोही पनि वेबसाइटको डोमेन नेमबाट त्यहाँ पुग्न सक्छ।
- वेब ठेगाना (URL)। कुनै वेबसाइट वा त्यसको एउटा पेजको आफ्नै ठेगाना। त्यहाँ पुग्न यही ठेगाना ब्राउजरमा टाइप गरिन्छ। चित्र 2.4 मा देखाइएजस्तै यसका भाग हुन्छन्: प्रोटोकल (https://), डोमेन नेम (www.moecdc.gov.np) र एउटा पेजसम्म पुग्ने पाथ (/textbooks)।
- गृहपृष्ठ। वेबसाइट खोल्दा सबैभन्दा पहिले देखिने पेज। यो वेबसाइटको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पेज पनि हो। पूरै वेबसाइटको रूप यसैबाट तय हुन्छ र यसमा अरू पेजसम्म जाने लिङ्क हुन्छन्।
- डिजिटल सामग्री। वेबपेजमा राखिएका पाठ, चित्र, भिडियो, आवाज र डाउनलोड गर्ने फाइल। राम्रो सामग्रीले नै वेबसाइटलाई उपयोगी र आकर्षक बनाउँछ।
- नेभिगेसन संरचना। वेबसाइटका पेज र खण्डलाई मेनु, बटन र लिङ्कमार्फत मिलाएर जोड्ने तरिका। नेभिगेसन राम्रो भए वेबसाइटमा आउने व्यक्तिले खोजेको कुरा सजिलै भेट्टाउँछ।
https://www.moecdc.gov.np ठेगानामा .np ले के जनाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
इन्टरनेट सेवा प्रदायक (ISP)
व्यक्ति, व्यवसाय र कार्यालयलाई इन्टरनेटमा पहुँच दिने कम्पनीलाई इन्टरनेट सेवा प्रदायक (ISP) भनिन्छ। यसैमार्फत ग्राहकहरू वेबमा खोज्छन्, अनलाइन किनमेल गर्छन्, व्यवसाय चलाउँछन् र परिवार तथा साथीसँग सम्पर्कमा रहन्छन्। नेपाल टेलिकम, वर्ल्डलिङ्क, भायानेट र सुबिसु नेपालका केही ISP हुन्। ISP लाई इन्टरनेट पहुँच प्रदायक वा अनलाइन सेवा प्रदायक पनि भनिन्छ। धेरै ISP ले इमेल, डोमेन दर्ता र वेबहोस्टिङ जस्ता अरू सेवा पनि दिन्छन्।
ग्राहकले आफ्नो प्याकेजअनुसार ISP लाई पैसा तिर्छन्। प्याकेज इन्टरनेटको गति वा एक महिनामा प्रयोग गरिने डाटाको मात्राअनुसार फरक हुन्छ।
सुरुमा इन्टरनेट केही सरकारी निकाय र विश्वविद्यालयमा मात्र प्रयोग हुन्थ्यो। सन् 1980 को दशकको अन्त्यतिर आम मानिसलाई पनि इन्टरनेट सेवा बेच्न थालियो। सन् 1990 को दशकको सुरुमा आएको वर्ल्ड वाइड वेबले इन्टरनेट चलाउन सजिलो बनायो। सन् 1974 मा अमेरिकामा स्थापना भएको टेलिनेट (Telenet) लाई प्रायः संसारको पहिलो इन्टरनेट सेवा प्रदायक मानिन्छ। नेपालमा भने सन् 1994 मा मर्कन्टाइल (Mercantile) ले पहिलो व्यावसायिक इन्टरनेट सेवाका रूपमा इमेल सुरु गरेको थियो। वेबमा पूरा पहुँच सन् 1995 मा सुरु भयो। (नेपालका .np ठेगाना पनि मर्कन्टाइलले नै हेर्छ।)
ISP का विशेषता
- ISP ले छिटो गतिको इन्टरनेट जडान दिन्छ।
- धेरैजसो ISP ले आफ्ना ग्राहकलाई इमेल ठेगाना दिन्छन्।
- धेरैजसो ISP ले आफ्ना ग्राहकलाई फिसिङ र मालवेयर जस्ता खतराबाट जोगाउँछन् (यी दुवैबारे 2.4 मा पढिन्छ)।
- कतिपय ISP ले वेबहोस्टिङ सेवा पनि दिन्छन्।
सर्च इन्जिन र वेबसाइटबिच के फरक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2.3 सोसल नेटवर्किङ साइट
नर्वेका इतिहासकार क्रिस्टियन लुस लान्गे (Christian Lous Lange) ले सन् 1921 मा भनेका थिए, “प्रविधि उपयोगी नोकर हो, तर खतरनाक मालिक।” यो भनाइ सामाजिक सञ्जालमा जति लागु हुन्छ, त्यति अरू कतै लागु हुँदैन।
सोसल नेटवर्किङ साइटलाई सामाजिक सञ्जाल वा सोसल मिडिया पनि भनिन्छ। यी अनलाइन प्लेटफर्ममा मानिसहरू समुदायका रूपमा अन्तरक्रिया गर्छन्, पोस्ट, फोटो र भिडियोजस्ता सामग्री साझा गर्छन् र मिलेर काम गर्छन्। फेसबुक, मेसेन्जर, युट्युब, X (ट्विटर), इन्स्टाग्राम, टिकटक र ब्लग यसका उदाहरण हुन्। नेपालमा यिनका प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या हरेक वर्ष बढ्दो छ।
सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा हरेक प्रयोगकर्ताको आफ्नो जिम्मेवारी हुन्छ: इमानदार, विनम्र र आदरपूर्ण हुनु र हरेक प्लेटफर्मका नियम पालना गर्नु। सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग गरे यसबाट धेरै फाइदा हुन्छन् भने दुरुपयोग गरे धेरै खतरा हुन्छन्। यी दुवै तल दिइएका छन्।
ब्लग
ब्लग शब्द वेबलग (weblog) को छोटो रूप हो। ब्लग एउटा अनलाइन डायरी वा जानकारी दिने वेबसाइट हो। यसमा एक जना लेखक वा लेखकहरूको समूहले कुनै विषयमा आफ्ना विचार, अनुभव वा ज्ञान पोस्ट गर्छन्। सबैभन्दा नयाँ पोस्ट सबैभन्दा माथि देखिन्छ। ब्लगको सुरुआत व्यक्तिगत अनलाइन डायरीका रूपमा भएको थियो। आज खाना पकाउने, यात्रा, विज्ञान, खेती, खेलकुदजस्ता जुनसुकै विषयमा करोडौँ ब्लग छन्। व्यवसाय, राजनीतिज्ञ र संस्थाले पनि ब्लग प्रयोग गर्छन्। व्यवसायहरूले ब्लगमार्फत आफ्नो ज्ञान ग्राहकसम्म पुर्याउँछन्। राम्रो ब्लगले व्यवसायलाई बढी विश्वसनीय (भरोसा गर्न लायक) बनाउँछ।
ब्लग लेख्ने र चलाउने व्यक्तिलाई ब्लगर भनिन्छ भने लेखेर पोस्ट गर्ने प्रक्रियालाई ब्लगिङ भनिन्छ। पाठक टिकाइराख्न ब्लगलाई बारम्बार अद्यावधिक गरिरहनुपर्छ। ब्लगको तुलनामा साधारण वेबसाइट बढी स्थिर हुन्छ: त्यसका पेज लामो समयसम्म उस्तै रहन्छन्।
ब्लग बनाउने तरिका
- प्लेटफर्म छान्ने। ब्लग चलाउने सफ्टवेयरलाई प्लेटफर्म भनिन्छ। WordPress, Blogger र Squarespace जस्ता निःशुल्क र पैसा तिर्नुपर्ने दुवै खालका प्लेटफर्म छन्। WordPress सबैभन्दा लोकप्रिय छ: संसारका करिब दशमध्ये चारओटा वेबसाइट यसैमा चल्छन् (सन् 2025 सम्म)।
- डोमेन नेम छान्ने। डोमेन नेम ब्लगको ठेगाना हो। यो सम्झन सजिलो र ब्लगको विषयसँग मिल्ने हुनुपर्छ।
- होस्टिङ प्रदायक छान्ने। होस्टिङ प्रदायकले ब्लग भण्डारण गरेर इन्टरनेटमा उपलब्ध गराउँछ। Blogger.com र WordPress.com ले निःशुल्क ब्लग होस्ट गर्छन् भने Bluehost र SiteGround पैसा लिने होस्ट हुन्।
- थिम छान्ने। ब्लग कस्तो देखिने र कस्तो लाग्ने भन्ने कुरा थिमले तय गर्छ। धेरैजसो प्लेटफर्ममा धेरै थिम हुन्छन्। डिजाइनरले पनि थिम बनाइदिन सक्छन्।
- लेख्न सुरु गर्ने। पाठकलाई मन पर्ने राम्रा र रोचक पोस्ट लेख्नुपर्छ र तिनमा चित्र र भिडियो थप्नुपर्छ।
- ब्लगको प्रचार गर्ने। आफ्ना पोस्ट सामाजिक सञ्जालमा साझा गर्नुपर्छ, आफ्नो विषयका अनलाइन समूहमा सामेल हुनुपर्छ र पाठकका प्रतिक्रियाको जवाफ दिनुपर्छ।
सफल ब्लग बनाउन समय र मिहिनेत लाग्छ, तर योजना बनाएर धैर्यका साथ लागे यसबाट निकै सन्तोष पाइन्छ।
सामाजिक सञ्जालका फाइदा
सामाजिक सञ्जालले सूचना र सञ्चारलाई गाउँदेखि सहरसम्म, संसारभरि पुर्याएको छ। यसको सही प्रयोग भएमा यो एउटा शक्तिशाली साधन हो।
