जीवन प्रक्रिया

पृथ्वीमा धेरै किसिमका सजीव छन्। हरेकले आफूजस्तै सन्तान जन्माउँछ। जनावरले अन्डा पारेर, बच्चा जन्माएर वा अमैथुनिक तरिकाले सन्तान उत्पादन गर्छन्। बिरुवाले बिउ, स्पोर वा अमैथुनिक तरिकाबाट सन्तान उत्पादन गर्छ। सजीवले जैविक प्रक्रियामार्फत आफूजस्तै नयाँ सन्तान उत्पादन गर्ने प्रक्रियालाई प्रजनन भनिन्छ। प्रजननमार्फत हरेक किसिमका सजीवको वंश एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म निरन्तर रहन्छ।

प्रजननको महत्त्व

• क.यसले सजीवको वंशलाई लोप हुनबाट जोगाउँछ। नयाँ सदस्यले पुरानाको ठाउँ लिन्छन्।
• ख.यसले समूहमा जन्म र मृत्युबिच सन्तुलन कायम राख्छ।
• ग.यो हरेक नयाँ पुस्ताको सुरुआत हो।
• घ.यसले पारिस्थितिक प्रणालीमा सजीवको विविधता (जैविक विविधता) कायम राख्छ।

विकसित सजीवमा भाले र पोथी प्रजनन अङ्ग हुन्छन्। यी अङ्गले भाले र पोथी लैङ्गिक कोष बनाउँछन् र ती दुई लैङ्गिक कोष मिल्छन्। मिलेर बनेको कोषलाई जाइगोट भनिन्छ। जाइगोट हुर्केर बिउ वा जनावरको बच्चा बन्छ। धेरै सजीवमा भने लैङ्गिक कोष नमिलीकनै प्रजनन हुन्छ। तिनमा टुक्रिएको भाग, टुसा वा विशेष प्रजनन एकाइबाट नयाँ जीव बन्छ। लैङ्गिक कोषको संयोजनबिना एउटै माउबाट मात्र हुने प्रजननलाई अमैथुनिक प्रजनन भनिन्छ।

अमैथुनिक प्रजनन छ प्रकारको हुन्छ:

• क.फिसन
• ख.बडिङ
• ग.फ्रागमेन्टेसन
• घ.रिजेनेरेसन
• ङ.स्पोरुलेसन
• च.पार्थेनोजेनेसिस

क. फिसन

माउको शरीर टुक्रिएर नयाँ जीव बन्ने प्रक्रियालाई फिसन भनिन्छ। यो प्रायः एककोषीय जीवमा हुन्छ: ब्याक्टेरियाजस्ता प्रोक्यारियोट्स (मोनेरा जगत्) र अमिबाजस्ता युक्यारियोट्स (प्रोटिस्टा जगत्)मा। फिसनपछि माउ बाँकी रहँदैन। माउ आफैँ आफ्ना सन्तान बनिसकेको हुन्छ।

बाइनरी फिसन (binary: दुई भागमा)। पूर्ण रूपमा हुर्केको कोष दुई बराबर भागमा विभाजन हुन्छ। पहिले यसको न्युक्लियस विभाजन हुन्छ, त्यसपछि साइटोप्लाज्म। कोष काटिने रेखालाई अक्ष भनिन्छ। कोष लम्बाइतिर (ठाडो अक्षमा) टुक्रिए त्यसलाई लङ्गिच्युडिनल बाइनरी फिसन भनिन्छ (युग्लिनामा जस्तै)। चौडाइतिर (तेर्सो अक्षमा) टुक्रिए ट्रान्सभर्स बाइनरी फिसन भनिन्छ (प्यारामेसियममा जस्तै)। अमिबा, प्यारामेसियम, युग्लिना, ब्याक्टेरिया, आर्किया तथा नीलहरित अल्गीमा बाइनरी फिसनबाट प्रजनन हुन्छ।

मल्टिपल फिसन। कोष एकैपटक दुईभन्दा धेरै टुक्रामा विभाजन हुन्छ र हरेक टुक्रा नयाँ जीव बन्छ। प्लाज्मोडियम (औलो रोग लगाउने परजीवी) हाम्रा रातो रक्तकोषभित्र यसरी नै विभाजन हुन्छ। क्लामाइडोमोनस, अरू धेरै प्रोटिस्टा र केही अल्गीमा पनि मल्टिपल फिसन हुन्छ।

ख. बडिङ

बडिङमा माउको शरीर (वा कोष)मा सानो उभार पलाउँछ। यस उभारलाई टुसा भनिन्छ। टुसा बढ्दै गएर पूर्ण जीव बन्छ र माउबाट छुट्टिन्छ। यिस्ट, हाइड्रा, ओबेलिया, कोरल तथा स्पन्जमा बडिङबाट प्रजनन हुन्छ। जेलीफिसमा पनि जीवनको एउटा अवस्थामा बडिङ हुन्छ।

यिस्टमा अघिल्लो टुसा छुट्टिनुअघि नै प्रायः अर्को टुसा पलाइसक्छ। यसैले यिस्टका कोषका साना माला देखिन्छन्। कोरलका टुसा भने कहिल्यै छुट्टिँदैनन्, जोडिएरै रहन्छन्। हजारौँ वर्षसम्म यसरी जोडिँदै गएर पूरै कोरल चट्टान (रिफ) बन्छन्।

ग. फ्रागमेन्टेसन

कतिपय सरल बिरुवा पानी, हावा वा जनावरको धक्काले टुक्रिन्छन् र हरेक टुक्रा बढेर नयाँ बिरुवा बन्छ। प्राकृतिक वासस्थानमै टुक्रिएका भागबाट पूर्ण नयाँ बिरुवा बन्ने प्रक्रियालाई फ्रागमेन्टेसन भनिन्छ। पोखरीमा पाइने चिप्लो हरियो धागोजस्तो स्पाइरोगाइरामा फ्रागमेन्टेसन हुन्छ। मार्केन्सिया (एक किसिमको लिभरवर्ट), केही उनिउँ, लाइकेन तथा पाउरोटीको ढुसी म्युकरमा पनि यसरी प्रजनन हुन्छ।

घ. रिजेनेरेसन

प्लानेरिया खोलामा पाइने सानो चेप्टो किरो हो। यसलाई टुक्रा टुक्रा पारेर काट्दा हरेक टुक्रा पूरै नयाँ किरो बन्छ। काटिएको वा टुक्रिएको भागबाट पूरै नयाँ शरीर बन्ने प्रक्रियालाई रिजेनेरेसन भनिन्छ। नयाँ शरीर नबनुन्जेल त्यो टुक्रा आफ्नो प्राकृतिक वातावरणमा जीवित रहनुपर्छ। माउले पनि आफूले गुमाएको भाग फेरि बनाउँछ। हाइड्रा, प्लानेरिया, स्टार फिस तथा टेपवर्मजस्ता सरल जनावरमा रिजेनेरेसन सामान्य हो। गँड्यौलाले पनि गुमाएका खण्ड फेरि बनाउन सक्छ।