- सशक्त माध्यम। सामाजिक सञ्जाल व्यक्तिगत सुख र दुःख साट्ने ठाउँ मात्र होइन, छलफल र बहस गर्ने चौतारी पनि हो। चुनावी अभियानमा यसको प्रयोग हुन्छ र यसबाट कुनै विषयलाई सबैको ध्यानमा ल्याउन सकिन्छ। यसले हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो आवाज राख्ने ठाउँ दिन्छ।
- ब्रान्ड विकास। ग्राहकले सामाजिक सञ्जालबाट कुनै व्यवसायबारे थाहा पाउन सक्छन् र धेरै व्यवसायीले त्यहाँ विज्ञापन गर्छन्। यसले व्यवसायलाई सफल हुन मदत गर्छ।
- ग्राहक अन्तरक्रिया। व्यवसायले आफ्ना ग्राहकको कुरा सिधै सुन्न सक्छ। राम्रा प्रतिक्रियाबाट अरू ग्राहक आकर्षित हुन्छन् भने नराम्रा प्रतिक्रियाबाट व्यवसायले आफ्ना कमजोरी र सुधार्ने उपाय थाहा पाउँछ।
- सिकाइ र सम्पर्क। पाठ, व्याख्यान र विज्ञानका भिडियो निःशुल्क साझा हुन्छन्। नेपालभरि र विदेशमा छरिएर बसेका परिवार हरेक दिन सम्पर्कमा रहन सक्छन्।
सामाजिक सञ्जालका खतरा
हरेक प्रविधि वरदान पनि हुन सक्छ र अभिशाप पनि। सामाजिक सञ्जाल पनि यसको अपवाद होइन। यसको प्रयोग जति बढ्दै गयो, यसका खतरा पनि त्यति नै बढ्दै गए।
- स्वास्थ्यमा समस्या। सामाजिक सञ्जाल धेरै प्रयोग गर्ने मानिसमा डिप्रेसन (depression), चिन्ता (anxiety) र अनिद्रा (insomnia, निद्रा नलाग्ने समस्या) को खतरा बढी हुन्छ। स्क्रिनबाट धेरै निलो प्रकाश निस्कन्छ। यो प्रकाशका कारण शरीरमा मेलाटोनिन बन्न पाउँदैन। मेलाटोनिन राति निद्रा लागेको महसुस गराउने हर्मोन हो। यो हाम्रो बडी क्लकको एउटा भाग हो। त्यसैले राति अबेरसम्म स्क्रोल गर्दा हामी जागा रहन्छौँ। राम्ररी ननिदाउँदा हाम्रो स्वास्थ्य, मन र परीक्षाको अङ्क सबैमा असर पर्छ।
- नक्कली खाता। कतिपय मानिसहरू अरू कसैको नाममा नक्कली खाता बनाएर धेरै जनालाई फ्रेन्ड रिक्वेस्ट पठाउँछन् र पाएको भरोसाको दुरुपयोग गर्छन्। नक्कली खाताबाट स्पाम (spam, नचाहिने सन्देश) र मालवेयर (malware, हानिकारक प्रोग्राम) पनि फैलाइन्छ।
- गोप्य सूचना लिक। कहिलेकाहीँ मानिसहरू पोस्ट गर्न नहुने कुरा पनि पोस्ट गर्छन्: कुनै कर्मचारीले कम्पनीको प्राविधिक गोप्य कुरा साझा गर्छन् वा कुनै विद्यार्थीले आफ्नो घरको ठेगाना वा साथीको निजी जीवन देखिने फोटो पोस्ट गर्छन्।
- लक्षित फिसिङ आक्रमण। साथी, बैङ्क वा कम्पनीबाट आएजस्तो देखिने गरी सन्देश बनाइन्छ। यस्तो सन्देशमा झुक्किएर मानिसले पैसा, पासवर्ड वा निजी जानकारी दिन्छन्।
- साइबर बुलिङ। हेप्नेहरूले निर्मम सन्देश, अफवाह र लज्जित पार्ने फोटो पठाएर पीडितलाई फोनमार्फत घरसम्मै पछ्याउन सक्छन्। (थप 2.4 मा।)
2.4 साइबर अपराध, कम्प्युटर आचारसंहिता, साइबर कानुन र इन्टरनेट सुरक्षाको सामान्य परिचय
साइबर अपराध
कम्प्युटर, फोन, नेटवर्क र इन्टरनेटमार्फत गरिने र कुनै व्यक्ति, समूह वा सरकारको धन, प्रतिष्ठा वा मानसिक अवस्थामा हानि पुर्याउने अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ। यसलाई कम्प्युटर अपराध पनि भनिन्छ। कसैको विचार वा काम (बौद्धिक सम्पत्ति) चोर्नु, कसैको पहिचान चोर्नु र कसैको गोपनीयता भङ्ग गर्नु सबै साइबर अपराध हुन्। बैङ्क तथा वित्तीय संस्था, सरकारी वेबसाइट र चर्चित व्यक्ति प्रायः यसका निसाना हुन्छन्। साइबर अपराध गम्भीर अपराध हो र कानुनअनुसार यसमा सजाय हुन्छ।
साइबर अपराधका सामान्य रूप
- पहिचान चोरी: कसैको व्यक्तिगत जानकारी (नाम, जन्ममिति, नागरिकता नम्बर, पासवर्ड, कार्डको विवरण) प्रयोग गरेर आफूलाई उही व्यक्ति भनी बहाना गर्नु। यसरी उक्त व्यक्तिको बैङ्क खातामा पस्ने, उसको नाममा ऋण लिने वा उसको पैसा चोर्ने काम गरिन्छ।
- साइबर आतङ्कवाद: कुनै व्यक्ति, समूह वा सरकारलाई गम्भीर हानि पुर्याउन, डर देखाउन वा जबरजस्ती पैसा असुल्न (extortion) कम्प्युटरमार्फत गरिने आक्रमण। कुनै देशको बिजुली आपूर्ति वा अस्पताल ठप्प पार्ने आक्रमण साइबर आतङ्कवाद हो।
- साइबर बुलिङ: सामाजिक सञ्जाल, सन्देश वा अरू इलेक्ट्रोनिक माध्यम प्रयोग गरेर कसैलाई धम्क्याउनु, डर देखाउनु, उत्पीडन गर्नु, अपमान गर्नु वा अरू कुनै तरिकाले मानसिक यातना दिनु।
- ह्याकिङ: डाटा चोर्न, बदल्न वा नष्ट गर्न अथवा कम्प्युटर, वेबसाइट वा नेटवर्कलाई बन्द गर्न अनैतिक तरिकाले अनुमतिबिना त्यसभित्र पस्नु।
- मान हानि: इन्टरनेटमा बोल्ने अधिकार सबैलाई छ। तर कुनै व्यक्ति वा संस्थाको प्रतिष्ठामा हानि पुर्याउने झुटा कुरा पोस्ट गर्नु मान हानि हो। यो पनि साइबर अपराध हो।
अश्लील सामग्री फैलाउनु, अनलाइनमा कसैलाई हैरान पार्नु वा दुर्व्यवहार गर्नु, घृणा फैलाउनु, आतङ्कवादलाई उक्साउनु तथा बालबालिकाविरुद्ध अनलाइन अपराध गर्नु पनि साइबर अपराध हुन्।
कसैले तपाईँको फोटो र नाम राखेर नक्कली खाता बनाउँछ र त्यसबाट तपाईँका साथीहरूसँग पैसा माग्छ। यो के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विद्यार्थीहरूको एउटा समूहले ग्रुप च्याटमा एक जना सहपाठीबारे निर्मम ठट्टा र सम्पादन गरिएका फोटो पोस्ट गरिरहन्छ। यो के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कम्प्युटर आचारसंहिता
कम्प्युटर र प्रविधि प्रयोग गर्दा मानिसले इमानदार र जिम्मेवार भएर कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने निर्देशनको सङ्ग्रहलाई कम्प्युटर आचारसंहिता भनिन्छ। यसलाई कम्प्युटर नैतिकता (code of computer ethics) पनि भनिन्छ। आचारसंहिताले प्रयोगकर्तालाई नराम्रो काम गर्नबाट रोक्छ र ठगिन वा नराम्रो काममा फसिनबाट जोगाउँछ। प्रयोगकर्तादेखि प्रोग्रामर र अपरेटरसम्म ICT प्रयोग गर्ने सबैले यसको पालना गर्नुपर्छ। कम्प्युटर, फोन वा ट्याब्लेट प्रयोग गरेर सूचना, सफ्टवेयर, फाइल वा रेकर्ड चोर्नुहुँदैन, अरूको काम बिगार्नु वा नोक्सान गर्नुहुँदैन र भाइरस फैलाउनुहुँदैन। आचारसंहिताको पालना गर्नु हामी सबैको जिम्मेवारी हो।
आचारसंहिताका केही निर्देशन यसप्रकार छन्:
- बौद्धिक सम्पत्तिको सम्मान। कपिराइट भएका सामग्री (सफ्टवेयर, फिल्म, गीत, किताब, चित्र) अनुमतिबिना कपी गर्नु, साझा गर्नु वा प्रयोग गर्नुहुँदैन।
- सुरक्षा। आफ्नो डाटा र प्रणालीलाई पस्न नपाउने मानिस, भाइरस र अरू खतराबाट जोगाउनुपर्छ।
- व्यावसायिकता। अनलाइनमा उचित व्यवहार गर्नुपर्छ: आपत्तिजनक कुरा गर्नुहुँदैन र कसैलाई हैरान पार्नुहुँदैन।
- शुद्धता। आफूले पोस्ट वा प्रकाशन गर्ने कुरा ठिक र साँचो छ भन्ने निश्चित गर्नुपर्छ।
- कानुनको पालना। कम्प्युटर र प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी सबै कानुन र नियम मान्नुपर्छ।
- गलत कामको खबर। कसैले आचारसंहिता तोडेमा सम्बन्धित व्यक्ति (शिक्षक, विद्यालय, प्रहरी) लाई खबर गर्नुपर्छ।
साइबर कानुनको अवधारणा
इन्टरनेट, कम्प्युटर र सम्बन्धित प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी कानुनको प्रणालीलाई साइबर कानुन भनिन्छ। यसलाई इन्टरनेट कानुन, डिजिटल कानुन वा “इन्टरनेटको कानुन” पनि भनिन्छ। साइबर कानुनले इन्टरनेट, वेबसाइट, इमेल, कम्प्युटर, फोन, सफ्टवेयर र हार्डवेयर प्रयोग गर्दा मानिसको सूचनामा पहुँच, गोपनीयता, सञ्चार, बौद्धिक सम्पत्ति र बोल्ने स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ। सरल भाषामा भन्दा, साइबर कानुन कम्प्युटर अपराध र उत्पीडनविरुद्ध लड्ने कानुनी व्यवस्था हो। यसमा साइबर अपराधीलाई कडा सजाय दिने प्रावधान हुन्छ।
साइबर कानुनले डिजिटल हस्ताक्षर र इलेक्ट्रोनिक कागजातलाई कानुनी मान्यता पनि दिन्छ। यसले गर्दा तिनलाई अनलाइन बैङ्किङ, किनमेल र ई-कमर्स (e-commerce) मा प्रयोग गर्न सकिन्छ। कम्प्युटर अपराधको न्याय कसरी गर्ने भन्ने नियम पनि यसैले बनाउँछ। ह्याकिङ र पहिचान चोरीजस्ता कम्प्युटर अपराध, डिजिटल हस्ताक्षर र इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT) यसका मुख्य क्षेत्र हुन्। IoT भन्नाले इन्टरनेटमा जोडिएका क्यामेरा र मिटरजस्ता दैनिक प्रयोगका वस्तु बुझिन्छ।
अमेरिकामा ह्याकिङ नियन्त्रण गर्न सन् 1986 मा कम्प्युटर ठगी र दुरुपयोग ऐन (Computer Fraud and Abuse Act) पारित गरिएको थियो। नेपालमा सरकारले वि.सं. 2061 भदौ 30 (15 सेप्टेम्बर 2004) मा इलेक्ट्रोनिक लेनदेन तथा डिजिटल हस्ताक्षर अध्यादेश ल्याएको थियो। यसलाई “साइबर कानुन” भनेर चिनिन्थ्यो। त्यसपछि इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 र इलेक्ट्रोनिक लेनदेन नियमावली, 2064 आए। (कानुनमा यो ऐनको नाम विद्युतीय (इलेक्ट्रोनिक) कारोबार ऐन लेखिएको छ।)
नेपालमा साइबर कानुन
नेपालमा साइबर अपराध बढ्दै गएपछि यसका लागि छुट्टै कानुन आवश्यक भयो। इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 (सन् 2008) मा धेरै किसिमका साइबर अपराध समेटिएका छन्। यस ऐनमा तोकिएका मुख्य सजाय यसप्रकार छन्:
| अपराध | सजाय (बढीमा) |
|---|---|
| जानीजानी कम्प्युटरको सोर्स कोड (प्रोग्राम) चोर्नु, नष्ट गर्नु वा बदल्नु | 3 वर्ष कैद, रु 2 लाख जरिमाना, वा दुवै |
| अख्तियारबिना कम्प्युटर प्रणालीमा पहुँच गर्नु | 3 वर्ष कैद, रु 2 लाख जरिमाना, वा दुवै |
| जानीजानी कम्प्युटर प्रणालीको डाटामा क्षति पुर्याउनु | 3 वर्ष कैद, रु 2 लाख जरिमाना, वा दुवै |
| इलेक्ट्रोनिक माध्यमबाट गैरकानुनी सामग्री प्रकाशन गर्नु | 5 वर्ष कैद, रु 1 लाख जरिमाना, वा दुवै |
| कम्प्युटर ठगी | 2 वर्ष कैद, रु 1 लाख जरिमाना, वा दुवै |
अनलाइनमा मानिसको रक्षा गर्ने अरू कानुन पनि छन्:
- बालबालिकासम्बन्धी ऐन, 2075 ले बालबालिकाको अश्लील तस्बिर खिच्न र बालबालिकालाई हानि पुग्ने तस्बिर प्रकाशन वा वितरण गर्न निषेध गरेको छ।
- प्रतिलिपि अधिकार ऐन, 2059 ले कम्प्युटर प्रोग्रामसहित सिर्जनात्मक कामको प्रतिलिपि अधिकार (कपिराइट) सुरक्षित गरेको छ। अरूको मौलिक कामलाई आफ्नो फाइदाका लागि कपी गर्न, बदल्न वा प्रयोग गर्न कसैले पनि पाउँदैन।
- वैयक्तिक गोपनीयतासम्बन्धी ऐन, 2075 ले मानिसको व्यक्तिगत डाटाको सुरक्षा गर्ने जिम्मेवारी सार्वजनिक संस्थालाई दिएको छ। यस्ता संस्थाले त्यो डाटा धनीको सहमतिबिना कसैलाई दिन पाउँदैनन्। सहमतिबिना कसैको डाटा दिएर गोपनीयता भङ्ग गर्नेलाई बढीमा तीन वर्ष कैद, बढीमा रु 30,000 जरिमाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
यी कानुन पनि अझै पर्याप्त छैनन्। यी कानुनका कमजोरी हटाउन, मानिसलाई साइबर अपराधको उजुरी गर्न प्रोत्साहन दिन र ई-कमर्स, सामाजिक सञ्जाल तथा साइबर आतङ्कवादसम्बन्धी पूर्ण कानुन बनाउन नेपालले अझै काम गर्नुपर्ने छ। नेपालमा साइबर अपराधको उजुरी नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा गरिन्छ।
कम्प्युटर आचारसंहिता र साइबर कानुनबिच के फरक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
इन्टरनेट सुरक्षा
आजभोलि जीवनका धेरै काम अनलाइनमै हुन्छन्: कुराकानी, पढाइ, किनमेल, बैङ्किङ, मनोरञ्जन। त्यसैले धेरै व्यक्तिगत र संवेदनशील जानकारी इन्टरनेटमा निरन्तर आवतजावत गरिरहेको हुन्छ। इन्टरनेट प्रायः निजी र सुरक्षित हुन्छ, तर यो असुरक्षित बाटो पनि हुन सक्छ। अपराधीहरू भित्र पस्ने बाटो सधैँ खोजिरहेका हुन्छन्। विभिन्न सफ्टवेयर प्रयोग गरेर ह्याकरहरूले बैङ्क खाताको विवरण र कार्ड नम्बरजस्ता व्यक्तिगत डाटा चोर्न सक्छन्।
इन्टरनेटमा हामीले गर्ने काम र जानकारीलाई यस्ता आक्रमणबाट जोगाउनु इन्टरनेट सुरक्षा हो। वेब फारममा टाइप गरिएको डाटा, हाम्रा खाता र इन्टरनेटबाट पठाइने सबै कुरा यसमा पर्छन्। इन्टरनेट सुरक्षा कम्प्युटर सुरक्षाको एउटा शाखा हो। यसमा ब्राउजर सुरक्षा, वेबसाइट सुरक्षा र नेटवर्क सुरक्षा पर्छन्। हरेक व्यक्ति र हरेक कार्यालयका लागि यो महत्त्वपूर्ण छ।
इन्टरनेट सुरक्षाका खतरा
- मालवेयर (malicious software, हानिकारक सफ्टवेयर): कम्प्युटरलाई हानि पुर्याउन वा त्यसको दुरुपयोग गर्न बनाइएका प्रोग्राम। भाइरस, वर्म (worm), ट्रोजन हर्स (Trojan horse) र स्पाइवेयर (spyware) यसका किसिम हुन्। भाइरस अरू फाइलभित्र लुकेर बस्छ र ती फाइल कपी गर्दा वा खोल्दा फैलिन्छ। वर्म नेटवर्कमा आफैँ फैलिन्छ। ट्रोजन हर्स उपयोगी प्रोग्रामजस्तो देखिन्छ भने स्पाइवेयरले प्रयोगकर्ताले गरेका काम लुकेर हेर्छ। मालवेयरले व्यक्तिगत जानकारी चोर्न, फाइल बिगार्न र कम्प्युटरलाई नै आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सक्छ।
- फिसिङ: मानिसलाई झुक्याएर पासवर्ड, PIN वा कार्ड नम्बरजस्ता व्यक्तिगत जानकारी लिनु। फिसिङ प्रायः बैङ्क वा साथीजस्तो भरोसा गरिने कसैबाट आएजस्तो देखिने इमेल, SMS वा पप-अप विन्डोका रूपमा आउँछ। यो सोसल इन्जिनियरिङ (social engineering) को एउटा रूप हो: यसमा कम्प्युटरमा जबरजस्ती पस्नुको सट्टा मानिसलाई झुक्याइन्छ।
- पहिचान चोरी: कसैको नाममा खाता खोल्ने वा ऋण लिनेजस्ता ठगी गर्न उसको व्यक्तिगत जानकारी (नाम, जन्ममिति, नागरिकता वा अरू परिचयपत्रको नम्बर, कार्डको विवरण) चोर्नु।