ङ. स्पोरुलेसन

उनिउँ, च्याउ, मार्केन्सिया र म्युकरमा स्पोर बन्छन्। स्पोर एउटा सानो प्रजनन एकाइ हो। यो प्रायः कडा आवरण भएको एउटै कोष हुन्छ। स्पोर थैलोजस्तो भागभित्र बन्छन्। यस भागलाई स्पोरेन्जियम (बहुवचन: स्पोरेन्जिया) भनिन्छ। स्पोरेन्जियमभित्र स्पोर बन्ने प्रक्रियालाई स्पोरोजेनेसिस भनिन्छ। स्पोरेन्जियम फुटेपछि पाकेका स्पोर हावामा उड्छन्। प्रशस्त खाना भएको ओसिलो ठाउँमा (कुहिएका पात, पुरानो पाउरोटीको टुक्रा) खसेको स्पोर उम्रेर नयाँ बिरुवा वा फन्जाइ बन्छ। स्पोरबाट हुने प्रजननलाई स्पोरुलेसन भनिन्छ।

च. पार्थेनोजेनेसिस

केही जनावरमा गर्भाधान नभएको अन्डा (डिम्ब)बाट नयाँ जीव बन्छ। यसलाई पार्थेनोजेनेसिस भनिन्छ (ग्रिक भाषामा “कुमारी जन्म”)। मौरीमा भाले मौरी रानीका गर्भाधान नभएका अन्डाबाट निस्कन्छन्। भाले कमिला र भाले अरिङ्गाल पनि यसरी नै बन्छन्। केही किसिमका लाही, धमिरा, फट्याङ्ग्रा, सिन्काजस्ता किरा र केही माउसुलीले पनि यसरी प्रजनन गर्न सक्छन्।

बिरुवामा पनि यस्तै हुन्छ। केरा, भुइँकटहर वा बिउ नभएको काँक्रोमा गर्भाधानबिनै फल लाग्छ। यसैले यस्ता फलमा बिउ हुँदैन (वा साना, खाली बिउ मात्र हुन्छन्)। गर्भाधानबिनै फल लाग्ने क्रियालाई पार्थेनोकार्पी भनिन्छ। मानिसलाई बिउ नभएको फल मन पर्ने भएकाले किसानहरू पनि यस्तो फल रुचाउँछन्।

अमैथुनिक प्रजननका विशेषता

• क.यसमा भाले र पोथी लैङ्गिक कोष बनाउनु वा मिलाउनु पर्दैन।
• ख.यसमा भाले र पोथी भन्ने हुँदैन: एउटै माउ पर्याप्त हुन्छ।
• ग.यो प्रायः विशेष प्रजनन कोषबाट होइन, शरीरका सामान्य कोषबाटै सुरु हुन सक्छ।
• घ.यसमा सजीवले कुनै विशेष प्रजनन एकाइ (टुसा, स्पोर, टुक्रा) बनाउँछ र त्यही एकाइ बढेर नयाँ शरीर बन्छ।
• ङ.यसबाट जन्मने सन्तान माउसँग र आपसमा वंशाणुगत रूपमा ठ्याक्कै उस्तै हुन्छन् (प्रतिलिपि वा क्लोन)। तिनमा कुनै फरक देखिए त्यो वातावरणका कारणले मात्र हुन्छ।

फूल फुल्ने बिरुवाका दुई किसिमका भाग हुन्छन्। फूल बिरुवाको प्रजनन भाग हो। परागसेचन र गर्भाधानपछि फूलमा बिउ बन्छ। फूलबाहेकका अरू सबै भाग, अर्थात् जरा, काण्ड तथा पात, भेजिटेटिभ भाग हुन्। भेजिटेटिभ भागबाट हुने अमैथुनिक प्रजननलाई भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ।

भेजिटेटिभ प्रोपागेसन प्रकृतिमा आफैँ हुन सक्छ (प्राकृतिक भेजिटेटिभ प्रोपागेसन)। मानिसले औजार र सिप प्रयोग गरेर जानीजानी पनि यसो गर्न सक्छन् (कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसन)।

प्राकृतिक भेजिटेटिभ प्रोपागेसन

क. जरा

गुलाफ, सिसौ, अम्बाजस्ता केही बिरुवाका जरामा टुसा हुन्छन्। यस्तो जराको टुक्रा काण्डबाट छुट्टिए त्यसका टुसा बढेर नयाँ काण्ड बन्छन्। सखरखण्ड, कुरिलो तथा डालियाका मोटा जरामा प्रशस्त खाना र पानी सञ्चय भएको हुन्छ। यिनै जराबाट पातसहितका नयाँ काण्ड पलाउँछन्। सखरखण्डको बोक्राको जुनसुकै ठाउँबाट टुसा पलाउँछ। डालिया वा कुरिलोको जरामा भने पुरानो काण्डसँग जोडिएको टुप्पोका टुसाबाट मात्र काण्ड पलाउँछ। यसकारण रोप्ने हरेक टुक्रामा त्यो भाग अलिकति हुनुपर्छ। त्यसपछि हरेक नयाँ काण्डको फेदबाट जरा पलाउँछ र त्यो छुट्टै बिरुवा बन्छ।

ख. जमिनमुनिको काण्ड

कतिपय काण्ड माटोमुनि बढ्छन् र खाना सञ्चय गरेर मोटा हुन्छन्। आलु जराजस्तो देखिन्छ, तर यसमा टुसा (आँखा) हुन्छन्। टुसा र आँख्ला काण्डमा मात्र हुने भएकाले आलु वास्तवमा काण्ड हो। जमिनमुनिका काण्ड पाँच प्रकारका हुन्छन्। हरेकबाट नयाँ बिरुवा बन्न सक्छ:

1. सकर। मूल काण्डको फेदबाट माटोमुनि आफ्नै जराको झुप्पोसहितको एउटा छेउको हाँगो पलाउँछ। यो हाँगो मूल काण्डकै छेउमा नयाँ बिरुवा बनेर माथि निस्कन्छ। पुदिना, केरा, बाँस तथा भुइँ ऐँसेलु यसरी फैलिन्छन्।
2. राइजोम। सतहभन्दा अलि तल तेर्सो भएर रहने मोटो काण्डलाई राइजोम भनिन्छ। यसमा पानी र खाना भरिएको हुन्छ। यसमा धेरै टुसा हुन्छन् र हरेक मौसममा तीमध्ये केही बढेर नयाँ काण्ड बन्छन्। अदुवा, बेसार, बोझो तथा धेरैजसो उनिउँमा राइजोम हुन्छ।
3. कोर्म। काण्डको फेदमा हुने छोटो, मोटो र गोलाकार काण्डलाई कोर्म भनिन्छ। यसमा खाना र पानी भरिएको हुन्छ। यसका केही टुसा बढेर नयाँ बिरुवा बन्छन्। पिँडालु र ग्लाडियोलसमा कोर्म हुन्छ।
4. बल्ब। बल्बमा धेरै छोटो चक्काजस्तो काण्ड हुन्छ। यो काण्ड बाक्ला र रसिला पातका फेदले बेरिएको हुन्छ र पातका फेदबिच टुसा हुन्छन्। प्याज, लसुन तथा ट्युलिपमा बल्ब हुन्छ। लसुनको हरेक केस्राबाट नयाँ बिरुवा बन्छ।
5. ट्युबर। जमिनमुनिको काण्डको मोटाएको टुप्पोलाई ट्युबर भनिन्छ। ट्युबरमा आँखा भनिने साना खाल्डा हुन्छन्। हरेक आँखामा टुसा हुन्छन् र ती पलाएर नयाँ काण्ड बन्छन्। आलु र तरुल ट्युबरबाट उम्रन्छन्।

ग. जमिनमाथिको काण्ड

जमिनमाथि रहेका केही काण्डका आँख्लामा टुसा हुन्छन्। ओसिलो माटो छुँदा यी टुसाबाट नयाँ काण्ड र जरा पलाउँछन्। आँख्ला भएको उखुको एउटा टुक्राबाट पूरै नयाँ बिरुवा बन्छ। यसैले किसानले बिउ होइन, उखुका काटिएका टुक्रा रोप्छन्। पूजामा चढाइने दुबो जमिनमा फैलिँदै जान्छ र हरेक आँख्लाबाट जरा गाड्छ। यसैले मौका पाए दुबोले छिट्टै पूरै खेत ढाक्छ।

घ. बुलबिल

केही बिरुवामा आँख्लामा, पातको फेदमा वा फूलको ठाउँमा रहेका टुसामा खाना भरिन्छ। यस्ता टुसा मोटाएर झर्छन्। यी मासुदार टुसालाई बुलबिल भनिन्छ। हरेक बुलबिलबाट जरा र काण्ड पलाएर नयाँ बिरुवा बन्छ। केतुके, गिठा (नेपालमा यसको बुलबिल खाइन्छ), केही लिली, प्याज तथा लसुनमा बुलबिल बन्छन्। भुइँकटहरको फलको ठिक तल पलाउने साना पातदार टुसालाई पनि प्रायः बुलबिल नै मानिन्छ।

ङ. पात

केही बिरुवाका पातबाट पनि नयाँ बिरुवा बन्न सक्छन्। ब्रायोफाइलम (पत्थरचट्टा, जसलाई कालान्चो पनि भनिन्छ), बेगोनिया, सान्सेभिएरिया (स्नेक प्लान्ट) र क्रासुला (जेड प्लान्ट)मा यसो हुन्छ। ब्रायोफाइलमको पातको किनारामा रहेको हरेक कुनौटोमा सानो टुसा हुन्छ। पात पुरानो भएपछि वा ओसिलो माटोमा झरेपछि यी टुसा बढेर आफ्नै जरा र काण्डसहितका साना बिरुवा बन्छन्। यसरी पातको वरिपरि लहरै साना बिरुवा देखिन्छन्।

धेरै र राम्रो बाली तथा फल पाउन मालीहरू र किसानहरू औजार र सिप प्रयोग गरेर जानीजानी भेजिटेटिभ भागबाट नयाँ बिरुवा उमार्छन्। यसलाई कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ। कटिङ, लेयरिङ, गुटी, ग्राफ्टिङ र टिस्यु कल्चर यसका विधि हुन्।

बिउ नै किन नछर्ने त? बिउ दुईओटा माउबाट बन्ने भएकाले त्यसबाट उम्रने बिरुवा दुवै माउको मिसावट हुन्छ। यस्तो बिरुवा मन परेको रुखभन्दा निकै फरक हुन सक्छ। गुलियो आँप फल्ने रुखको बिउबाट अमिलो आँप फल्ने रुख पनि उम्रन सक्छ। रुखकै एउटा टुक्राबाट उम्रने बिरुवा भने त्यही रुखको प्रतिलिपि हुन्छ। साथै नयाँ बिरुवा पहिल्यै परिपक्व भइसकेको भागबाट सुरु हुने भएकाले बिउबाट उम्रेको बिरुवाभन्दा वर्षौँ अगाडि फल्छ।

कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसनका फाइदा

• i.आफूलाई चाहिएजस्तो बिरुवाको नस्ल र गुण छान्न सकिन्छ: राम्रो भनेर थाहा भएको बिरुवाकै प्रतिलिपि बनाइन्छ।
• ii.नयाँ बिरुवामा छिटो फल लाग्छ।
• iii.एउटै माउ बिरुवाबाट छोटो समयमा उस्तै धेरै बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ।
• iv.उम्रन सक्ने बिउ नहुने बिरुवा (केरा, बिउ नभएको अङ्गुर, भुइँकटहर) पनि उमार्न सकिन्छ।

क. कटिङ

काण्ड, जरा वा पातका काटिएका टुक्रा रोपेर नयाँ बिरुवा उमार्ने विधिलाई कटिङ भनिन्छ। रास्पबेरी, भुइँ ऐँसेलु तथा ब्ल्याकबेरी जराका टुक्राबाट उमार्न सकिन्छ भने उखु, गुलाफ र कागती काण्डका टुक्राबाट। काण्डको कटिङका लागि करिब एक वर्ष पुरानो हाँगो छान्नुपर्छ। हरेक टुक्रामा कम्तीमा दुईओटा आँख्ला हुनुपर्छ: जरा पलाउन एउटा आँख्ला माटोमा जान्छ र काण्ड पलाउन अर्को माथि रहन्छ। केही दिनपछि आँख्लाबाट जरा र काण्ड पलाउन थाल्छन्।

ख. लेयरिङ

चमेली, अङ्गुर, स्ट्रबेरीजस्ता काण्डको तल्लो भागमा लामा र नरम हाँगा हुने बिरुवामा लेयरिङ गरिन्छ। लेयरिङ गर्न छानिएको हाँगालाई लेयर भनिन्छ। यसको 2–3 cm चौडा भागको बोक्रा गोलाकार रूपमा खुर्किएर हटाइन्छ। टुप्पो जमिनमाथि नै रहने गरी त्यो भागलाई झुकाएर माटोमा गाडिन्छ र पुरिन्छ। माटो ओसिलो राखिन्छ। हाँगाले माउबाटै खाना पाइरहँदा बोक्रा हटाइएको र गाडिएको भागबाट नयाँ जरा पलाउँछन्। त्यसपछि हाँगालाई माउबाट काटेर अन्यत्र रोपिन्छ।

ग. गुटी

गुटी भनेको एयर लेयरिङ हो। तल झुकाउन नसकिने कडा हाँगामा माथि हावामै लेयरिङ गरिन्छ। यसका लागि लिची, आँप, अम्बा, सुन्तला वा भोगटेको कम्तीमा एक वर्ष पुरानो हाँगा लिनुपर्छ र त्यसको 2–3 cm चौडा गोलाकार बोक्रा हटाउनुपर्छ। बोक्रा हटाइएको भागलाई खनिज र जरा पलाउने वनस्पति हर्मोन मिसाइएको ओसिलो माटो (वा झ्याउ)को डल्लोले ढाक्नुपर्छ। ओसिलो र सङ्क्रमणमुक्त राख्न यसलाई प्लास्टिकले कसेर बेर्नुपर्छ। एक दुई महिनापछि बोक्रा हटाइएको भागबाट डल्लोभित्र जरा पलाउँछन्। त्यसपछि हाँगालाई डल्लोको तलबाट काटेर रोपिन्छ।

घ. ग्राफ्टिङ

नजिकको सम्बन्ध भएका दुईओटा बिरुवाका भागलाई एउटै बिरुवाका रूपमा बढ्ने गरी जोड्ने विधिलाई ग्राफ्टिङ भनिन्छ। छिट्टै राम्रो फल फल्ने फलफूलका बिरुवा तयार गर्न ग्राफ्टिङ गरिन्छ।

• स्टक (रुटस्टक) जरा भएको तल्लो भाग हो। बिउबाट उमारिएको करिब एक वर्षको सानो बिरुवालाई जमिनबाट 20–30 cm माथि काटेर स्टक तयार गरिन्छ। स्टकले बलियो जरा दिन्छ।
• सायन (वा ग्राफ्ट) राम्रो गुण र धेरै उत्पादन दिने फलफूलको रुखबाट लिइएको हाँगो हो। यसमा केही टुसा (आँख्ला) हुन्छन्। यसमा आधा काटिएका केही पात हुन पनि सक्छन्, नहुन पनि सक्छन्।