- ह्याकिङ: अनुमतिबिना कम्प्युटर प्रणाली वा नेटवर्कभित्र पस्नु। ह्याकरहरूले संवेदनशील जानकारी चोर्न, मालवेयर हाल्न वा प्रणालीलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सक्छन्।
- बोटनेट: मालवेयरले लुकेर कब्जा गरेको कम्प्युटरलाई बोट (bot) भनिन्छ। धनीहरूलाई थाहै नदिई एउटै अपराधीले नियन्त्रण गर्ने यस्ता हजारौँ वा लाखौँ कम्प्युटरको नेटवर्कलाई बोटनेट भनिन्छ। महत्त्वपूर्ण सेवा ठप्प पार्ने, संवेदनशील जानकारी चोर्ने र ठुलो आर्थिक नोक्सानी गर्ने विशाल आक्रमणमा बोटनेट प्रयोग गरिन्छ। यसबाट जोगिन धेरै तहको सुरक्षा सँगै चाहिन्छ: राम्रो सुरक्षा सफ्टवेयर, प्रणालीलाई अपडेट राख्ने काम र प्रयोगकर्तालाई सुरक्षित रहन सिकाउने काम।
इन्टरनेट सुरक्षाका उपाय
- बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ। पासवर्ड लामो, अनुमान गर्न गाह्रो र हरेक खाताका लागि फरक हुनुपर्छ।
- दुई चरणको प्रमाणीकरण (2FA) अन गर्नुपर्छ। यसमा खाता खोल्न पासवर्डबाहेक अर्को प्रमाण पनि चाहिन्छ, जस्तै फोनमा पठाइएको कोड। यसले गर्दा पासवर्ड थाहा पाएको चोरले पनि खातामा पस्न सक्दैन।
- सफ्टवेयर अपडेट गरिराख्नुपर्छ। अपरेटिङ सिस्टम र एपका अपडेटबाट आक्रमणकारीलाई थाहा भइसकेका कमजोरी सच्याइन्छ।
- मालवेयर पत्ता लगाउन र हटाउन भरपर्दो एन्टिभाइरस र सुरक्षा सफ्टवेयर प्रयोग गर्नुपर्छ।
- फायरवाल प्रयोग गर्नुपर्छ। फायरवालले कम्प्युटर वा नेटवर्कमा पस्न नहुने जडान रोक्छ।
- महत्त्वपूर्ण डाटाको ब्याकअप राख्नुपर्छ। आक्रमण वा दुर्घटनापछि डाटा फेरि फिर्ता ल्याउन सकियोस् भनेर नियमित रूपमा अर्को ड्राइभ वा क्लाउडमा ब्याकअप राख्नुपर्छ।
- सुरक्षित बानी सिक्नुपर्छ र सिकाउनुपर्छ। शङ्कास्पद इमेल, फाइल वा लिङ्क खोल्नुहुँदैन र परिवारका सदस्यलाई पनि यो कुरा सिक्न मदत गर्नुपर्छ।
तपाईँलाई एउटा SMS आउँछ: “तपाईँको बैङ्क खाता आज ब्लक हुनेछ। खाता खुला राख्न यहाँ क्लिक गरेर PIN हाल्नुहोस्।” यो कस्तो आक्रमण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2.5 रोबोटिक्स र भर्चुअल वास्तविकताको परिचय
रोबोटिक्स
रोबोटको डिजाइन, निर्माण, सञ्चालन र प्रयोग गर्ने विज्ञान र इन्जिनियरिङको शाखालाई रोबोटिक्स भनिन्छ। यसमा मेकानिकल इन्जिनियरिङ (चल्ने शरीर), इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ (मोटर, सेन्सर र बिजुली), कम्प्युटर इन्जिनियरिङ (रोबोटको “दिमाग” र प्रोग्राम) र गणित एकै ठाउँमा आउँछन्। रोबोटिक्सको लक्ष्य मानिसलाई सहयोग गर्ने र मानिसले गर्ने काम नक्कल गर्न सक्ने मेसिन बनाउनु हो।
रोबोटका दुई मुख्य भाग हुन्छन्:
- हार्डवेयर: रोबोटको छुन सकिने भौतिक शरीर, जस्तै ढाँचा, मोटर, पाङ्ग्रा वा पाखुरा, सेन्सर र भित्रको कम्प्युटर। कतिपय रोबोट मानिसजस्ता देखिन्छन् (रोबोटिक मानव), तर धेरैजसो मेसिनजस्तै देखिन्छन्: कारखानाको पाखुरा, भ्याकुम क्लिनर, मङ्गल ग्रहको रोभर।
- सफ्टवेयर: मानिसले लेखेका निर्देशनको सूची, अर्थात् प्रोग्राम। हार्डवेयरले के गर्ने भन्ने कुरा यसैमा लेखिएको हुन्छ। कम्प्युटर प्रोग्रामिङका कारण नै रोबोटले आफ्ना काम स्वचालित रूपमा गर्न सक्छ। प्रोग्राममा जे लेखिएको छ, रोबोटले ठ्याक्कै त्यही मात्र गर्छ। यो कुरा तलको खेलमा आफैँ गरेर हेर्न सकिन्छ:
मानिसका लागि खतरनाक, फोहोर, दिक्क लाग्ने वा असम्भव काममा रोबोट विशेष उपयोगी हुन्छन्: अन्तरिक्षमा काम गर्न, बम निष्क्रिय पार्न, समुद्रको गहिराइमा काम गर्न र खतरनाक विकिरण भएका ठाउँमा काम गर्न। सफ्टवेयर मात्रले बनेका “रोबोट” पनि हुन्छन्। रोबोटिक प्रक्रिया स्वचालन (RPA) का प्रोग्रामले मानिसले कम्प्युटरमा गर्ने क्लिक र टाइपिङको नक्कल गर्छ, जस्तै हजारौँ फारम भर्ने काम।
रोबोट प्रयोग हुने क्षेत्र
- उत्पादन (कारखाना): कारखानामा रोबोटका पाखुराले वेल्डिङ गर्छ, रङ लगाउँछ र मेसिन तथा गाडीका भाग जोड्छ। यसरी एउटै खतरनाक वा दिक्क लाग्ने काम दिनमा हजारौँ पटक दोहोर्याइन्छ।
- स्वास्थ्य सेवा: रोबोटले निकै सूक्ष्म शल्यक्रियामा सर्जनलाई सहयोग गर्छ, अस्पतालमा औषधि पुर्याउँछ र बिरामीलाई फिजियोथेरापीमा मदत गर्छ।
- कृषि: रोबोटले बाली रोप्छ, काट्छ र जाँच्छ। यसले गर्दा कम मिहिनेतमा बढी उब्जनी हुन्छ।
- सामान ढुवानी र भण्डारण: ठुला गोदाममा रोबोटले सामान प्याक गर्छ, छुट्याउँछ र बोक्छ। यसबाट खर्च घट्छ।
- अन्वेषण: मानिस जान खतरनाक वा असम्भव हुने अन्तरिक्ष र समुद्रको गहिराइमा रोबोटले डाटा र नमुना सङ्कलन गर्छ।
- शिक्षा: विद्यार्थीहरू रोबोट बनाएर र प्रोग्राम गरेर रोबोटिक्स र प्रोग्रामिङ सिक्छन्।
- मनोरञ्जन: थिम पार्क र फिल्ममा रोबोटले प्रदर्शन गर्छ।
- सुरक्षा: रोबोटले क्षेत्रको निगरानी र गस्ती गर्छ, बम र अरू खतरनाक वस्तु पत्ता लगाएर निष्क्रिय पार्छ, आगो निभाउँछ र उद्धारमा सहयोग गर्छ।
भर्चुअल वास्तविकता
भर्चुअल वास्तविकता (VR) भनेको विशेष इलेक्ट्रोनिक उपकरण प्रयोग गरेर वरिपरि हेर्न र साँच्चै त्यहीँ भएझैँ काम गर्न सकिने, कम्प्युटरले बनाएको त्रिआयामिक (3D) संसार हो। “भर्चुअल” को अर्थ कृत्रिम हो, त्यसैले यसलाई कृत्रिम वास्तविकता पनि भनिन्छ। यसमा एउटा कृत्रिम ठाउँ बनाइन्छ। त्यहाँ पुग्ने मानिसलाई आफू साँच्चै त्यहीँ उपस्थित भएजस्तो लाग्छ र उनीहरू त्यहाँका वस्तु र ठाउँलाई साँच्चैकाजस्तै चलाउन सक्छन्।
VR प्रणालीमा प्रायः यी कुरा हुन्छन्:
- आँखामाथि लगाइने हेडसेट: यसमा हरेक आँखाको अगाडि एउटा सानो स्क्रिन हुन्छ। हाम्रा दुई आँखाले संसारलाई अलि फरक ठाउँबाट हेरेझैँ हेडसेटमा पनि हरेक आँखालाई अलि फरक चित्र देखाइन्छ। दिमागले ती दुई चित्र जोडेर 3D (स्टेरियोस्कोपिक) दृश्य बनाउँछ;
- चारैतिरबाट आएजस्तो लाग्ने आवाजका लागि हेडफोन वा स्पिकर;
- टाउको र हातको चाल पछ्याउने मोसन सेन्सर (motion sensors): यसले गर्दा टाउको घुमाउँदा दृश्य पनि घुम्छ र हात बढाएर स्वाभाविक रूपमा चिज टिप्न सकिन्छ।
VR प्रयोग हुने क्षेत्र
- सैन्य क्षेत्र: सेनाले कुनै वास्तविक खतराबिनै सिपाहीलाई खतरनाक अवस्थाको र पाइलटलाई युद्ध क्षेत्रमा उडानको तालिम दिन्छ। युद्धपछि पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD) भएका सिपाहीको उपचारमा पनि VR प्रयोग गरिन्छ। यस उपचारलाई भर्चुअल रियालिटी एक्सपोजर थेरापी (VRET) भनिन्छ।
- शिक्षा: विद्यार्थीहरू भर्चुअल फिल्ड ट्रिपमा सङ्ग्रहालय, सौर्यमण्डल वा समयमा पछाडि फर्केर अर्कै युगमा पुग्छन्। भर्चुअल कक्षाको प्रयोग पनि बढ्दै छ।
- खेलकुद: आफ्नो खेलमा सुधार गर्न खेलाडी र प्रशिक्षकले खेलका अवस्थालाई VR मा बारम्बार दोहोर्याएर अभ्यास गर्छन्। दर्शकले संसारको जुनसुकै ठाउँबाट VR मा प्रत्यक्ष खेल हेर्न सक्छन्। कहिलेकाहीँ यसको भर्चुअल टिकट रङ्गशालाको सिटभन्दा निकै सस्तो हुन्छ।
- मानसिक स्वास्थ्य: VRET मा चिन्ता वा फोबिया (उचाइ वा माकुराको डरजस्ता) भएका मानिसले डर लाग्ने कुराको सामना सुरक्षित र नियन्त्रित ठाउँमा, थोरै थोरै गर्दै गर्छन्। अरू कतिपयले आराम गर्न र तनावसँग जुध्न सिक्न VR प्रयोग गर्छन्।
- चिकित्सा तालिम: मेडिकल र दन्त चिकित्साका विद्यार्थीले VR मा शल्यक्रियाको अभ्यास गर्छन्। यहाँ गल्ती हुँदा कसैलाई हानि हुँदैन। यसबाट तालिम राम्रो र सस्तो हुन्छ।
- फेसन: पसलहरूले VR मा लुगा देखाउँछन् र पसलको सजावटको योजना बनाउँछन्। प्रख्यात ब्रान्डहरूले विज्ञापनमा पनि यसको प्रयोग गर्छन्।
- वास्तुकला: वास्तुविद्हरूले भवन बन्नुअघि नै मानिसलाई त्यसभित्र घुमाउँछन्। यसबाट भवनको डिजाइन, आकार र सुरक्षा जाँच्न सकिन्छ र बनेको भवन अन्तिम डिजाइनभन्दा फरक पर्दैन।
अनुसन्धान, स्वास्थ्य र सुरक्षा, सम्पदा र पुरातत्त्व (पुरानो दरबार पहिले जस्तो थियो, त्यस्तै गरी त्यसभित्र घुम्ने), कला, मार्केटिङ, सङ्गीत र कन्सर्टमा पनि VR प्रयोग गरिन्छ। यसको प्रयोग दिनदिनै बढिरहेको छ।
2.6 आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र क्लाउड कम्प्युटिङको परिचय र प्रयोग
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स
भाषा बुझ्ने, अनुहार र वस्तु चिन्ने, निर्णय गर्ने र समस्या समाधान गर्नेजस्ता, सामान्यतया मानिसको बुद्धि चाहिने काम गर्न सक्ने कम्प्युटर प्रोग्राम वा मेसिनलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) भनिन्छ। यसलाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स पनि भनिन्छ। AI छिटो विकास भइरहेको प्रविधि हो। सुरुमा यसको उद्देश्य मानिसको बुद्धिको नक्कल गर्नु थियो। अहिले भने AI धेरै दिशामा विकास भइरहेको छ। AI को प्रयोगले काम छिटो हुन थालेको छ, मानिसहरू एकअर्कासँग बढी जोडिएका छन् र व्यवसायको उत्पादकत्व बढेको छ। वैज्ञानिक खोजमा पनि AI ले मदत गर्छ।
आजका धेरैजसो AI प्रोग्रामरले लेखेका निश्चित नियमको सूची पछ्याउँदैनन्, बरु उदाहरणबाट सिक्छन्। “बिरालो” वा “कुकुर” लेखिएका लाखौँ फोटो देखाएपछि AI ले ती दुईलाई छुट्याउने ढाँचा आफैँ पत्ता लगाउँछ। यसलाई मेसिन लर्निङ भनिन्छ।
क्षमताका आधारमा AI तीन किसिमका हुन्छन्:
- सङ्कीर्ण वा कमजोर AI: बोली चिन्ने, अनुवाद गर्ने, फोटो छुट्याउने वा चेस खेल्नेजस्ता एउटा निश्चित कामका लागि मात्र बनाइएको AI। यसले त्यो कामबाहेक अरू केही गर्न सक्दैन। आज प्रयोगमा रहेका सबै AI सङ्कीर्ण AI हुन्।
- सामान्य AI (बलियो AI): मानिसजत्तिकै बुद्धिमान र मानिसले गर्न सक्ने जुनसुकै बौद्धिक काम गर्न सक्ने AI। यस्तो AI अहिलेसम्म कसैले बनाएको छैन (सन् 2026 सम्म)। हामी यसको कति नजिक छौँ भन्ने कुरामा वैज्ञानिकहरूको मत मिल्दैन।
- सुपर AI (ASI): हरेक हिसाबले मानिसभन्दा बढी बुद्धिमान हुने र मानिसले बुझ्नै नसक्ने समस्या पनि समाधान गर्न सक्ने AI को कल्पना गरिएको छ। यो विचारमा मात्र छ।
AI ले मानिसको दिमागले जस्तै केही काम गर्न सक्छ: यसले मानिससँग कुरा गर्न, अनुहार वा आवाजमा भावनाका सङ्केत चिन्न र कुराकानीमा भाग लिन सक्छ। सेल्फ ड्राइभिङ कार (आफैँ चल्ने कार), रोबोट र च्याटबोट यसका चर्चित उदाहरण हुन्। साधारण भाषामा मानिससँग कुराकानी गर्ने प्रोग्रामलाई च्याटबोट भनिन्छ।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको प्रयोग
- खगोल विज्ञान: AI ले टेलिस्कोपबाट आएका विशाल डाटा केलाएर अरू ताराका वरिपरि घुम्ने नयाँ ग्रह भेट्टाउँछ। ब्रह्माण्डले कसरी काम गर्छ र यो कसरी सुरु भयो भनेर बुझ्न पनि यसले मदत गर्छ।
- स्वास्थ्य सेवा: एक्स-रे र स्क्यानमा रोग पत्ता लगाउन AI ले डाक्टरलाई मदत गर्छ, कहिलेकाहीँ मानिसभन्दा छिटो। बिरामीको अवस्था बिग्रँदै गएमा यसले चेतावनी दिन सक्छ। यसले गर्दा समयमै उपचार पुग्छ।
- खेल: AI ले सम्भावित चालहरूको विशाल सङ्ख्याबारे हिसाब गरेर चेसजस्ता रणनीतिक खेल खेल्छ।
- वित्त: बैङ्कहरूले च्याटबोटमा, ठगी पत्ता लगाउन र स्वचालित कारोबारमा AI प्रयोग गर्छन्।
- डाटा सुरक्षा: साइबर आक्रमण छिटो बढ्दै छन्। AI ले असामान्य गतिविधि पत्ता लगाएर डाटा सुरक्षित राख्न मदत गर्छ।
- सामाजिक सञ्जाल: फेसबुक र इन्स्टाग्रामजस्ता साइटमा अरबौँ प्रयोगकर्ता छन्। यो विशाल डाटा AI ले नै मिलाउँछ। पछिल्ला ट्रेन्ड र ह्यासट्याग पत्ता लगाउने र हरेक प्रयोगकर्ताले के देख्ने भन्ने निर्णय गर्ने काम पनि AI ले गर्छ।
- यात्रा र यातायात: AI ले सबैभन्दा राम्रो बाटो, होटल र उडान सुझाउँछ। AI च्याटबोटले ग्राहकका प्रश्नको छिटो जवाफ दिन्छ।
- रोबोटिक्स: साधारण रोबोटले आफूलाई प्रोग्राम गरिएका काम मात्र दोहोर्याउँछ। AI भएको रोबोटले भने अनुभवबाट सिकेर नयाँ अवस्थामा पनि काम गर्न सक्छ। एरिका (जापान) र सोफिया जस्ता रोबोटिक मानव मानिसजस्तै कुरा र व्यवहार गर्छन्।
- कृषि: खेतीका रोबोटमा तथा फोटो हेरेर बालीमा लागेको रोग पत्ता लगाउन र उब्जनीको अनुमान गर्न AI प्रयोग गरिन्छ। यसबाट किसानलाई मदत पुग्छ।
- शिक्षा: AI च्याटबोटले शिक्षण सहायकको काम गर्न सक्छ। भविष्यमा यसले हरेक विद्यार्थीका लागि जुनसुकै बेला र जहाँसुकै व्यक्तिगत ट्युटरको काम गर्न सक्छ।
एउटा फोनको एपले पातको फोटो हेरेर बिरुवा चिन्छ, तर अरू केही गर्न सक्दैन। यो कस्तो AI हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्लाउड कम्प्युटिङ
Google Photos मा राखिएका फोटो वा Gmail का इमेल कहाँ हुन्छन्? फोनमा होइन। ती टाढाका भवनमा रहेका विशाल कम्प्युटरमा भण्डारण गरिएका हुन्छन् र फोनले इन्टरनेटमार्फत ती देखाउँछ। यसैलाई क्लाउड कम्प्युटिङ भनिन्छ।
आफ्नै कम्प्युटर वा फोन मात्र प्रयोग गर्नुको सट्टा इन्टरनेटमार्फत टाढाका सर्भर प्रयोग गरेर डाटा र प्रोग्राम भण्डारण, व्यवस्थापन र प्रशोधन गर्नुलाई क्लाउड कम्प्युटिङ भनिन्छ। टाढाका यी सर्भर डाटा सेन्टर भनिने भवनमा रहेका शक्तिशाली कम्प्युटर हुन्। यसमा फाइल आफ्नै हार्ड डिस्क वा मेमोरी कार्डमा नराखी टाढाको डाटाबेसमा राखिन्छ। चित्र 2.10 मा देखाइएजस्तै, उपकरण इन्टरनेटमा जोडिएसम्म डाटा र प्रोग्राम जहाँसुकैबाट चलाउन सकिन्छ। Google Drive, Gmail, OneDrive, iCloud र Google Docs धेरैले प्रयोग गरिरहेका क्लाउड सेवा हुन्।