ताला र साँचोजस्तै कसिलो गरी मिल्ने हिसाबले दुवैका काटिएका छेउलाई आकार दिइन्छ। यसरी जोड्दा दुवैको बोक्रामुनिका जीवित तह एकअर्कासँग टाँसिन्छन् र पानी तथा खाना एउटाबाट अर्कोमा जान सक्छ। जोर्नीलाई ग्राफ्टिङ वाक्स वा ग्राफ्टिङ टेपले हावा नछिर्ने गरी बन्द गरिन्छ। केही हप्तामा घाउ निको हुन्छ र दुवै भाग मिलेर एउटै बिरुवा बन्छ। छिट्टै यस बिरुवामा सायन लिइएको रुखमा जस्तै फल फल्छ।

नेपालमा नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) र धेरै निजी नर्सरीहरूले हरेक वर्ष आँप, सुन्तला, नास्पाती, स्याउ, एभोकाडो तथा अरू फलफूलका हजारौँ ग्राफ्टिङ गरिएका बिरुवा तयार गर्छन्। यस्ता बिरुवा रोप्ने किसानले केही वर्षमै राम्रो फल पाउँछन्। यसबाट नेपालमा फलफूल खेती बढाउन सघाउ पुगेको छ।

ङ. टिस्यु कल्चर

टिस्यु कल्चर नयाँ बिरुवा उमार्ने सबैभन्दा आधुनिक विधि हो। यसमा माउ बिरुवाको सानो टुक्रा लिइन्छ: काण्डको टुप्पोका केही कोष वा अलिकति तन्तु। यस टुक्रालाई एक्सप्लान्ट भनिन्छ। एक्सप्लान्टलाई सफा काँचको भाँडोमा पोषक तत्त्वको जेलीमाथि राखिन्छ। यस जेलीलाई मेडिया भनिन्छ। (कोष वा सूक्ष्मजीव बढ्न चाहिने पोषक तत्त्वको मिश्रणलाई मेडिया भनिन्छ।) सबै कुरा कीटाणुमुक्त राखिन्छ र प्रयोगशालामा प्रकाश तथा तापक्रम नियन्त्रण गरिन्छ।

1. एक्सप्लान्ट बढेर सबै उस्तै कोष भएको सानो, फिका हरियो डल्लो बन्छ। यसलाई क्यालस भनिन्छ।
2. मेडियामा वनस्पति हर्मोन थपेपछि क्यालसमा काण्ड र जरा पलाउँछन् र सानो बिरुवा, अर्थात् सानो बिरुवा, बन्छ।
3. साना बिरुवालाई गमलामा सारिन्छ, ग्रिनहाउसमा बलियो बनाइन्छ र त्यसपछि बाहिर रोपिन्छ।

बिरुवाको एउटा सानो टुक्राबाट केही महिनामै लाखौँ उस्तै र रोगमुक्त साना बिरुवा बन्न सक्छन्। नेपालका प्रयोगशालाहरूमा केरा, आलु, सुनगाभा, स्ट्रबेरी र फूलहरू यसरी उमारिन्छन्।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

बहुकोषीय बिरुवा र जनावरमा प्रायः लैङ्गिक कोषबाट प्रजनन हुन्छ। भाले प्रजनन अङ्गमा भाले लैङ्गिक कोष र पोथी प्रजनन अङ्गमा पोथी लैङ्गिक कोष बन्छन्। एउटै प्रजातिका भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोषको संयोजनबाट हुने प्रजननलाई मैथुनिक प्रजनन भनिन्छ। संयोजनबाट बनेको कोषलाई जाइगोट भनिन्छ। जाइगोटको वृद्धि र विकास भएर नयाँ जीव बन्छ।

• भाले अङ्ग मात्र वा पोथी अङ्ग मात्र भएका सजीवलाई एकलिङ्गी भनिन्छ। मानिस र गाईमा भाले र पोथी अङ्ग छुट्टाछुट्टै सदस्यमा हुन्छन्। (मकैको बोटमा भाले र पोथी फूल छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। बोटमा दुवै किसिमका फूल भए पनि हरेक फूल एकलिङ्गी हुन्छ।)
• एउटै शरीरमा भाले र पोथी दुवै अङ्ग भएका सजीवलाई दुईलिङ्गी वा उभयलिङ्गी भनिन्छ। तोरीको फूलमा दुवै अङ्ग हुन्छन्। गँड्यौलामा पनि दुवै अङ्ग हुन्छन्।

मैथुनिक प्रजननका विशेषता

• क.यसमा भाले र पोथी लैङ्गिक कोष बन्छन् र तिनको संयोजनबाट जाइगोट बन्छ।
• ख.सजीवमा भाले र पोथी प्रजनन अङ्ग हुन्छन्, एउटै शरीरमा वा छुट्टाछुट्टै शरीरमा।
• ग.यसले प्रजनन गर्ने क्षमतालाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा कायम राख्छ।
• घ.यसबाट जन्मने सन्तान बदलिँदो वातावरणसँग बढी अनुकूलन हुन सक्छन्।
• ङ.सन्तानमा विविधता (वंशाणुगत विविधता) पाइन्छ। हरेक सन्तानमा दुवै माउका गुण नयाँ किसिमले मिसिएका हुन्छन्। यसैले हरेक सन्तान आफ्ना दाजुभाइ दिदीबहिनीभन्दा फरक हुन्छ।
• च.यही विविधताका कारण मैथुनिक प्रजननबाट सजीवको क्रमविकासको सम्भावना धेरै बढ्छ।

फूल फुल्ने बिरुवामा फूल प्रजनन गर्ने भाग हो। फूलमा भाले र पोथी भाग हुन्छन्। फूल फुल्ने बिरुवामा मैथुनिक प्रजनन दुई चरणमा हुन्छ: पहिले परागसेचन र त्यसपछि गर्भाधान।

फूलका भागहरू

चक्र	भाग	काम
पत्रदल	हरिया सेपल	कोपिला अवस्थामा फूलको रक्षा गर्छ
पुष्पदल (कोरोला)	रङ्गीन पेटल	किरा र चरालाई आकर्षित गर्छ
एन्ड्रोसियम (भाले)	पुङ्केशर: हरेक पातलो फिलामेन्टमाथि रहेको एन्थर	एन्थरमा परागकण बन्छन्
गाइनोसियम (पोथी)	स्त्रीकेशर (वा कार्पेल): माथि स्टिग्मा, बिचमा स्टाइल, फेदमा मोटाएको ओभरी	ओभरीमा ओभ्युल हुन्छन्, हरेकमा एउटा पोथी लैङ्गिक कोष

हरेक पुङ्केशरको टुप्पोमा एउटा एन्थर हुन्छ। एन्थर प्रायः दुई भागमा बाँडिएको हुन्छ। यसभित्र धुलोजस्ता परागकणले भरिएका पराग थैली हुन्छन्। परागकण पाकेपछि एन्थर फुट्छ र परागकण बाहिर निस्कन्छन्।

क. परागसेचन

परागकण एन्थरबाट उही किसिमको बिरुवाको स्टिग्मासम्म पुग्ने प्रक्रियालाई परागसेचन भनिन्छ।

एउटा परागकण आँखाले छुट्टै देख्न नसकिने गरी सानो हुन्छ। यो धुलोजत्रो, मिलिमिटरको केही सयांश चौडा हुन्छ। यसमा दुई तहको कडा भित्ता हुन्छ। बाहिरी तहमा प्रायः काँडा, धर्सा वा टाँसिने तेल हुन्छ। यसैका कारण परागकण किरा र स्टिग्मामा टाँसिन्छ। परागकणभित्र भाले लैङ्गिक कोष बनाउने कोष हुन्छन्। हरेक किसिमको बिरुवाको परागकणको आकार आफ्नै हुन्छ। यसैले वैज्ञानिकहरू परागकण हेरेर त्यो कुन बिरुवाको हो भनेर छुट्याउन सक्छन्।

परागसेचन दुई प्रकारको हुन्छ: स्वपरागसेचन र परपरागसेचन।

क. स्वपरागसेचन

परागकण उही बिरुवाको फूलको स्टिग्मासम्म पुग्ने प्रक्रियालाई स्वपरागसेचन भनिन्छ। यो दुई किसिमले हुन्छ:

• अटोग्यामी: परागकण उही फूलको स्टिग्मामा खस्छ। यसमा कुनै सहयोगी चाहिँदैन।
• गाइटनोग्यामी: परागकण उही बिरुवाको अर्को फूलको स्टिग्मासम्म पुग्छ। यसका लागि किरा वा हावाजस्तो बाहक चाहिन्छ, तर वंशाणु भने बिरुवाकै आफ्नै हुन्छन्।

किरालाई आकर्षित गर्नु नपर्ने नेक्टर वा बास्ना नभएका, साना र रङहीन फूलमा स्वपरागसेचन धेरै हुन्छ। धान, गहुँ, केराउ र बदाममा प्रायः स्वपरागसेचन हुन्छ। केराउको फूलमा त फूल खुल्नुअघि नै परागसेचन भइसक्छ।

स्वपरागसेचनका फाइदा

• क.माउ बिरुवाका राम्रा गुण सन्तानमा कायम रहन्छन्।
• ख.यसबाट लगभग सधैँ बिउ उत्पादन हुन्छ।
• ग.यो सजिलो हुन्छ: कुनै परागसेचक चाहिँदैन।

स्वपरागसेचनका बेफाइदा

• क.यसबाट सन्तानमा कुनै नयाँ गुण आउँदैन।
• ख.धेरै पुस्तासम्म स्वपरागसेचन मात्र भए बिरुवा बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छन् र तिनमा कम बिउ लाग्छ।
• ग.वंशमा भएका खराब गुण अरू बिरुवासँग मिसिएर सुध्रन पाउँदैनन्।

ख. परपरागसेचन

एउटा बिरुवाको फूलबाट परागकण उही प्रजातिको अर्को बिरुवाको फूलसम्म पुग्ने प्रक्रियालाई परपरागसेचन भनिन्छ। यो प्रायः नेक्टर भएका रङ्गीन र बास्नादार फूलमा हुन्छ। एन्थर र स्टिग्मा फरक फरक समयमा पाक्ने फूलमा पनि परपरागसेचन हुन्छ। यस्ता फूलमा आफ्नै परागकणबाट परागसेचन हुन सक्दैन। परागकण बोकेर लैजान कुनै न कुनै बाहक चाहिन्छ।

बाहक	नाम	फूल कस्ता हुन्छन्…	उदाहरण
हावा	एनिमोफिली	साना, रङहीन, बास्नाबिनाका; धेरै हलुका र सुक्खा परागकण; प्वाँखजस्ता स्टिग्मा	मकै, धान, गहुँ, घाँस (र सल्लाका कोन)
पानी	हाइड्रोफिली	साना; परागकण पानीको सतहमा वा पानीमुनि तैरिन्छन्	भ्यालिस्नेरिया, हाइड्रिला
किरा	इन्टोमोफिली	चम्किला, बास्नादार, नेक्टरसहित; टाँसिने परागकण	तोरी, सूर्यमुखी, फर्सी
चरा	ओर्निथोफिली	प्रायः राता वा सुन्तला रङका, नलीजस्ता, धेरै नेक्टर, थोरै बास्ना	फलेदो, सिमल, जवाकुसुम

यस्ता फूलमा नेक्टर पिउने साना चराले परागसेचन गर्छन्: नेपालमा सनबर्ड र फिस्टो, अमेरिका महादेशमा हमिङबर्ड। आँप र लिचीका फूलमा झिँगा र मौरी आउँछन्। यी फूलका परागकण हावामा पनि उड्छन्। धेरै बिरुवामा एकभन्दा बढी बाहकबाट परागसेचन हुन्छ।

परपरागसेचनका फाइदा

• क.परपरागसेचनबाट नयाँ र प्रायः अझ राम्रा गुणको मिसावट भएका बिरुवा बन्छन्।
• ख.परपरागसेचनबाट बनेका बिरुवा आफ्नो वातावरणमा बढी अनुकूलन हुन सक्छन्।
• ग.यसबाट राम्ररी उम्रने स्वस्थ बिउ बन्छन्।

परपरागसेचनका बेफाइदा

• क.परपरागसेचन बाहकमा भर पर्छ। बाहक नभए परागसेचन हुँदै नहुन सक्छ।
• ख.बिरुवाका राम्रा गुण जस्ताको तस्तै राख्न गाह्रो हुन्छ: सन्तानमा दुवै माउका गुण मिसिन्छन्।
• ग.अर्को माउबाट सन्तानमा खराब र नचाहिँदा गुण पनि आउन सक्छन्।

ख. गर्भाधान

एउटै प्रजातिको भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोषको संयोजनलाई गर्भाधान भनिन्छ। फूल फुल्ने बिरुवामा गर्भाधान ओभरीभित्र रहेको ओभ्युलभित्र हुन्छ।

परागकण आफ्नै किसिमको बिरुवाको स्टिग्मामा खसेपछि स्टिग्माको टाँसिने रसबाट पानी र चिनी लिन्छ। त्यसपछि यसको अङ्कुरण हुन्छ र यसबाट लामो र पातलो परागनली बन्छ। माटोभित्र जरा बढेजस्तै यो नली स्टाइल हुँदै ओभरीतिर बढ्छ। बाटोमा परागकणभित्रका कुरा नलीभित्र सर्छन् र दुईओटा भाले लैङ्गिक कोष बन्छन्। नली ओभ्युलको सानो प्वाल माइक्रोपाइलबाट भित्र पस्छ र दुवै भाले लैङ्गिक कोष त्यहीँ छोड्छ।

• एउटा भाले लैङ्गिक कोष पोथी लैङ्गिक कोषसँग मिल्छ। यी दुई मिलेर जाइगोट बन्छ। जाइगोट बढेर भ्रूण, अर्थात् बिरुवाको बच्चा, बन्छ।
• अर्को भाले लैङ्गिक कोष ओभ्युलको ठुलो बिचको कोषमा रहेका दुईओटा पोलर न्युक्लियससँग मिल्छ (धेरै बिरुवामा यी दुई जोडिएर एउटै द्वितीय पोलर न्युक्लियस बनिसकेको हुन्छ)। यसबाट इन्डोस्पर्म न्युक्लियस बन्छ। यही न्युक्लियस बढेर बिउको खाना भण्डार इन्डोस्पर्म बन्छ।

हरेक ओभ्युलमा दुईपटक संयोजन हुने भएकाले यसलाई दोहोरो गर्भाधान भनिन्छ। दोहोरो गर्भाधान फूल फुल्ने बिरुवामा मात्र हुन्छ। गर्भाधानपछि ओभ्युल बिउ बन्छ र ओभरी फल बन्छ। पेटल, पुङ्केशर, स्टिग्मा र स्टाइल प्रायः ओइलाएर झर्छन्।