कम लागत, आवश्यकताअनुसार बढाउन सकिने सुविधा, गति र सुरक्षाका कारण मानिसहरू क्लाउड रोज्छन्। यो सेवा दिने कम्पनीलाई क्लाउड सेवा प्रदायक भनिन्छ। नेपालमा पनि केही क्लाउड सेवा प्रदायक छन्। क्लाउड सेवा यस्ता हुन सक्छन्:
- सार्वजनिक: इन्टरनेटमार्फत दर्ता गर्ने जो कोहीलाई दिइने सेवा। यसमा प्रायः प्रयोग गरेजति शुल्क लिइन्छ;
- निजी: एउटा संस्था वा सीमित मानिसका लागि मात्र चलाइने सेवा।
क्लाउड कम्प्युटिङका फाइदा
- कम लागत: व्यवसायले आफ्नै महँगा कम्प्युटर र उपकरण किनेर तिनको हेरचाह गर्नुपर्दैन। प्रयोग गरेजति मात्र तिरे पुग्छ।
- पहुँच: संसारको जुनसुकै ठाउँबाट, इन्टरनेट जडान भएको जुनसुकै उपकरणमा डाटा र प्रोग्राम चलाउन सकिन्छ।
- विश्वसनीयता: क्लाउड प्रदायकले सबै कुराका थप प्रतिलिपि (ब्याकअप) धेरै मेसिनमा राख्छन्। त्यसैले एउटा मेसिन बिग्रिँदा डाटा हराउँदैन।
- सुरक्षा: क्लाउड प्रदायकले सुरक्षामा धेरैजसो व्यवसायले भन्दा धेरै खर्च गर्न सक्छन्। त्यसैले डाटा प्रायः कार्यालयको कम्प्युटरमा भन्दा क्लाउडमा बढी सुरक्षित हुन्छ।
- ग्लोबल स्केल: क्लाउडमा रहेको वेबसाइट वा एपले आवश्यक परेको बेला थप सर्भर प्रयोग गरेर संसारको जुनसुकै ठाउँका थोरै प्रयोगकर्तादेखि लाखौँ प्रयोगकर्तासम्मलाई सेवा दिन सक्छ।
यसका बेफाइदा पनि छन्: इन्टरनेटबिना आफ्ना फाइलसम्म पुग्न सकिँदैन र आफ्नो डाटा अर्कै कम्पनीको हातमा हुन्छ। त्यसैले भरपर्दो कम्पनी रोज्नुपर्छ र बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ।
यीमध्ये कुन क्लाउड सेवा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. सेटटप बक्स (STB) ले के काम गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. वेबसाइटको आफ्नै (अद्वितीय) ठेगानालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. सामाजिक सञ्जालजस्ता इलेक्ट्रोनिक माध्यम प्रयोग गरेर कसैलाई धम्क्याउने, अपमान गर्ने वा मानसिक यातना दिने कार्य कुन किसिमको साइबर अपराध हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. मेसिनको प्रयोगबाट मानिसको बुद्धि र क्षमताको नक्कल गर्ने प्रविधि कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. डिजिटल हस्ताक्षर र फिङ्गरप्रिन्ट इन्टरनेट सुरक्षाको कुन उपायअन्तर्गत पर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. यीमध्ये क्लाउड कम्प्युटिङको फाइदा कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. फरक छुट्याउनुहोस्
प्रिन्टर र स्क्यानर
उत्तर
| प्रिन्टर | स्क्यानर |
|---|---|
| आउटपुट उपकरण हो। | इनपुट उपकरण हो। |
| सफ्टकपी (फाइल) लाई कागजमा हार्डकपी बनाउँछ। | कागजको हार्डकपीलाई सफ्टकपी (फाइल) बनाउँछ। |
| कम्प्युटरबाट डाटा बाहिर निकाल्छ। | कम्प्युटरमा डाटा हाल्छ। |
| मसी वा टोनर प्रयोग गर्छ। | बत्ती र प्रकाश सेन्सर प्रयोग गर्छ। |
| गति PPM, LPM वा CPS मा नापिन्छ। | गुणस्तर डट्स पर इन्च (चित्र कति मसिनो छ) मा नापिन्छ। |
सर्च इन्जिन र वेबसाइट
उत्तर
| सर्च इन्जिन | वेबसाइट |
|---|---|
| इन्टरनेटमा जानकारी खोज्ने सफ्टवेयर प्रणाली हो। | एउटै ठेगानामा राखिएका सम्बन्धित वेबपेजको सङ्ग्रह हो। |
| अरबौँ वेबसाइटका पेजको इन्डेक्समा खोज्छ। | एउटा व्यक्ति वा संस्थाको जानकारी राख्छ। |
| जानकारी कहाँ छ थाहा नभएको बेला प्रयोग गरिन्छ। | ठेगाना (URL) थाहा भएको बेला प्रयोग गरिन्छ। |
| जस्तै: Google, Bing | जस्तै: www.moecdc.gov.np |
भर्चुअल वास्तविकता (VR) र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI)
उत्तर
| भर्चुअल वास्तविकता | आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स |
|---|---|
| मानिसले हेर्ने र त्यसभित्र काम गर्ने, कम्प्युटरले बनाएको 3D संसार हो। | मानिसको बुद्धि चाहिने काम गर्ने कम्प्युटर प्रोग्राम वा मेसिन हो। |
| यसको उद्देश्य प्रयोगकर्तालाई अर्कै ठाउँमा उपस्थित भएको अनुभव गराउनु हो। | यसको उद्देश्य मेसिनलाई सोच्न, सिक्न र निर्णय गर्न सक्ने बनाउनु हो। |
| विशेष उपकरण चाहिन्छ: हेडसेट, हेडफोन, मोसन सेन्सर। | साधारण कम्प्युटर वा फोनमा, वा रोबोटमा चल्न सक्छ। |
| जस्तै: भर्चुअल फिल्ड ट्रिप, उडानको सिमुलेटर | जस्तै: च्याटबोट, आफैँ चल्ने कार, अनुहार चिन्ने प्रणाली |
कम्प्युटर आचारसंहिता र साइबर कानुन
उत्तर
| कम्प्युटर आचारसंहिता | साइबर कानुन |
|---|---|
| कम्प्युटर राम्ररी प्रयोग गर्ने नैतिक निर्देशनको सङ्ग्रह हो। | कम्प्युटर र इन्टरनेटको प्रयोगका लागि सरकारले बनाएको कानुन हो। |
| के ठिक र के बेठिक भनेर बताउँछ। | के कानुनी र के गैरकानुनी भनेर बताउँछ। |
| तोड्नु गलत हो, तर सधैँ कानुनी सजाय हुँदैन। | तोडेमा अदालतले कैद वा जरिमानाको सजाय दिन्छ। |
| जस्तै: अरूको कामको सम्मान गर्नु, सही जानकारी दिनु | जस्तै: इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 |
रोबोटिक मानव र मानव
उत्तर
| रोबोटिक मानव | मानव |
|---|---|
| मानिसले धातु, प्लास्टिक र इलेक्ट्रोनिक्सबाट बनाएको मेसिन हो। | कोषले बनेको जीवित प्राणी हो। |
| प्रोग्राम (सफ्टवेयर) र बिजुलीले चल्छ। | खाना र अक्सिजनले बाँच्छ; यसमा दिमाग र भावना हुन्छन्। |
| मानिसका भाव र बोलीको नक्कल गर्न सक्छ, तर साँच्चैको भावना हुँदैन। | साँच्चैको भावना, कल्पना र बुझाइ हुन्छ। |
| आफूलाई प्रोग्राम वा तालिम दिइएको काम मात्र गर्छ। | लगभग जुनसुकै कुरा सिक्न र गर्न सक्छ र आफैँ निर्णय गर्छ। |
| थाक्दैन र खतरनाक ठाउँमा काम गर्न सक्छ। | थाक्छ, आराम चाहिन्छ; खतराबाट हानि हुन्छ। |
| जस्तै: सोफिया, एरिका | जस्तै: हामी सबै |
3. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
एटिएम कस्तो प्रविधि हो? यसका महत्त्वपूर्ण कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
एटिएम (अटोमेटेड टेलर मेसिन) एउटा इलेक्ट्रोमेकानिकल मेसिन हो, अर्थात् कम्प्युटरले नियन्त्रण गर्ने र चल्ने भाग भएको उपकरण। यसले बैङ्कको टेलरबिनै स्वचालित बैङ्किङ सेवा दिन्छ। एटिएम बैङ्कको सर्भरसँग जोडिएको हुन्छ। यसमा इनपुट उपकरण (कार्ड रिडर, किप्याड) र आउटपुट उपकरण (स्क्रिन, स्पिकर, रसिद प्रिन्टर, नगद डिस्पेन्सर) हुन्छन्।
यसका कार्य: दिन होस् वा रात, जुनसुकै बेला नगद निकाल्ने, नगद जम्मा गर्ने, खाताको मौज्दात हेर्ने, खाताको छोटो विवरण दिने, बिल भुक्तानी गर्ने, एउटा खाताबाट अर्कोमा पैसा स्थानान्तरण गर्ने र PIN परिवर्तन गर्ने।
फोटोकपी मेसिनका मुख्य भागको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- सिसा (प्लेटेन) र कभर: कागजात घोप्टो पारेर राख्ने ठाउँ।
- कन्ट्रोल प्यानल: प्रतिलिपिको सङ्ख्या, साइज, गाढापन र रङ छान्न।
- बत्ती, ऐना र लेन्स: कागजातमा प्रकाश पार्ने र त्यसको आकृति ड्रमसम्म पुर्याउने भाग।
- ड्रम: आकृतिलाई विद्युत् चार्जका रूपमा राख्ने, प्रकाशप्रति संवेदनशील बेलना।
- चार्जर (कोरोना तार): ड्रमलाई चार्ज दिने भाग।
- टोनर कार्टिज: टोनरको धुलो रहने भाग।
- पेपर ट्रे: खाली कागज राख्ने ठाउँ।
- फ्युजर: टोनरलाई पगालेर कागजमा टाँस्ने तातो रोलर।
- आउटपुट ट्रे: प्रतिलिपि निस्कने ठाउँ।
प्रिन्टर के हो? यसको काम छोटकरीमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
प्रिन्टर कम्प्युटर वा अन्य उपकरणमा भण्डारण गरिएको पाठ र चित्रलाई कागजमा छाप्ने हार्डकपी आउटपुट डिभाइस हो।
यसको काम: यसले कम्प्युटर वा फोनबाट डिजिटल डाटा (कागजात वा फोटोको फाइल) लिएर त्यसलाई कालो-सेतो वा रङ्गीन हार्डकपीका रूपमा छाप्छ। डट-म्याट्रिक्स प्रिन्टरले मसी लागेको रिबन ठोक्छ, इन्कजेट प्रिन्टरले मसीका थोपा छर्कन्छ भने लेजर प्रिन्टरले लेजर, ड्रम र टोनर प्रयोग गर्छ। यसको गति क्यारेक्टर प्रति सेकेन्ड (CPS), लाइन प्रति मिनेट (LPM) वा पेज प्रति मिनेट (PPM) मा नापिन्छ।
सर्च इन्जिन भनेको के हो? उदाहरणसहित सर्च इन्जिनको आवश्यकता व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सर्च इन्जिन इन्टरनेटमा भएका जानकारी खोजेर प्रयोगकर्ताले टाइप गरेका मुख्य शब्दका लागि सबैभन्दा उपयोगी वेबपेज देखाउने सफ्टवेयर प्रणाली हो। उदाहरण: Google, Bing, Yahoo, DuckDuckGo।
यो किन चाहिन्छ:
- इन्टरनेटमा अरबौँ वेबपेज छन्। हामीलाई चाहिएको जानकारी कुन वेबसाइटमा छ वा त्यसको ठेगाना के हो भन्ने प्रायः थाहा हुँदैन। सर्च इन्जिनमा केही मुख्य शब्द टाइप गरे पुग्छ।
- यसले समय बचाउँछ: नतिजा एक सेकेन्डभन्दा कम समयमा आउँछ।
- यसले सबैभन्दा उपयोगी नतिजा पहिले राखेर बढी ठ्याक्कै नतिजा दिन्छ र आधिकारिक स्रोत भेट्टाउन मदत गर्छ।
उदाहरणका लागि, ठेगाना थाहा नभए पनि पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तक भेट्टाउन हामी गुगलमा “Curriculum Development Centre” खोजेर नतिजाबाट moecdc.gov.np छान्छौँ।
ISP का मुख्य विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर
ISP (इन्टरनेट सेवा प्रदायक) व्यक्ति र संस्थालाई इन्टरनेटमा पहुँच दिने कम्पनी हो। यसका मुख्य विशेषता:
- यसले अप्टिकल फाइबर, केबल, टेलिफोन लाइन वा ताररहित माध्यमबाट छिटो गतिको इन्टरनेट जडान दिन्छ।
- धेरैजसो ISP ले आफ्ना ग्राहकलाई इमेल ठेगाना दिन्छन्।
- धेरैजसो ISP ले ग्राहकलाई फिसिङ, मालवेयर र अरू खतराबाट जोगाउँछन्।
- कतिपय ISP ले वेबहोस्टिङ र डोमेन दर्ता सेवा पनि दिन्छन्।
- ग्राहकले आफ्नो प्याकेज (गति वा डाटाको मात्रा) अनुसार पैसा तिर्छन्।
नेपालमा उदाहरण: नेपाल टेलिकम, वर्ल्डलिङ्क, भायानेट।
सोसल मिडियाका अवसर र फाइदा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- सशक्त माध्यम: मानिसले यसमा आफ्ना सुख र दुःख साट्न, विचारमा छलफल र बहस गर्न तथा कुनै विषय उठाउन सक्छन्। चुनावी अभियानमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ। यसमा सबैले आफ्नो आवाज राख्न पाउँछन्।
- ब्रान्ड विकास: व्यवसायीले आफ्ना उत्पादनको परिचय दिन र विज्ञापन गर्न सक्छन् भने ग्राहकले तिनबारे थाहा पाउँछन्।
- ग्राहक अन्तरक्रिया: व्यवसायले ग्राहकको कुरा सिधै सुन्न पाउँछ। राम्रा प्रतिक्रियाबाट अरू ग्राहक आकर्षित हुन्छन् भने नराम्रा प्रतिक्रियाबाट के सुधार्नुपर्छ भन्ने थाहा हुन्छ।
- सिकाइ: पाठ, भर्चुअल कक्षा (जस्तै NCED Virtual) र विज्ञानका भिडियो निःशुल्क साझा हुन्छन्।
- सम्पर्क: टाढा बस्ने परिवार र साथीहरू हरेक दिन सस्तोमा कुरा गर्न र खबर साट्न सक्छन्।
- छिटो खबर र सहयोग: समाचार, चेतावनी र अपिल (जस्तै बाढी वा भूकम्पपछि) केही मिनेटमै फैलिन्छन्।
साइबर अपराध भनेको के हो? साइबर अपराधका रूप के के हुन्?
उत्तर
कम्प्युटर, फोन, नेटवर्क वा इन्टरनेटमार्फत गरिने र कुनै व्यक्ति, समूह वा सरकारको धन, प्रतिष्ठा वा मानसिक स्वास्थ्यमा हानि पुर्याउने अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ। यसलाई कम्प्युटर अपराध पनि भनिन्छ।
यसका रूप:
- पहिचान चोरी: कसैको व्यक्तिगत जानकारी प्रयोग गरेर आफूलाई उही भनी बहाना गर्नु र उसबाट चोर्नु।
- साइबर आतङ्कवाद: गम्भीर हानि पुर्याउन, डर देखाउन वा जबरजस्ती पैसा असुल्न कम्प्युटरमार्फत गरिने आक्रमण।
- साइबर बुलिङ: इलेक्ट्रोनिक माध्यमबाट कसैलाई धम्क्याउनु, हैरान पार्नु वा अपमान गर्नु।
- ह्याकिङ: अनुमतिबिना कम्प्युटर, वेबसाइट वा नेटवर्कभित्र पस्नु वा त्यसलाई बन्द गर्नु।
- मान हानि: कसैको प्रतिष्ठामा हानि पुर्याउने झुटा कुरा पोस्ट गर्नु।
- अरू: अश्लील सामग्री फैलाउनु, अनलाइन उत्पीडन, घृणा फैलाउनु, आतङ्कवादलाई उक्साउनु र बालबालिकाविरुद्धका अपराध।
इन्टरनेट सुरक्षाका खतरा र तिनबाट बच्ने उपाय उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
खतरा:
- मालवेयर (भाइरस, वर्म, ट्रोजन हर्स, स्पाइवेयर): यसले जानकारी चोर्छ, फाइल बिगार्छ वा कम्प्युटरलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन्छ।
- फिसिङ: मानिसलाई झुक्याएर पासवर्ड, PIN वा कार्ड नम्बर लिने नक्कली सन्देश।
- पहिचान चोरी: कसैको नाममा ठगी गर्न उसको व्यक्तिगत जानकारी चोर्नु।
- ह्याकिङ: अनुमतिबिना कम्प्युटर वा नेटवर्कभित्र पस्नु।
- बोटनेट: ठुला आक्रमणमा प्रयोग गरिने, कब्जा गरिएका कम्प्युटरको नेटवर्क।
बच्ने उपाय:
- बलियो र हरेक खातामा फरक पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ र दुई चरणको प्रमाणीकरण अन गर्नुपर्छ।
- अपरेटिङ सिस्टम र एपलाई अपडेट गरिराख्नुपर्छ।
- भरपर्दो एन्टिभाइरस सफ्टवेयर र फायरवाल प्रयोग गर्नुपर्छ।
- महत्त्वपूर्ण डाटाको नियमित ब्याकअप राख्नुपर्छ।
- शङ्कास्पद इमेल, लिङ्क वा फाइल खोल्नुहुँदैन र PIN वा OTP कहिल्यै कसैलाई दिनुहुँदैन।
कम्प्युटर आचारसंहिता भनेको के हो?