धेरैजसो जनावरमा भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। वयस्क भएपछि यिनले प्रजनन गर्न सक्छन्। यिनमा लैङ्गिक कोष बनाउने विशेष अङ्ग हुन्छन्। भालेमा अण्डकोष हुन्छ र यसमा शुक्राणु बन्छन्। पोथीमा अण्डाशय हुन्छ र यसमा डिम्ब (अन्डा) बन्छन् (एकवचन: डिम्ब, ovum)। शुक्राणु र डिम्ब भाले र पोथी लैङ्गिक कोष हुन्। अण्डकोष र अण्डाशयमा लैङ्गिक कोष बन्ने प्रक्रियालाई ग्यामेटोजेनेसिस भनिन्छ। (बिरुवामा लैङ्गिक कोष एन्थर र ओभ्युलमा बन्छन्।)

यी दुई लैङ्गिक कोष हेर्दा अलिकति पनि उस्तै देखिँदैनन्।

• शुक्राणु धेरै सानो हुन्छ र यसको बनोट पौडिन मिल्ने खालको हुन्छ। यसको अण्डाकार टाउकोमा न्युक्लियस हुन्छ। टाउकोमा एक्रोसोम भनिने टोपी हुन्छ। यसले शुक्राणुलाई डिम्बभित्र पस्न मद्दत गर्छ। बिचको भाग ऊर्जा दिने माइटोकोन्ड्रियाले भरिएको हुन्छ। लामो पुच्छर हल्लिँदा शुक्राणु अगाडि बढ्छ।
• डिम्ब ठुलो, गोलो र स्थिर हुन्छ। यसमा न्युक्लियस (न्युक्लियोलससहित), सञ्चित खानासहितको धेरै साइटोप्लाज्म र प्लाज्मा झिल्ली हुन्छन्। यसलाई पारदर्शी जेलीको तह जोना पेलुसिडा र साना कोषको घेरा कोरोना रेडियाटाले घेरेको हुन्छ।

पुरुषमा हरेक दिन लाखौँ शुक्राणु बन्छन्। महिलाको अण्डाशयबाट भने प्रायः महिनामा एकपटक एउटा मात्र डिम्ब निस्कन्छ।

जनावरमा गर्भाधान

समागमपछि शुक्राणु पौडिँदै डिम्बतिर जान्छन्। (भालेका शुक्राणु पोथीका डिम्बसम्म पुग्ने गरी भाले र पोथी मिल्नुलाई समागम भनिन्छ।) धेरै शुक्राणु डिम्बसम्म पुग्न सक्छन् तर एउटाले मात्र गर्भाधान गर्छ। एउटा शुक्राणु भित्र पस्नेबित्तिकै डिम्बको बाहिरी तह बदलिन्छ र अरू शुक्राणु भित्र पस्न पाउँदैनन्। शुक्राणुको न्युक्लियस डिम्बको न्युक्लियससँग मिल्छ। यसैलाई गर्भाधान भनिन्छ। गर्भाधान भएको डिम्बलाई जाइगोट भनिन्छ। यसमा दुवै माउका वंशाणु हुन्छन्। जाइगोट नयाँ शरीरको पहिलो कोष हो। यो पटक पटक विभाजन भएर भ्रूण बन्छ र भ्रूण हुर्केर बच्चा बन्छ। जाइगोटबाट जन्मन वा अन्डाबाट निस्कन तयार बच्चा बन्न लाग्ने समयलाई भ्रूण अवधि भनिन्छ (स्तनधारीमा गर्भधारण अवधि: मानिस र गाईमा करिब 9 महिना, कुकुरमा करिब 2 महिना)।

जनावरमा गर्भाधान दुई प्रकारको हुन्छ।

• भित्री गर्भाधान समागमपछि पोथीको शरीरभित्र हुन्छ। स्तनधारीमा शुक्राणु र डिम्ब डिम्बवाहिनी नलीमा (मानिसमा फ्यालोपियन ट्युबमा) भेटिन्छन्। किरा, माकुरा, सरीसृप, चरा तथा स्तनधारीमा भित्री गर्भाधान हुन्छ।
• बाह्य गर्भाधान पोथीको शरीरभन्दा बाहिर पानीमा हुन्छ। पोथीले पानीमा वा भिजेका बिरुवा वा ढुङ्गामा धेरै अन्डा पार्छ र भालेले तिनमाथि शुक्राणु छोड्छ। धेरैजसो माछा र उभयचर (भ्यागुता, खस्रे भ्यागुता)मा यसरी गर्भाधान हुन्छ।

बाह्य गर्भाधान	भित्री गर्भाधान
शरीरबाहिर, पानीमा	पोथीको शरीरभित्र
समागम हुँदैन; अन्डा र शुक्राणु पानीमा छोडिन्छन्	समागमपछि
धेरै धेरै अन्डा (भ्यागुताले हजारौँ पार्छ)	धेरै कम अन्डा
अन्डा र बच्चा असुरक्षित हुन्छन्; धेरैजसो अरू जीवले खान्छन्	अन्डा सुरक्षित हुन्छ; धेरै बच्चा बाँच्छन्
धेरैजसो माछा, भ्यागुता, खस्रे भ्यागुता	किरा, सरीसृप, चरा, स्तनधारी

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

गर्भाधानपछि ओभ्युलभित्रको जाइगोट पटक पटक विभाजन भएर भ्रूण बन्छ। भ्रूण बिरुवाको सानो बच्चा हो। भ्रूण पूरा बनेपछि गर्भाधान भएको सिङ्गो ओभ्युल बिउ बनिसकेको हुन्छ। यसरी गर्भाधान भएर पाकेको र भित्र भ्रूण भएको ओभ्युललाई बिउ भनिन्छ। उपयुक्त अवस्था पाएपछि बिउको अङ्कुरण भएर नयाँ बिरुवा बन्छ। जनावरको जीवन चक्रमा बच्चा भएजस्तै फूल फुल्ने बिरुवाको जीवन चक्रमा बिउ हुन्छ।

बिउ हरेक साइज र आकारका हुन्छन्: धुलोजत्तिकै मसिना (सुनगाभा), साना र गोला (तोरी), चेप्टा (फर्सी), चाउरिएका (सुकेको केराउ), पखेटा भएका (सल्लो), रौँदार (सिमल) वा धेरै ठुला (नरिवल)।

बिउको प्रसारण

बिउ फलभित्र बन्छन्। फलमा एउटा (आँप) वा धेरै (मेवा) बिउ हुन सक्छन्। फल पाकेपछि बिउ फलबाट छुट्टिन्छन्। सबै बिउ माउको ठिक मुनि खसे बेर्नाहरूबिच प्रकाश, पानी र ठाउँका लागि माउसँग र आपसमा प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। यसैले धेरै बिरुवाका बिउ टाढा पुग्ने गरी छरिन्छन्। माउ बिरुवाबाट बिउ अन्य ठाउँसम्म पुग्ने प्रक्रियालाई बिउको प्रसारण भनिन्छ। यो फूल फुल्ने बिरुवाको एउटा अनुकूलन हो। यसैका कारण बिरुवा नयाँ ठाउँसम्म पुगेर त्यहाँ हुर्कन पाउँछन्। बिउको प्रसारण मुख्य रूपमा पाँच तरिकाले हुन्छ:

• क.हावाद्वारा
• ख.पानीद्वारा
• ग.जनावरद्वारा
• घ.गुरुत्वबलद्वारा
• ङ.कोसा फुटेर

क. हावाद्वारा हुने प्रसारण

हावाले बोक्ने बिउ साना र हलुका हुन्छन्। धेरै बिउमा प्यारासुटजस्ता रौँ, पखेटा वा हावा भरिएका साना थैली हुन्छन्। यस्ता बनोटका कारण बिउको घनत्व घट्छ र बिउ लामो समयसम्म हावामा तैरिरहन्छ। फल पाकेर खुलेपछि बिउ उड्छन् र हावाले तिनलाई टाढा पुर्‍याउँछ। सिमल (रातो सिमल), आँक, काँस, डन्डेलियोन, कपास, म्यापल तथा सल्लाका बिउ हावाद्वारा प्रसारण हुन्छन्।

ख. पानीद्वारा हुने प्रसारण

नदी, पोखरी, सिमसार र समुद्री किनारका बिरुवा (हाइड्रोफाइट्स र नदी किनारका बिरुवा)का बिउ वा फल प्रायः पानी नछिर्ने, हलुका र तैरिन सक्ने हुन्छन्। पाकेर पानीमा झरेपछि पानीको बहाबले तिनलाई टाढा पुर्‍याउँछ। कमल, कुमुद (वाटर लिली), म्याङ्ग्रोभ, नरिवल तथा पटेरका बिउ पानीद्वारा प्रसारण हुन्छन्।

ग. जनावरद्वारा हुने प्रसारण

धेरै फल स्वादिला हुन्छन्। बाँदर, मृग, लोखर्के, मुसा, खरायो, चरा र फल खाने चमेराले यस्ता फल खान्छन्। जनावरबाट बिउको प्रसारण दुई तरिकाले हुन्छ।

• खाएर दिसामा निकालेर। जनावरले साना बिउ फलसँगै निल्छन्। बिउको आवरण कडा हुने भएकाले बिउ पच्दैनन्। ती टाढा कतै जनावरको दिसासँगै बाहिर निस्कन्छन्, प्रायः अलिकति मलसहित। जामुन, हर्रो, बर्रो, अमला, अम्बा, नास्पाती, काफल तथा ऐँसेलु यसरी फैलिन्छन्। कतिपय जनावरले ठुलो फलको गुदी मात्र खान्छन् र कडा बिउ अन्तै फ्याँक्छन्।
• हुक र काँडा। कुनै बिउमा हुक वा काँडा हुन्छन्। यस्ता बिउ जनावरको रौँमा वा हाम्रो मोजामा टाँसिन्छन् र पछि माउ बिरुवाबाट टाढा झर्छन्। कुरो र भेडेकुरो यसरी प्रसारण हुन्छन्।

बिउ बोक्नेमा मानिस नै सबैभन्दा अगाडि छन्। मानिसले अन्न, दाल, फलफूल र तरकारीका बिउ संसारभरि पुर्‍याएका छन्। मकै, आलु, गोलभेँडा र खुर्सानी सबै अमेरिका महादेशबाट नेपाल आएका हुन्।

घ. गुरुत्वबलद्वारा हुने प्रसारण

कुनै फल र बिउ ठुला र गह्रौँ हुन्छन्। पाकेपछि ती माउ बिरुवाकै मुनि जमिनमा खस्छन्। फल कुहिन्छ र अवस्था उपयुक्त भए बिउ उम्रन्छ। आँप, स्याउ र रुखकटहर यसरी खस्छन् (र प्रायः यिनलाई खाने जनावरले अझ टाढा पुर्‍याउँछन्)।

ङ. कोसा फुटेर हुने प्रसारण

कुनै बिरुवामा पाकेको फल (कोसा) घाममा सुक्छ। सुक्दा यसका भित्ता असमान रूपमा तानिन्छन्। अन्त्यमा कोसा पड्कँदै फुट्छ र बिउ माउ बिरुवाको वरिपरि छरिन्छन्। तोरी, भिन्डी (रामतोरिया), सिमी, केराउ, इपिल-इपिल, धतुरो, लालगेडी तथा बाल्सम (इम्पेसन्स)का बिउ यसरी प्रसारण हुन्छन्।

बिउको बनोट

बिउका तीन मुख्य भाग हुन्छन्: आवरण, भ्रूण र इन्डोस्पर्म।

क. आवरण

बिउको बाहिरी पत्रलाई आवरण भनिन्छ। यसका दुई तह हुन्छन्: बाक्लो र कडा बाहिरी तह टेस्टा र पातलो भित्री तह टेग्मिन। आवरणमा हाइलम देख्न सकिन्छ। बिउ फलसँग जोडिएको ठाउँको दागलाई हाइलम भनिन्छ। यसको छेउमै एउटा सानो प्वाल माइक्रोपाइल हुन्छ। बिउ भिजाउँदा यही प्वालबाट पानी भित्र पस्छ। लिची र इमलीका बिउको आवरण कडा र चम्किलो हुन्छ। (नरिवलको कडा खोल यसको आवरण होइन, फलको भित्ताको भाग हो।) आवरणले बिउलाई चोट, सुक्खा, किरा र कीटाणुबाट जोगाउँछ। प्रतिकूल अवस्थामा यसले बिउलाई अङ्कुरण हुनबाट पनि रोक्छ।

ख. भ्रूण

भ्रूण बिउको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग हो। यो बिरुवाको बच्चा हो र बिउ उम्रँदा यही भाग बढ्छ। भ्रूणका तीन भाग हुन्छन्:

• रेडिकल: यो बढेर जरा प्रणाली बन्छ;
• प्लुमुल: यो बढेर काण्ड प्रणाली (काण्ड र पात) बन्छ;
• कोटिलेडोन (फक्लेटा): बिउका पात। यिनले रेडिकल र प्लुमुलको रक्षा गर्छन्। धेरै बिउमा यिनमा सानो बिरुवाका लागि स्टार्च र प्रोटिन सञ्चय भएको हुन्छ। सिमीजस्ता बिउमा कोटिलेडोन जमिनमाथि आएर हरिया हुन्छन् र केही दिनसम्म प्रकाश संश्लेषणबाट खाना बनाउँछन्। यी नै बिरुवाका पहिला पात हुन्।

एकदलीय बिउ (मकै, धान)मा एउटा कोटिलेडोन हुन्छ, दुईदलीय बिउ (सिमी, चना, आँप)मा दुईओटा र जिम्नोस्पर्म (सल्लो)मा घेरामा रहेका दुई वा बढी कोटिलेडोन हुन्छन्। एकदलीयमा प्लुमुललाई कोलिओप्टाइल भनिने सुरक्षा खोलले ढाकेको हुन्छ। पहिलो पात यसैबाट बाहिर निस्कन्छ।

ग. इन्डोस्पर्म

इन्डोस्पर्म आवरणको ठिक मुनि हुन्छ। बिरुवा आफैँ खाना बनाउन नसकुन्जेलसम्म भ्रूणका लागि चाहिने खाना (स्टार्च र प्रोटिन) यसमा सञ्चय हुन्छ। मकै, धान र गहुँजस्ता एकदलीयमा इन्डोस्पर्मले बिउको धेरैजसो भाग ओगट्छ। कोटिलेडोनले यसबाट खाना सोसेर भ्रूणलाई दिने काम मात्र गर्छ। धेरैजसो दुईदलीय बिउ पाकिसक्दा तिनमा इन्डोस्पर्म बाँकी रहँदैन (अण्डी अपवाद हो)। भ्रूणले पहिल्यै खाना आफ्ना दुई मोटा कोटिलेडोनमा सारिसकेको हुन्छ। यसैले सिमीको धेरैजसो भाग कोटिलेडोन हुन्छ भने चामलको दानाको धेरैजसो भाग इन्डोस्पर्म हुन्छ।

बिउको अङ्कुरण

पाकेको बिउ सुक्खा राखियो भने नउम्रीकनै महिनौँ वा वर्षौँसम्म जीवित रहन सक्छ। बिउमा कुनै परिवर्तन र वृद्धि नभई आराम गरेर रहने यस्तो अवस्थालाई डोर्मेन्सी भनिन्छ। डोर्मेन्सीका कारण बिउ हिउँद वा खडेरी पार गर्न सक्छन्। किसानले पनि अर्को रोपाइँसम्म बिउ भण्डारण गर्न सक्छन्। फरक फरक बिउ फरक फरक समयसम्म जीवित रहन्छन्। राम्ररी भण्डारण गरिएका धेरै बालीका बिउ केही वर्षसम्म टिक्छन्।

पर्याप्त पानी, हावा (अक्सिजन) र न्यानोपन पाएपछि बिउले पानी सोस्छ र फुल्छ। यसका कोषमा रासायनिक प्रतिक्रिया सुरु हुन्छन् र भ्रूण ब्युँझन्छ। पहिले रेडिकल बाहिर निस्कन्छ र तल बढेर जरा प्रणाली बन्छ। त्यसपछि प्लुमुल माथि बढेर काण्ड प्रणाली बन्छ। भ्रूण बढेर आफ्नै जरा र काण्डसहितको सानो बिरुवा बन्ने प्रक्रियालाई अङ्कुरण भनिन्छ।

सानो काण्ड दुई तरिकाले माथि आउँछ:

• सिमी र लौकाजातमा कोटिलेडोनमुनिको काण्ड (हाइपोकोटाइल) बाङ्गिएर हुकजस्तो बन्छ। यसले कोटिलेडोनलाई जमिनमाथि तान्छ र कोटिलेडोन हरिया हुन्छन्। यसलाई इपिजियल अङ्कुरण भनिन्छ।
• मकै, चना र केराउमा कोटिलेडोन जमिनमुनि नै रहन्छन् र प्लुमुल मात्र माथि बढ्छ (मकैमा कोलिओप्टाइलभित्रबाट)। यसलाई हाइपोजियल अङ्कुरण भनिन्छ।

अङ्कुरण भएको बिउबाट उम्रेको, रोप्न तयार नहुन्जेलसम्मको सानो बिरुवालाई बेर्ना (सिडलिङ) भनिन्छ। उम्रँदै गरेको बिउमा सञ्चित खाना प्रयोगयोग्य बन्छ। इन्जाइमले सञ्चित स्टार्च र प्रोटिनलाई चिनी र साना अणुमा बदल्छन् र नयाँ भिटामिन पनि बन्छन्। यसैले टुसा पलाएका अन्न र दाल सजिलै पच्छन् र पोषिला हुन्छन्।

अङ्कुरणलाई असर गर्ने तत्त्वहरू

अङ्कुरण बिउभित्रका कुरा (जीवित भ्रूण, पर्याप्त सञ्चित खाना, डोर्मेन्सी टुटेको) र बिउको वातावरणमा भर पर्छ। पानी, हावा, तापक्रम र प्रकाश बाहिरी तत्त्व हुन्।

क. पानी

भण्डारण गर्नुअघि बिउलाई घाममा राम्ररी सुकाइन्छ। सुक्खा बिउमा लगभग कुनै रासायनिक क्रियाकलाप (उपापचय) हुँदैन। भिजाउँदा बिउले माइक्रोपाइल र आवरणबाट प्रशस्त पानी सोस्छ र फुल्छ। यसको डोर्मेन्सी टुट्छ र कोषहरू सक्रिय हुन्छन्। पानीले आवरणलाई नरम पनि बनाउँछ। यसैले रेडिकल आवरण छेडेर बाहिर निस्कन सक्छ। धेरै बिउलाई रोप्नुअघि करिब एक दिन भिजाउनुको कारण यही हो।

ख. हावा

उम्रँदै गरेका बिउलाई अक्सिजन चाहिन्छ। बढ्दै गरेको भ्रूणलाई धेरै ऊर्जा चाहिन्छ। कोषहरूले यो ऊर्जा श्वासप्रश्वासबाट पाउँछन्: तिनले आफ्ना माइटोकोन्ड्रियामा अक्सिजन प्रयोग गरेर सञ्चित खाना तोड्छन्। सुषुप्त बिउमा श्वासप्रश्वास धेरै बिस्तारै हुने भएकाले यसले खाना वा अक्सिजन लगभग प्रयोग गर्दैन। उम्रन थालेपछि भने यसलाई प्रशस्त अक्सिजन चाहिन्छ। पानी जमेको माटोमा पुरिएको वा पानीमुनि राखिएको बिउले हावा पाउँदैन। यसैले यस्तो बिउ प्रायः उम्रँदैन वा कुहिन्छ।

ग. तापक्रम

धेरै चिसो वा धेरै तातो भए बिउ उम्रँदैन। बिउका इन्जाइमले निश्चित तापक्रमको दायराभित्र मात्र काम गर्छन्। धेरै बिउ करिब 16–24 °C मा राम्ररी उम्रन्छन्। मकै र धानजस्ता तातो ठाउँका बालीलाई अझ न्यानो, करिब 25–30 °C, चाहिन्छ। यसैले हरेक बाली आफ्नै मौसममा लगाइन्छ। उपयुक्त तापक्रमले डोर्मेन्सी तोड्न पनि मद्दत गर्छ। माटोमा पुरिएका बिउ ओसिला र न्याना (घामले माटो तताउँछ) रहन्छन् र तिनले हावा पनि पाउँछन्।

घ. प्रकाश

धेरैजसो बिउ माटोमुनि अँध्यारोमा उम्रन सक्छन्। काण्ड माथि आउनेबित्तिकै भने बेर्नालाई प्रकाश संश्लेषणबाट खाना बनाउन प्रकाश चाहिन्छ। केही साना बिउ (जिरीको साग, धेरै झार र जङ्गलका रुख)लाई भने उम्रन नै प्रकाश चाहिन्छ। यस्ता बिउ माटो नखनिउन्जेल वा जङ्गलमा खाली ठाउँ नबनुन्जेल माटोमै पर्खिन्छन्। यसैले अँध्यारो जङ्गलको भुइँमा झरेका बिउ वर्षौँसम्म पर्खिन सक्छन्।

बिउ अङ्कुरणको महत्त्व

• क.अङ्कुरणबाट बिरुवाको अर्को पुस्ता बन्छ। यसैले बिरुवाको वंश निरन्तर रहन अङ्कुरण आवश्यक छ।
• ख.खेतमा बिउ राम्ररी उम्रँदा उब्जनी राम्रो हुन्छ। यसबाट किसान, उपभोक्ता र देशलाई फाइदा हुन्छ।
• ग.टुसा पलाएका बिउ सजिलै पच्छन् र तिनमा केही भिटामिन बढी हुन्छन्। यसैले अन्न र दाललाई टुसा पलाएर खानु राम्रो हुन्छ।
• घ.जङ्गल र चरनमा घाँस र रुखका बिउ राम्ररी उम्रँदा जैविक विविधता कायम रहन्छ।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्