उत्तर
कम्प्युटर आचारसंहिता (कम्प्युटर नैतिकता) कम्प्युटर र प्रविधि प्रयोग गर्दा इमानदार र जिम्मेवार व्यवहार गर्ने निर्देशनको सङ्ग्रह हो। यसअनुसार प्रयोगकर्ताले अरूको बौद्धिक सम्पत्तिको सम्मान गर्नुपर्छ, डाटा र प्रणाली सुरक्षित राख्नुपर्छ, कसैलाई हैरान नपारी अनलाइनमा उचित व्यवहार गर्नुपर्छ, सही जानकारी मात्र प्रकाशन गर्नुपर्छ, कम्प्युटरको प्रयोगसम्बन्धी कानुन मान्नुपर्छ र आचारसंहिता तोड्नेको खबर गर्नुपर्छ। यसले मानिसलाई कम्प्युटर प्रयोग गरेर चोर्न, ठग्न वा अरूलाई हानि पुर्याउनबाट रोक्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) भनेको के हो? यसको मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) भनेको भाषा बुझ्ने, वस्तु चिन्ने, निर्णय गर्ने र समस्या समाधान गर्नेजस्ता, सामान्यतया मानिसको बुद्धि चाहिने काम गर्न सक्ने कम्प्युटर प्रोग्राम वा मेसिन बनाउनु हो। आजका धेरैजसो AI ले उदाहरणबाट सिक्छन् (मेसिन लर्निङ)।
यसको मुख्य उद्देश्य मानिसजस्तै सोच्न, सिक्न र समस्या समाधान गर्न सक्ने मेसिन बनाउनु हो। यस्ता मेसिनले स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, कृषि र यातायातजस्ता क्षेत्रमा मानिसलाई काम छिटो, राम्रो र सुरक्षित तरिकाले गर्न मदत गर्छ।
रोबोटिक्स भनेको के हो? रोबोटले गर्ने केही महत्त्वपूर्ण कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
रोबोटिक्स रोबोटको डिजाइन, निर्माण, सञ्चालन र प्रयोग गर्ने विज्ञान र इन्जिनियरिङको शाखा हो। मानिसलाई सहयोग गर्ने र मानिसका काम नक्कल गर्न सक्ने मेसिन बनाउन यसमा मेकानिकल, इलेक्ट्रिकल र कम्प्युटर इन्जिनियरिङ तथा गणित एकै ठाउँमा आउँछन्।
रोबोटले गर्ने महत्त्वपूर्ण कार्य:
- कारखानामा वेल्डिङ गर्ने, रङ लगाउने र भाग जोड्ने;
- सर्जनलाई सूक्ष्म शल्यक्रियामा सहयोग गर्ने र औषधि पुर्याउने;
- बाली रोप्ने, काट्ने र निगरानी गर्ने;
- गोदाममा सामान प्याक गर्ने, छुट्याउने र बोक्ने;
- अन्तरिक्ष (जस्तै मङ्गल ग्रहका रोभर) र समुद्रको गहिराइको अन्वेषण गर्ने;
- बम पत्ता लगाएर निष्क्रिय पार्ने, आगो निभाउने र मानिसको उद्धार गर्ने;
- खतरनाक विकिरण भएका ठाउँमा काम गर्ने।
भर्चुअल वास्तविकता (Virtual Reality) भनेको के हो? यसको प्रयोग हुने क्षेत्रहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
विशेष उपकरण प्रयोग गरेर साँच्चैकोजस्तै वरिपरि हेर्न र त्यसभित्र काम गर्न सकिने, कम्प्युटरले बनाएको त्रिआयामिक संसारलाई भर्चुअल वास्तविकता (VR) भनिन्छ। यसका लागि हरेक आँखाका लागि स्क्रिन भएको हेडसेट, हेडफोन तथा टाउको र हातको चाल पछ्याउने सेन्सर चाहिन्छ।
यसको प्रयोग हुने क्षेत्र:
- सैन्य क्षेत्र, सिपाही र पाइलटलाई तालिम दिन र PTSD को उपचार गर्न;
- शिक्षा, भर्चुअल फिल्ड ट्रिप र कक्षाका लागि;
- खेलकुद, खेलाडीलाई तालिम दिन र प्रत्यक्ष खेल हेर्न;
- मानसिक स्वास्थ्य, चिन्ता र फोबियाको उपचार गर्न (VRET);
- चिकित्सा तालिम, सुरक्षित रूपमा शल्यक्रियाको अभ्यास गर्न;
- फेसन, उत्पादन देखाउन र पसलको योजना बनाउन;
- वास्तुकला, भवन बन्नुअघि नै त्यसभित्र घुम्न;
- र अनुसन्धान, सम्पदा र पुरातत्त्व, कला, खेल, सङ्गीत र कन्सर्टमा पनि।
क्लाउड कम्प्युटिङ (Cloud computing) भनेको के हो? यसले दिने कुनै दुई सेवा लेख्नुहोस्।
उत्तर
क्लाउड कम्प्युटिङ भनेको डाटा र प्रोग्रामलाई आफ्नै कम्प्युटरमा मात्र राख्नुको सट्टा, इन्टरनेटमार्फत डाटा सेन्टरका टाढाका सर्भर प्रयोग गरेर भण्डारण, व्यवस्थापन र प्रशोधन गर्नु हो। यसो गर्दा इन्टरनेट जडान भएको जुनसुकै उपकरणबाट, जहाँसुकैबाट डाटा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसले दिने दुई सेवा:
- भण्डारण: फाइल, फोटो र ब्याकअप अनलाइन राख्ने (जस्तै Google Drive, OneDrive, iCloud)।
- इन्टरनेटबाट सफ्टवेयर: इन्स्टल नगरी प्रोग्राम चलाउने, जस्तै इमेल (Gmail) र कार्यालयका प्रोग्राम (Google Docs)।
हार्डकपीलाई सफ्टकपीमा रूपान्तरण गर्ने उपकरण कुन हो?
उत्तर
स्क्यानर। यसले कागजमा छापिएको पाना (हार्डकपी) लाई डिजिटाइज गरेर कम्प्युटरको फाइल (सफ्टकपी) बनाउँछ।
समुदायमा आधारित अन्तरक्रिया, सामग्री साझेदारी र सहयोगका लागि समर्पित अनलाइन सञ्चार च्यानलहरूलाई के भनिन्छ?
उत्तर
सोसल मिडिया (सामाजिक सञ्जाल), जस्तै फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्राम र टिकटक।
अनैतिक माध्यमबाट वेबसाइट वा कम्प्युटर नेटवर्कभित्र पस्ने, त्यसलाई बन्द गर्ने वा दुरुपयोग गर्ने कार्यलाई के भनिन्छ?
उत्तर
ह्याकिङ।
एक कम्प्युटरबाट अर्को कम्प्युटरमा आफ्नो प्रतिलिपि बनाउँदै फैलिने हानिकारक प्रोग्रामलाई के भनिन्छ?
उत्तर
कम्प्युटर भाइरस। (भाइरस सङ्क्रमित फाइल कपी गर्दा वा खोल्दा फैलिन्छ; नेटवर्कमा आफैँ फैलिने प्रोग्रामलाई वर्म भनिन्छ। दुवै मालवेयरका किसिम हुन्।)
साइबर अपराध र उत्पीडनविरुद्ध लड्ने कानुनी व्यवस्थालाई के भनिन्छ?
उत्तर
साइबर कानुन। नेपालमा मुख्य साइबर कानुन इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 हो।
तलका शब्दको पूरा रूप लेख्नुहोस्।
- i.ATM
- ii.WWW
- iii.URL
- iv.Wi-Fi
- v.ISP
- vi.AI
- vii.VR
उत्तर
- i.ATM: automated teller machine (अटोमेटेड टेलर मेसिन; automatic teller machine पनि भनिन्छ)
- ii.WWW: World Wide Web (वर्ल्ड वाइड वेब)
- iii.URL: Uniform Resource Locator (युनिफर्म रिसोर्स लोकेटर)
- iv.Wi-Fi: wireless fidelity (वायरलेस फिडेलिटी)
- v.ISP: internet service provider (इन्टरनेट सेवा प्रदायक)
- vi.AI: artificial intelligence (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता)
- vii.VR: virtual reality (भर्चुअल रियालिटी, भर्चुअल वास्तविकता)
कार्यपत्र: सूचना तथा सञ्चार प्रविधि: ICT का साधन र इन्टरनेट (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: सूचना तथा सञ्चार प्रविधि: अनलाइन सुरक्षा र नयाँ प्रविधि (PDF, 4 पृष्ठ)
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →