मौरी: कक्षा १० विज्ञान

सानुमाया आफ्नो बगैँचाका फूलमा पानी हाल्दै थिइन्। त्यही बेला उनले भुनभुन आवाज सुनिन्। मौरी रहेछन्! मौरीहरू एउटा फूलमा बसेर रस चुस्थे अनि अर्को फूलमा पुग्थे र केही बेरमै उडेर जान्थे। तिनलाई पछ्याउँदै जाँदा सानुमाया नजिकैको रुखमा रहेको एउटा घारसम्म पुगिन्। टाढैबाट हेर्दा पनि त्यहाँका सबै मौरी एकै किसिमका थिएनन्।

त्यस्तो एउटा घारमा दशौँ हजारसम्म मौरी बस्छन्। तीमध्ये लगभग सबै दिदीबहिनी हुन्। यिनीहरू कहिल्यै भोट हाल्दैनन् र कसैले आदेश पनि दिँदैन। तैपनि आफ्नै शरीरमा बनेको मैनबाट यिनीहरू ठ्याक्कै छ कुने कोठा बनाउँछन्। बच्चा हुर्कने ठाउँलाई हाम्रो शरीरजत्तिकै तातो राख्छन्। राम्रा फूल कहाँ छन् भन्ने कुरा एकअर्कालाई नाचेर बताउँछन्। घारमा को को बस्छन्, सानो फुलबाट मौरी कसरी बन्छ र काम कसरी बाँडिन्छ भन्ने कुरा यस एकाइमा पढिन्छ। मौरी पाल्ने एक जना किसानका कारण पूरै गाउँ कसरी धनी हुन्छ भन्ने कुरा पनि थाहा हुन्छ।

सोच्नुहोस्

सुरु गर्नुअघि

दुईओटा घार कल्पना गर्नुहोस्। एउटा मौरीपालकको बाकसबाट निकालिएको, मौरीले भरिएको काठको फ्रेम हो भने अर्को खुला ठाउँमा झुन्डिएको जङ्गली चाका हो। के तपाईँले आफ्नो घरनजिक रुखमा, छानामुनि, भिरमा वा काठको बाकसमा मौरीको घार देख्नुभएको छ? तलका प्रश्नबारे सोचेर मात्र अगाडि पढ्नुहोस्।

क.यी दुई घार कस्ता किसिमका घार हुन्?
ख.के मौरीलाई मानिसले घार बनाइदिनुपर्छ?
ग.मौरी कस्तो किसिमको जनावर हो?
घ.मौरी के खाएर बाँच्छ?
ङ.के मौरीको घारमा सबै एकै किसिमका मौरी बस्छन्?
च.मौरीबाट मानिसले कस्तो पाठ सिक्न सक्छ?
छ.मौरीले मह उत्पादन गरेर मात्र मानिसलाई सहयोग गर्छ कि अरू तरिकाले पनि?

केही उत्तर

क.फ्रेम कृत्रिम (आधुनिक) घारको हो। यो मौरीपालकले बनाएको, झिक्न मिल्ने फ्रेम भएको काठको बाकस हो। झुन्डिएको चाका भने मौरी आफैँले बनाएको प्राकृतिक (जङ्गली) घार हो।
ख.राम्ररी हेरचाह गर्ने हो भने बनाइदिनुपर्छ। बाकसको घारमा गोला पानी, अरिङ्गाल र मह काढ्ने मानिसबाट जोगिन्छ। यस्तो घारमा मौरीपालकले गोला जाँच्न र खाना दिन सक्छन्। चाका नभत्काईकन मह निकाल्न पनि सकिन्छ। जङ्गली गोलालाई पनि जोगाउनुपर्छ।
ग.मौरी किरा (आर्थ्रोपोडा फाइलम) हो। यो गोलामा बस्ने सामाजिक किरा हो।
घ.मौरीले ऊर्जाका लागि पुष्परस र प्रोटिनका लागि परागकण खान्छ। पुष्परस फूलको गुलियो रस हो र यसैबाट मौरीले मह बनाउँछ। साना लार्भालाई रोयल जेली र मधुरोटी (मह र परागकणको मिश्रण) खुवाइन्छ।
ङ.बस्दैनन्। घारमा एउटा रानी, हजारौँ कर्मी र केही भाले गरी तीन किसिमका मौरी हुन्छन्। यिनको बारेमा तल पढिन्छ।
च.मिहिनेत गर्ने बानी, काम बाँडेर गर्ने तरिका र पूरै परिवारको भलाइका लागि मिलेर काम गर्ने बानी मौरीबाट सिक्न सकिन्छ।
छ.मह मात्र होइन। मौरीले बालीमा परागसेचन गराउँछ र मैन, रोयल जेली तथा प्रोपोलिस पनि दिन्छ। संसारभरिको सबै महको मूल्यभन्दा परागसेचनको मूल्य धेरै बढी हुन्छ।

मौरी भनेको के हो

मौरी एक किसिमको किरा हो। अरू किराजस्तै यसका खुट्टा खण्ड खण्ड जोडिएर बनेका हुन्छन् र शरीर कडा बाह्य अस्थिले ढाकिएको हुन्छ। त्यसैले मौरी आर्थ्रोपोडा फाइलमअन्तर्गत पर्छ। यसको क्लास इन्सेक्टा हो। जङ्गलमा मौरीले रुखको धोद्रो, हाँगा, ओडार वा भिरमा आफैँ मैनको गुँड बनाउँछ। यसलाई घार वा चाका भनिन्छ। मानिसले मौरी पाल्दा काठको बाकस, मुढा वा गाग्रीजस्ता कृत्रिम घार बनाइदिन्छन्।

मौरी सामाजिक किरा हो। मौरीहरू गोला भनिने ठुलो परिवार बनाएर सँगै बस्छन्। कुनै पनि मौरी एक्लै धेरै दिन बाँच्न सक्दैन। गोलामा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्। यिनलाई मौरीका वर्ग भनिन्छ:

रानी: गोलाकी आमा;
कर्मी: रानीका छोरीहरू; घारका सबै काम यिनैले गर्छन्;
भाले: रानीका छोराहरू; यिनको एउटै काम समागम गर्नु हो।

गोलाका सदस्यहरू अचम्मको अनुशासनमा बस्छन्। हरेक सदस्यको आफ्नै काम हुन्छ। यसलाई श्रम विभाजन भनिन्छ। सबै सदस्य पूरै गोलाका लागि काम गर्छन् र सधैँ व्यस्त रहन्छन्। यिनीहरू मिलेर फूलबाट पुष्परस (फूलको रस) तथा परागकण बटुल्छन् र पुष्परसबाट मह बनाउँछन्।

परापूर्व कालदेखि नै मानिसले परम्परागत तरिकाले मौरी पाल्दै आएका छन्। बिसौँ शताब्दीदेखि मौरी मह उत्पादनका लागि मात्र नभएर बालीमा परागसेचन गराउन र मैन उत्पादन गर्न पनि पालिन थाल्यो। आजकल झिक्न मिल्ने फ्रेम भएका काठका बाकस अर्थात् आधुनिक घार प्रयोग गरिन्छ। यसले गर्दा मौरीपालन धेरै मह उत्पादन गर्ने कृषि व्यवसाय बनेको छ। व्यावसायिक उद्देश्यले मौरी पाल्ने कामलाई एपिकल्चर भनिन्छ। ल्याटिन भाषामा apis भनेको मौरी हो। मौरीको अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई मेलिटोलोजी वा एपिकोलोजी भनिन्छ। ग्रिक भाषामा melitta भनेको मौरी हो। मेलिटोलोजी किराको अध्ययन गर्ने विज्ञान अर्थात् कीटविज्ञानको एउटा शाखा हो।

मौरीलाई किन सामाजिक किरा भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

“सामाजिक” भनेको व्यवस्थित समूह बनाएर सँगै बस्नु हो। कर्मीले निसेचित फुल पार्न सक्दैन। रानीले आफैँ राम्ररी खान वा चाका बनाउन सक्दैन। भालेले त चिल्न पनि सक्दैन। त्यसैले सँगै भएमा मात्र यिनीहरू बाँच्न सक्छन्। मह बनाउनु वा मानिसले पाल्नु सामाजिक हुनुको कारण होइन। बारुला र कमिला पनि सामाजिक किरा हुन्।

मौरीको बाहिरी बनावट

क्रियाकलाप

3.1: मौरीको अवलोकन र अध्ययन

उद्देश्य: मौरीको शारीरिक बनावटको अध्ययन गर्नु

आवश्यक सामग्री: सम्भव भए तीनै किसिमका मरेका मौरी (मौरीपालकसँग प्रायः हुन्छन्), नभए मौरीको भिडियो वा फोटो तथा हाते लेन्स

क.कक्षाका साथीहरू तीन समूहमा विभाजन हुनुहोस्।
ख.मौरी वा मौरीको चित्रको अध्ययन गर्नुहोस्। यसको टाउको, बिचको भाग, पुच्छरतिरको भाग, खुट्टा र पखेटा ध्यान दिएर हेर्नुहोस्।
ग.आफूले हेरेको मौरीको सफा र नामाङ्कित चित्र कोरेर यसका विशेषता टिपोट गर्नुहोस्।
घ.पालैपालो प्रत्येक समूहले आफ्नो चित्र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् र भेटिएका कुरामा छलफल गर्नुहोस्।

निष्कर्ष: छलफलका आधारमा मौरीको शारीरिक बनावटको निष्कर्ष निकाल्नुहोस्।

मौरीको किसिम र प्रजातिअनुसार यसको लम्बाइ करिब 9 mm देखि 20 mm सम्म हुन्छ। अरू किराको जस्तै मौरीको शरीर टाउको, छाती र पेट गरी तीन भागमा विभाजित हुन्छ।

चित्र 3.1 कर्मी मौरीको शरीर। टाउकोमा ज्ञानेन्द्रिय र मुख हुन्छन्। छातीमा छओटा खुट्टा र चारओटा पखेटा हुन्छन् भने पेटमा मैन ग्रन्थि, मह थैली र खिल हुन्छन्।

टाउकोमा यी भाग हुन्छन्:

एक जोडी ठुला कम्पाउन्ड आँखा: प्रत्येक आँखा हजारौँ साना लेन्स मिलेर बनेको हुन्छ। त्यसैले मौरीले टाउको नघुमाईकन वरिपरि सबैतिर देख्छ। टाउकोको माथिपट्टि उज्यालो थाहा पाउने तीनओटा साना साधारण आँखा (ओसेलाइ) पनि हुन्छन्;
एक जोडी एन्टना: एन्टनाको सहायताले मौरीले छाम्ने, सुँघ्ने र स्वाद लिने काम गर्छ। यसैबाट मौरीले वरपरको वातावरणमा हुने परिवर्तन थाहा पाउँछ;
मुखका भाग: मैन र परागकण चपाउने एक जोडी बङ्गारा (म्यान्डिबल) र पुष्परस चाट्ने लामो जिब्रो (सुँड)।

छाती चाहिँ तीनओटा खण्ड मिलेर बनेको हुन्छ। प्रत्येक खण्डको तल्लो भागमा एक जोडी खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा हुन्छन्। यसरी जम्मा छओटा खुट्टा हुन्छन्। खण्ड खण्ड जोडिएका यिनै खुट्टाका कारण मौरी आर्थ्रोपोडा फाइलममा पर्छ (arthron = जोर्नी, pous = खुट्टा)। दोस्रो र तेस्रो खण्डमा एक एक जोडी पखेटा हुने भएकाले मौरीका चारओटा पखेटा हुन्छन्। उड्दा अगाडि र पछाडिका पखेटा साना हुकको लहरले जोडिन्छन् र एकैसाथ सेकेन्डमा करिब 230 पटक फट्फटाउँछन्। मौरी उड्दा सुनिने भुनभुन आवाज यही फट्फटाइको हो।

पेट 9 खण्डमा विभाजित हुन्छ। तर बाहिरबाट केही खण्ड मात्र देखिन्छन्: वयस्क पोथीमा (रानी र कर्मीमा) 6 र वयस्क भालेमा 7। पेटभित्र मह थैली, मैन ग्रन्थि (कर्मीमा) र खिल (पोथीमा) हुन्छन्।

ध्यान दिनुहोस्

दुई जोडी पखेटा

कुनै कुनै पुस्तकमा “एक जोडी पखेटा” लेखिएको हुन्छ। मौरीका दुई जोडी (चारओटा) पखेटा हुन्छन्। यी छातीको दोस्रो र तेस्रो खण्डमा हुन्छन्। पहिलो खण्डमा खुट्टा मात्र हुन्छन्। प्रत्येक छेउको अगाडिको र पछाडिको पखेटा साना हुकले जोडिएका हुने भएकाले ती एउटै पखेटाजस्ता देखिन सक्छन्।

के तपाईँलाई थाहा छ?

हामीले नदेख्ने रङ मौरीले देख्छ

मौरीले रातो रङ देख्दैन। रातो रङ मौरीलाई कालोजस्तो देखिन्छ। तर हामीले देख्न नसक्ने पराबैजनी प्रकाश मौरीले देख्छ। हामीलाई सादा पहेँलो देखिने धेरै फूलमा पराबैजनी धर्सा र घेरा हुन्छन्। यिनै धर्सा र घेरा पछ्याउँदै मौरी पुष्परससम्म पुग्छ। यी धर्सा मौरीले मात्र देख्ने विमानस्थलको धावनमार्गजस्तै हुन्। मौरीले निलो आकाशमा ध्रुवीकृत प्रकाशको ढाँचा पनि देख्छ। यसैबाट घाम बादलपछाडि लुकेको बेला पनि घाम कता छ भन्ने मौरीलाई थाहा हुन्छ।

रानी, भाले र कर्मी मौरी

घारमा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्। हरेक किसिमको आफ्नै शरीर र आफ्नै काम हुन्छ।

चित्र 3.2 एउटै नापमा कोरिएका मौरीका तीन वर्ग। रानी लामो हुन्छ र उसको पेट पखेटाभन्दा धेरै परसम्म पुग्छ। भाले चौडा र भारी हुन्छ। उसका ठुला आँखा टाउकोमाथि जोडिएका हुन्छन्। कर्मी सबैभन्दा सानो हुन्छ।

रानी मौरी

रानी मौरी घारको सबैभन्दा ठुलो र लामो मौरी हो। शरीरको तुलनामा उसको टाउको सानो र गोलाकार हुन्छ। कर्मीहरूले नै खुवाउने भएकाले रानीको सुँड छोटो हुन्छ र रौँले ढाकिएको हुन्छ।
रानीको पेटको अन्तिम भागमा खिल हुन्छ। यो खिल काँडा नभएको चिल्लो हुन्छ। रानीले यसलाई प्रायः प्रतिद्वन्द्वी रानीसँग लड्न प्रयोग गर्छ।
सामान्यतया एउटा घारमा एउटा मात्र रानी हुन्छ। रानीको मुख्य काम फुल पार्नु हो। गोलाका सबै मौरीकी आमा रानी नै हो।
रानीको शरीरबाट विशेष गन्ध भएका रसायन निस्कन्छन्। यिनलाई फेरोमोन भनिन्छ। फेरोमोनबाट रानीले समागमका लागि भाले मौरीलाई आकर्षित गर्छ। यही गन्धका कारण कर्मीहरू शान्त भएर काममा लागिरहन्छन् र नयाँ रानी हुर्काउँदैनन्। गोलाका मौरीले आफ्नो घार पनि यही गन्धबाट चिन्छन्। यसरी एउटै आदेश नदिईकन रानीले घारका सबै क्रियाकलाप सञ्चालन गर्छ।
रानी करिब 2–5 वर्ष बाँच्छ। घारमा सबैभन्दा लामो समय बाँच्ने मौरी रानी नै हो।
रानी जन्मँदै रानी हुँदैन। कर्मीहरूले एउटा सानो लार्भालाई रोयल जेली मात्र खुवाएर रानी बनाउँछन्।

चाकामा मौरीको भिड; बिचमा पिठ्युँमा सेतो थोप्लो लगाइएको एउटा लामो मौरी — **चित्र 3.3** कर्मीहरूका बिचमा रानी: सेतो थोप्लो भएको मौरी रानी हो। हजारौँ कर्मीका बिचमा सजिलै भेटियोस् भनेर मौरीपालकले उसको पिठ्युँमा रङको थोप्लो लगाइदिएका हुन्। फोटो: Waugsberg, CC BY-SA 3.0

भाले मौरी

भाले मौरी रानीभन्दा सानो तर कर्मीभन्दा ठुलो हुन्छ। यो कालो, झुसिलो र मोटो हुन्छ। उडिरहेको रानीलाई देख्नका लागि भालेका आँखा निकै ठुला हुन्छन्।
भालेको खिल, पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि केही पनि हुँदैन। त्यसैले यसले घारको रक्षा गर्न, खाना बटुल्न वा चाका बनाउन सक्दैन। भालेलाई खानासमेत कर्मीहरूले खुवाउनुपर्छ। यही कारणले भालेलाई प्रायः घारको सबैभन्दा अल्छी मौरी भनिन्छ।
भालेको एउटै काम रानीसँग समागम गर्नु (गर्भाधान गराउनु) हो। घारभित्र भालेहरूले ब्रुड अर्थात् फुल, लार्भा र प्युपालाई न्यानो राख्न पनि मदत गर्छन्।
भाले ह्याप्लोइड हुन्छन्। यिनमा क्रोमोजोमको एक सेट अर्थात् 16 ओटा क्रोमोजोम मात्र हुन्छन्। रानी र कर्मी भने डिप्लोइड हुन्छन्। यिनमा दुई सेट अर्थात् 32 ओटा क्रोमोजोम हुन्छन्। ह्याप्लोइड र डिप्लोइडको अर्थ एकाइ 4 मा पढिन्छ।
भाले अनिसेचित फुलबाट बन्छन्। निसेचन नभएको फुलबाट नयाँ जनावर बन्ने प्रक्रियालाई पार्थेनोजेनेसिस भनिन्छ। ग्रिक भाषामा यसको अर्थ “कुमारी जन्म” हो।
भाले करिब 2 महिना मात्र बाँच्छ। शरद् ऋतुमा खाना कम हुँदा कर्मीहरूले भालेलाई खुवाउन छोड्छन् र घारबाट बाहिर धकेलिदिन्छन्।

मैनका प्रकोष्ठमाथि उभिएको, निकै ठुला आँखा भएको, ठुलो र झुसिलो मौरी — **चित्र 3.4** भर्खरै आफ्नो प्रकोष्ठबाट निस्केको भाले मौरी। यसका आँखा निकै ठुला र शरीर मोटो छ। फोटो: Richard Bartz, CC BY-SA 2.5

कर्मी मौरी

कर्मी मौरी घारका सबैभन्दा साना मौरी हुन्। सङ्ख्यामा भने यिनै सबैभन्दा धेरै हुन्छन्। बलियो घारमा करिब 20,000–80,000 कर्मी हुन्छन्।
सबै कर्मी पोथी हुन्। तर यिनको अण्डाशय विकसित नहुने भएकाले यिनले सामान्यतया फुल पार्दैनन्। त्यसैले कर्मीलाई प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी भनिन्छ।
कर्मीको मुख चपाउने र चाट्ने किसिमको हुन्छ। मैनलाई आकार दिन म्यान्डिबल र पुष्परस चुस्न लामो सुँड हुन्छ।
कर्मीका खुट्टा परागकण टाँसिने रौँले ढाकिएका हुन्छन्। पछाडिको प्रत्येक खुट्टामा कडा रौँले घेरिएको एउटा खाल्टो हुन्छ। यसलाई पोलेन बास्केट (पराग थैली) भनिन्छ। कर्मीहरू यसैमा परागकण राखेर घारसम्म ल्याउँछन्।
कर्मीको पेटमुनि मैन ग्रन्थि हुन्छन् र पेटको टुप्पोमा काँडा भएको खिल हुन्छ।
गोलाका सबै काम कर्मीहरू नै गर्छन्। पुष्परस, परागकण र पानी बटुल्ने, चाका बनाउने, बच्चाको स्याहार गर्ने, घार सफा गर्ने, घार चिसो पार्ने र घारको रक्षा गर्ने काम यिनकै हुन्।
व्यस्त मौसममा कर्मी करिब 6 हप्ता बाँच्छ। शरद् ऋतुमा जन्मेर जाडो काट्ने कर्मी भने 6 महिनासम्म बाँच्न सक्छ।

पहेँलो घार-बाकसको अगाडिको फलेकमा ओर्लँदै गरेका मौरी; केहीका पछाडिका खुट्टामा सुन्तला रङका डल्ला — **चित्र 3.5** बाकसको घारमा फर्कँदै गरेका कर्मी मौरी। यिनका पछाडिका खुट्टामा देखिने पहेँला डल्ला **पोलेन बास्केटमा** खाँदिएका परागकण हुन्। फोटो: Zonki at German Wikipedia ( Original text: Zonki ), Public domain

सोच्नुहोस्

मौरीले चिल्दा किन सुन्निन्छ?

कर्मी मौरीले चिल्दा छाला किन सुन्निन्छ? चिलेपछि कर्मी मौरी किन मर्छ?

उत्तर

कर्मीको खिलमा बल्छीको जस्तै उल्टो फर्केका काँडा हुन्छन्। हाम्रो (वा भालुको) जस्तो बाक्लो छालामा यी काँडा अड्किन्छन्। मौरी उड्न खोज्दा खिल विष थैली र त्यसका मांसपेशीसमेत उसको शरीरबाट चुँडिन्छ। ती मांसपेशी खुम्चिरहँदा एक मिनेटसम्म विष भित्र पसिरहन्छ। खिल चुँडिएकाले मौरी मर्छ। यही कारणले छालामा बसेको खिल नङले छिटो खुर्केर निकाल्नुपर्छ।
विषमा मेलिटिन नामको प्रोटिन र अरू रसायन हुन्छन्। यी रसायनहरूले कोषलाई क्षति पुर्‍याउँछन्। यसो हुँदा शरीरबाट हिस्टामिन निस्कन्छ। हिस्टामिनले साना रक्तनली फुकाउँछ र तिनबाट तरल पदार्थ तन्तुमा चुहिन्छ। यसैले चिलेको ठाउँ सुन्निन्छ, रातो हुन्छ, तातो हुन्छ र दुख्छ। केही मानिसलाई मौरीको विषसँग एलर्जी हुन्छ। उनीहरूका लागि मौरीले चिल्नु खतरनाक हुन सक्छ। त्यस्ता मानिसलाई तुरुन्तै डाक्टरकहाँ लैजानुपर्छ।

	रानी	भाले	कर्मी
लिङ्ग	पोथी, प्रजननयोग्य	भाले, प्रजननयोग्य	पोथी, प्रजनन गर्न नसक्ने
कुन फुलबाट बन्छ	निसेचित फुल	अनिसेचित फुल	निसेचित फुल
क्रोमोजोम	32 (डिप्लोइड)	16 (ह्याप्लोइड)	32 (डिप्लोइड)
आकार	सबैभन्दा ठुलो, लामो	मझौला, मोटो	सबैभन्दा सानो
एउटा घारमा सङ्ख्या	सामान्यतया 1	केही सय (मौसममा)	20,000–80,000
खिल	चिल्लो, प्रतिद्वन्द्वी रानीसँग लड्न	हुँदैन	काँडा भएको
पोलेन बास्केट, मैन ग्रन्थि	हुँदैन	हुँदैन	हुन्छ
आयु	2–5 वर्ष	करिब 2 महिना	6 हप्तादेखि 6 महिना
काम	फुल पार्ने, फेरोमोनबाट घार सञ्चालन गर्ने	रानीसँग समागम गर्ने	बाँकी सबै काम

निसेचित फुलबाट निस्केको लार्भा के बन्न सक्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

निसेचित फुलमा क्रोमोजोमका दुई सेट हुने भएकाले त्यसबाट पोथी बन्छ। लार्भा अवस्थाभरि रोयल जेली मात्र खुवाएमा त्यो रानी बन्छ। तीन दिनपछि मधुरोटी खुवाउन थालेमा कर्मी बन्छ। भाले भने अनिसेचित फुलबाट मात्र बन्छन्।

के तपाईँलाई थाहा छ?

बुबा छैन तर हजुरबुबा छन्

भाले अनिसेचित फुलबाट बन्ने भएकाले उसकी आमा हुन्छ तर बुबा हुँदैन। उसकी आमा अर्थात् रानीका भने आमा र बुबा दुवै थिए। भालेका पुर्खा पछाडितिर गन्दै जाँदा 1 अभिभावक, 2 हजुरबुबा-हजुरआमा, 3 जिजुहजुरबा-जिजुहजुरआमा, अनि 5, 8, 13, 21… हुँदै जान्छन्। यिनलाई फिबोनाची सङ्ख्या भनिन्छ। सूर्यमुखी फूलको बिचमा देखिने घुमाउरा लहरमा पनि यिनै सङ्ख्या भेटिन्छन्।

मौरीको जीवनचक्र

क्रियाकलाप

3.2: मौरीको जीवनचक्र अवलोकन र अध्ययन

आवश्यक सामग्री: मौरीको जीवनचक्रको भिडियो वा चित्रहरू, क्ले र मेटाकार्ड (चित्र कोर्ने साना कार्ड)

क.कक्षाका साथीहरू चार समूहमा विभाजन हुनुहोस्।
ख.मौरीको भिडियो हेर्नुहोस्।
ग.प्रत्येक समूहले फुल, लार्भा, प्युपा वा वयस्कमध्ये एउटा अवस्थाको अध्ययन गर्नुहोस्। त्यसको चित्र मेटाकार्डमा कोरेर विशेषता टिपोट गर्नुहोस् र क्लेबाट त्यसको नमुना बनाउनुहोस्।
घ.मेटाकार्ड र नमुनालाई सही क्रममा बोर्डमा टाँस्नुहोस्। पालैपालो प्रत्येक समूहले आफ्नो अवस्था कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

निष्कर्ष: प्रस्तुतिका आधारमा मौरीको जीवनचक्रको निष्कर्ष निकाल्नुहोस्।

हरेक मौरीको जीवनचक्र फुल → लार्भा → प्युपा → वयस्क गरी चार अवस्थामा पूरा हुन्छ। प्रत्येक अवस्थाको अवधि मौरीको किसिमअनुसार फरक हुन्छ।

लार्भा पटक्कै मौरीजस्तो देखिँदैन। यो खुट्टा नभएको सेतो किरो हो। वयस्क बन्न यसको शरीर लगभग पूरै नयाँ बन्छ। लार्भा र प्युपाभित्र पुराना तन्तु नष्ट हुन्छन् (हिस्टोलाइसिस) र नयाँ तन्तु बन्छन् (हिस्टोजेनेसिस)। यिनै दुई प्रक्रियाले गर्दा फुलबाट लार्भा, लार्भाबाट प्युपा र प्युपाबाट वयस्क मौरी बन्छ। यसरी चार अवस्था पार गर्दै शरीरको रूप पूरै फेरिने प्रक्रियालाई कम्प्लिट मेटामर्फोसिस (पूर्ण रूपान्तरण) भनिन्छ। पुतली, झिँगा र खपटे किरामा पनि यस्तै हुन्छ। फट्याङ्ग्रा र साङ्लोमा भने यस्तो हुँदैन। तिनका बच्चा साना वयस्कजस्तै देखिन्छन्।

चित्र 3.6 चाकाका प्रकोष्ठभित्र कर्मी मौरीको जीवनचक्र। फुल प्रकोष्ठको पिँधमा ठाडो उभिएको हुन्छ। स्याहार गर्ने मौरीले खुवाउने लार्भा गोलो परेर बसेको हुन्छ। मैनले बन्द गरिएको प्रकोष्ठभित्र प्युपा हुन्छ। 21 औँ दिनमा वयस्क मौरी बिर्को काटेर निस्कन्छ।

नयाँ गोला कसरी सुरु हुन्छ

घारमा कर्मी मौरी धेरै भएर खाँदिएपछि गोला दुई भागमा बाँडिन्छ। पुरानो रानी मौरी धेरै कर्मीसँगै घार छोडेर नयाँ गोला बसाउन अन्तै जान्छ। यसरी घार छोडेर जाने मौरीको हुललाई झुन्ड भनिन्छ। कर्मीहरूले नयाँ ठाउँमा नयाँ घार बनाउँछन्। पुरानो घारमा बाँकी रहेका कर्मीहरूले निसेचित फुलबाट निस्केको एउटा लार्भालाई रोयल जेली मात्र खुवाएर नयाँ रानी हुर्काउँछन्।

नयाँ रानी वयस्क भएपछि समागमका लागि घारबाहिर उड्छ। यस उडानलाई नप्चियल फ्लाइट वा मेटिङ फ्लाइट भनिन्छ। रानी यस्तो उडानमा न्यानो र घमाइलो दिउँसो निस्कन्छ र धेरै गोलाका भाले मौरी उसको पछि लाग्छन्। आकाशमा माथि रानीले धेरै भालेसँग समागम गर्छ। प्रायः यो सङ्ख्या 10–20 हुन्छ। रानीबाट छुट्टिँदा भालेको प्रजनन अङ्ग उसको शरीरबाट च्यातिएर निस्कने भएकाले समागमपछि भाले तुरुन्तै मर्छ।

रानीले शुक्रकीटलाई आफ्नो पेटभित्रको एउटा सानो थैलीमा जम्मा गर्छ। यस थैलीलाई स्पर्म्याथेकी वा स्पर्म स्याक भनिन्छ। रानीले जीवनभर यही भण्डारबाट लाखौँ फुल निसेचित गर्छ र फेरि कहिल्यै समागम गर्दैन। समागमको 2–3 दिनपछि रानीले ब्रुड प्रकोष्ठमा फुल पार्न सुरु गर्छ।

फुल

मौरीको फुल सेतो र लाम्चो हुन्छ। यो चामलको सानो दानाजस्तो देखिन्छ र 1–1.5 mm लामो हुन्छ।
पहिलो दिन फुल प्रकोष्ठमा ठाडो उभिएको हुन्छ। दोस्रो दिन ढल्केको र तेस्रो दिन ढलेको हुन्छ।
कुन प्रकोष्ठमा फुल पार्ने भन्ने कुरा रानी आफैँ छान्छ। रानी बनाउन रानी प्रकोष्ठमा, कर्मी बनाउन कर्मी प्रकोष्ठमा र भाले बनाउन ठुलो भाले प्रकोष्ठमा फुल पार्छ।
व्यस्त मौसममा रानीले दिनमा करिब 1,500–2,000 फुल पार्छ। यी फुलको तौल रानीको आफ्नै शरीरको तौलजत्तिकै हुन्छ। अनुकूल अवस्थामा सबैभन्दा राम्रो रानीले दिनमा करिब 3,000 सम्म फुल पार्छ। जाडोमा भने कम फुल पार्छ। फुलको सङ्ख्या मौरीको जातअनुसार पनि फरक हुन्छ।
सबै किसिमका मौरीमा फुल अवस्था 3 दिनको हुन्छ।
फुल दुई किसिमका हुन्छन्। निसेचित फुलबाट रानी वा कर्मी (पोथी) बन्छ भने अनिसेचित फुलबाट भाले बन्छ। कुन फुल पार्ने भन्ने निर्णय रानी आफैँ गर्छ। हरेक फुल बाहिर निस्कँदा रानीले स्पर्म्याथेकीबाट शुक्रकीट छोड्न पनि सक्छ, नछोड्न पनि सक्छ।

लार्भा

3 दिनपछि फुल फुटेर लार्भा निस्कन्छ। लार्भा खुट्टा नभएको सेतो किरो हो।
लार्भा दिनरात खाइरहन्छ। एक हप्ताभन्दा कम समयमै यसको तौल करिब 1,500 गुणा बढ्छ। बढ्दै जाँदा यसले पाँच पटक काँचुली फेर्छ।
सबै लार्भालाई पहिलो तीन दिन रोयल जेली खुवाइन्छ। त्यसपछि खाना फेरिन्छ:
- भावी रानीले पोषिलो रोयल जेली नै पाइरहन्छ। उसले जति खान सक्छ त्यति पाउँछ;
- भावी कर्मी र भालेलाई मधुरोटी खुवाइन्छ। मधुरोटी मह र कुटको (परागकणको) मिश्रण हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा honey bread पनि भनिन्छ।
त्यसैले पोथी लार्भा रानी बन्छ कि कर्मी भन्ने कुरा केवल उसलाई खुवाइने खानामा भर पर्छ। भावी रानी र भालेका लार्भा भावी कर्मीका लार्भाभन्दा ठुला हुन्छन्।
लार्भा अवस्था रानीमा करिब 5.5 दिन, कर्मीमा 6 दिन र भालेमा 7 दिनको हुन्छ। लार्भालाई फरक फरक खाना खुवाइने भएकाले तिनको विकास हुन लाग्ने समय पनि फरक हुन्छ।
लार्भा पूरा हुर्केपछि कर्मीहरूले त्यसको प्रकोष्ठलाई मैनको बिर्कोले बन्द गर्छन्।

के तपाईँलाई थाहा छ?

उस्तै वंशाणु, फरक शरीर

रानी र कर्मी दिदीबहिनी हुन सक्छन्। कुनै पनि पोथी लार्भा यी दुवैमध्ये जे पनि बन्न सक्थ्यो। यिनीहरूबिचको फरक वंशाणुमा हुँदैन। तैपनि एउटा पाँच वर्ष बाँचेर लाखौँ फुल पार्छ भने अर्को छ हप्ता मात्र बाँच्छ र निसेचित फुल पार्न सक्दैन। यो फरक लार्भा हुँदा पाएको खानाका कारण मात्र हुन्छ। कुन वंशाणु सक्रिय हुने भन्ने कुरा वातावरणले पनि निर्धारण गर्न सक्छ। प्रकृतिमा यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरणमध्ये एउटा यही हो। यो कुरा एकाइ 4 मा फेरि पढिन्छ।

प्युपा

प्युपा आराम गर्ने अवस्था हो। यस अवस्थामा मौरी न खान्छ, न चल्छ। तर भित्र भने ठुलो परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। यही बेला तीन जोडी खुट्टा, पखेटा, मुखका भाग, आँखा र वयस्कका अङ्गहरू बन्छन्।
प्युपा अवस्था रानीमा करिब 7.5 दिन, कर्मीमा 12 दिन र भालेमा 14 दिनको हुन्छ।

वयस्क

परिवर्तन पूरा भएपछि नयाँ वयस्क मौरी आफ्ना म्यान्डिबलले प्रकोष्ठको मैनको बिर्को काटेर बाहिर निस्कन्छ।
नयाँ कर्मी तुरुन्तै काममा लाग्छ। सुरुमा प्रकोष्ठ सफा गर्ने, ब्रुडको स्याहार गर्ने र लार्भालाई खुवाउने काम गर्छ। पछि घारको रक्षा पनि गर्छ।

चित्र 3.8 प्रत्येक अवस्था कति दिनको हुन्छ भन्ने चित्र। हरेक मौरी 3 दिन फुल अवस्थामा रहन्छ। पोषिलो खाना पाउने भएकाले रानी सबैभन्दा छिटो (16 दिनमा) वयस्क बन्छ भने भाले सबैभन्दा ढिलो (24 दिनमा) बन्छ।

मौरी	फुल	लार्भा	प्युपा	जम्मा
रानी	3 दिन	5.5 दिन	7.5 दिन	16 दिन
कर्मी	3 दिन	6 दिन	12 दिन	21 दिन
भाले	3 दिन	7 दिन	14 दिन	24 दिन

आफैँ गर्नुहोस्

तालिका पढ्नुहोस्

क.कर्मी मौरी प्युपा भएर आफ्नो बन्द प्रकोष्ठमा कति दिन बस्छ? यो उसको पूरै विकासको कति भाग हो?
ख.रानीले एउटै दिन एउटा भाले फुल र एउटा कर्मी फुल पारेमा ती कति दिनको फरकमा निस्कन्छन्?

उत्तर

क.21 दिनमध्ये 12 दिन, अर्थात् $\tfrac{12}{21} = \tfrac{4}{7}$ । यो आधाभन्दा बढी हो।
ख.कर्मी 21 औँ दिनमा र भाले 24 औँ दिनमा निस्कने भएकाले यी 3 दिनको फरकमा निस्कन्छन्।

सोच्नुहोस्

आपत्कालमा गोलाले रानी कसरी बनाउँछ?

रानी अचानक मरेमा कर्मीहरूले तीन दिनभन्दा कम उमेरको कर्मी लार्भाबाट नयाँ रानी हुर्काउन सक्छन्। त्योभन्दा पुरानो लार्भाबाट भने सक्दैनन्। सानो लार्भा नै किन चाहिन्छ?

उत्तर

लार्भा 3 दिनको नहुन्जेल सबै लार्भालाई रोयल जेली नै खुवाइन्छ। त्यसैले सानो कर्मी लार्भा अझै रानी लार्भाजस्तै हुन्छ। कर्मीहरूले त्यसलाई रोयल जेली खुवाइरहन्छन् र त्यसको प्रकोष्ठ ठुलो बनाउँछन्। यसरी त्यो लार्भा रानी बन्छ। करिब तीन दिन मधुरोटी खाइसकेपछि भने लार्भाको शरीर कर्मीका रूपमा विकास हुन थालिसकेको हुन्छ। त्यसपछि त्यसलाई रानी बनाउन ढिलो भइसक्छ।

कार्य विभाजन

घारका हरेक मौरीको आफ्नै काम हुन्छ। कर्मीको काम भने उमेरसँगै फेरिँदै जान्छ। भर्खरै जन्मेका कर्मी करिब तीन हप्तासम्म घारभित्रै काम गर्छन्। त्यसपछि मात्र यिनीहरू खाना खोज्न घारबाहिर जान्छन्। वर्ग र उमेरअनुसार मौरीको काम यसरी बाँडिएको हुन्छ:

वर्ग	उमेर	काम
भाले	जीवनभर	रानीसँग समागम गर्ने (गर्भाधान गराउने); घारलाई न्यानो राख्न मदत गर्ने
रानी	जीवनभर	फुल पार्ने; फेरोमोनबाट घारका क्रियाकलाप सञ्चालन र नियन्त्रण गर्ने
कर्मी	1–3 दिन	प्रकोष्ठ सफा गर्ने; चाकामा टाँसिएर फुल, लार्भा र प्युपालाई न्यानो दिने
	4–6 दिन	ठुला लार्भालाई मधुरोटी (मह र कुट) खुवाउने
	7–11 दिन	टाउकोमा रोयल जेली ग्रन्थि (शिर ग्रन्थि) विकास हुन्छ; साना लार्भा र रानीलाई रोयल जेली खुवाउने
	12–17 दिन	पेटमुनि चार जोडी मैन ग्रन्थि विकास हुन्छन्; चाका लगाउने र लार्भा तथा महका प्रकोष्ठ बन्द गर्ने (त्यसैले यस उमेरको कर्मीलाई निर्माणिका पनि भनिन्छ)
	18–20 दिन	विष ग्रन्थि पूरा विकास हुन्छ; घारको ढोकाको रक्षा गर्ने
	21 दिनपछि	बाहिर उडेर पुष्परस, परागकण, पानी र बोटको चोप बटुल्ने

चित्र 3.9 दिनअनुसार कर्मीको जीवन। सुरुमा कर्मी घारभित्र सफा गर्ने र स्याहार गर्ने काम गर्छ। त्यसपछि ऊ निर्माणिका र पहरेदार बन्छ। जीवनका अन्तिम हप्ताहरू ऊ बाहिर उडेर खाना बटुल्दै बिताउँछ।

यी उमेर पक्का नियम होइनन्। गोलामा अचानक खाना बटुल्ने मौरी कम भएमा साना मौरीले पनि चाँडै खाना बटुल्न थाल्छन्। स्याहार गर्ने मौरी कम भएमा पुराना मौरीको रोयल जेली ग्रन्थि फेरि विकास हुन सक्छ। यसरी गोलालाई चाहिएअनुसार काम मिलाइन्छ।

एउटा कर्मी मौरी 10 दिनको छ। ऊ प्रायः के गरिरहेको हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

7 देखि 11 दिनसम्म कर्मीको रोयल जेली ग्रन्थिले काम गरिरहेको हुने भएकाले यस उमेरको कर्मी स्याहार गर्ने मौरी हो। खाना बटुल्ने काम करिब 21 दिनपछि र रक्षा गर्ने काम करिब 18 दिनदेखि सुरु हुन्छ। कर्मीले कहिल्यै समागम गर्दैन।

मौरी कसरी कुरा गर्छन्: नाचको भाषा

खाना खोज्ने एउटा कर्मीले घारबाट 1 km टाढा फुलेको तोरीबारी भेट्टाउँछ। एक घण्टाभित्रै उसका सयौँ बहिनी त्यही बारीमा काम गरिरहेका हुन्छन्। बारी कहाँ छ भन्ने कुरा यिनीहरूले कसरी थाहा पाए? मौरी बोल्न सक्दैनन् र घारभित्र अँध्यारो हुन्छ। पहिलो कर्मीले यो कुरा नाचेर बताएको हो।

घार फर्केपछि ऊ चाकामाथि पेट दायाँबायाँ हल्लाउँदै सिधा अगाडि दौडिन्छ। त्यसपछि घुमेर सुरुको ठाउँमा फर्कन्छ। एक पटक दायाँतिरबाट र अर्को पटक बायाँतिरबाट फर्कँदा आठ अङ्कजस्तो आकार बन्छ। ऊ यसै गरी बारम्बार नाच्छ। अरू मौरी उसको वरिपरि झुम्मिएर एन्टनाले उसलाई छुन्छन् र उसले ल्याएको पुष्परसको स्वाद लिन्छन्। यस नाचलाई वागल डान्स (पेट हल्लाउने नाच) भनिन्छ। यस नाचबाट दुईओटा कुरा थाहा हुन्छ:

दिशा। चाका ठाडो झुन्डिएको हुन्छ। पेट हल्लाउँदै सिधा दौडिने दिशा ठिक माथितिरबाट जति ढल्केको हुन्छ, घाम र खानाबिचको कोण पनि त्यति नै हुन्छ। सिधा माथितिर दौडिनु भनेको “घामतिर उड” हो। सिधा तलतिर दौडिनु भनेको “घामको उल्टोतिर उड” हो। माथिबाट 60° दायाँ दौडिनु भनेको “घामभन्दा 60° दायाँ उड” हो।
दुरी। पेट हल्लाउँदै दौडिने समय जति लामो हुन्छ, खाना त्यति नै टाढा हुन्छ। प्रत्येक किलोमिटरका लागि करिब एक सेकेन्ड पेट हल्लाइन्छ। ठ्याक्कै सङ्ख्या भने गोला र प्रजातिअनुसार फरक हुन्छ। खाना घारको एकदमै नजिक भएमा दौड निकै छोटो हुन्छ र मौरी गोलो घुमेजस्तो मात्र देखिन्छ। यस नाचलाई कहिलेकाहीँ राउन्ड डान्स (गोलो नाच) भनिन्छ।

नाच बनाउनुहोस्: नक्सामा फूल तान्नुहोस् वा घाम सर्ने गरी दिनको समय फेर्नुहोस्। अनि चाकामा नाच्ने मौरीको दौड कसरी फेरिन्छ भनेर हेर्नुहोस्। नाच पढ्नुहोस्: यसमा फूल लुकाइएको हुन्छ। नाच हेरेर खाना जहाँ होला जस्तो लाग्छ त्यहाँ अनुमानको चिन्ह तान्नुहोस् र Check थिच्नुहोस्। (यो खेलका शब्दहरू अहिलेलाई अङ्ग्रेजीमा छन्।)

Time of day: 09:00

Waggle run points: 62° left of the sun
Food is: 1.5 km away
Waggle lasts about: 1.5 s

The waggle run’s angle from straight up on the comb is the same as the flower’s angle from the sun. Move the flower, or the sun, and watch.

विज्ञानको एउटा कथा

नाचको रहस्य खोल्ने वैज्ञानिक

सयौँ वर्षदेखि मौरीपालकहरूले चाकामा मौरी “नाचेको” देखेका थिए। तर मौरी किन नाच्छन् भन्ने कसैलाई थाहा थिएन। सन् 1940 को दशकमा अस्ट्रियाली वैज्ञानिक कार्ल भोन फ्रिसले घारबाट नापिएको दुरी र दिशामा चिनीपानीका भाँडा राखे। हरेक भाँडामा आउने मौरीलाई उनले रङको थोप्लो लगाइदिए र सिसाको भित्ता भएको घारमा तिनको नाच हेरे। दौडको कोण सधैँ घामबाट भाँडाको दिशासँग मिल्थ्यो भने दौडको लम्बाइ भाँडाको दुरीसँग मिल्थ्यो। किराले यसरी सङ्केत प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरा धेरै वैज्ञानिकले पत्याएनन्। वर्षौँसम्म ध्यान दिएर गरिएका प्रयोगपछि उनीहरू विश्वस्त भए। सन् 1973 मा भोन फ्रिसले साझा रूपमा नोबेल पुरस्कार पाए। मौरी कुन बाली र जङ्गली बोटमा भर पर्छन् भनेर पत्ता लगाउन वैज्ञानिकहरू आज पनि मौरीको नाच “पढ्छन्”।

सोच्नुहोस्

घाम सर्छ; के नाच गलत हुन्छ?

खाना खोज्ने एउटा कर्मीले बिहान 10 बजे खाना भेट्टाउँछ। अर्को कर्मीले दिउँसो 2 बजे त्यही नाच पढ्छ। त्यतिन्जेल घाम आकाशमा धेरै सरिसकेको हुन्छ। के त्यो कर्मी गलत दिशामा उड्छ?

उत्तर

उड्दैन। मौरीको शरीरभित्र एक किसिमको घडी हुन्छ। यही घडीको सहायताले मौरीले घाम कति छिटो सर्छ भन्ने हिसाब राख्छ। घण्टौँसम्म नाचिरहने कर्मीले घाम सरेसँगै आफ्नो दौड पनि बिस्तारै घुमाउँछ। त्यसैले दौडबाट सधैँ अहिलेको घामको तुलनामा खानाको दिशा थाहा हुन्छ। माथिको खेलमा दिनको समय फेरेर हेर्दा फूल उही ठाउँमा रहे पनि कोण फेरिएको देखिन्छ।

मह

के तपाईँलाई थाहा छ?

मह कसरी बन्छ

मह कुनै ग्रन्थिमा बन्दैन र बटुलेर मात्र ल्याइने वस्तु पनि होइन। खाना खोज्ने कर्मीले पुष्परस चुसेर आफ्नो मह थैलीमा राख्छ। पुष्परसमा धेरैजसो पानी (प्रायः 60–80%) र सुक्रोज (उखुको चिनी) हुन्छ। घार फर्कँदा बाटोमा र घारभित्र पनि मौरीहरूले यसमा इन्जाइम (इन्भर्टेज) मिसाउँछन्। इन्जाइमले सुक्रोजलाई ग्लुकोज र फ्रुक्टोज गरी दुईओटा सरल चिनीमा तोड्छ। घारभित्रका मौरीले पुष्परसलाई प्रकोष्ठमा पातलो गरी फिँजाउँछन् र पानी उडाउन पखेटाले हावा लगाउँछन्। पानी करिब 18% भन्दा कम भएपछि यिनीहरूले प्रकोष्ठलाई मैनको बिर्कोले बन्द गर्छन्।

रोयल जेली साना कर्मीको टाउकोमा भएका ग्रन्थिबाट बन्छ, तर मह ग्रन्थिबाट बन्दैन। मह मौरीको शरीरको कुनै पनि ग्रन्थिबाट बन्ने वस्तु होइन। धेरै फूलको पुष्परसबाट सकेसम्म धेरै पानी वाष्पीकरण गरेर मह बनाइन्छ। प्राकृतिक हावा र मौरीले पखेटा फट्फटाउँदा चल्ने हावाको सहयोगबाट यो पानी उड्छ। मह सरल चिनी अर्थात् मोनोसाकाराइडको मिश्रण हो। यसमा मुख्य गरी फ्रुक्टोज र ग्लुकोज हुन्छन्।

महमा करिब यी वस्तु हुन्छन्:

भाग	प्रतिशत
कार्बोहाइड्रेट (चिनी, मुख्य गरी फ्रुक्टोज र ग्लुकोज)	80–85%
पानी	15–17%
प्रोटिन	0.3%
एमिनो एसिड	0.2%
भिटामिन, खनिज, इन्जाइम र अन्य वस्तु	बाँकी

महको रङ, बास्ना, स्वाद र गुण पुष्परस कुन फूलबाट आयो भन्ने कुरामा भर पर्छ। तोरीको मह फिक्का रङको हुन्छ र छिटो जम्छ। चिउरीको मह हल्का रङको हुन्छ भने जङ्गलका फूलको मह गाढा र कडा हुन्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

कहिल्यै नबिग्रने मह

बन्द गरेर राखेको मह वर्षौँसम्म बिग्रँदैन। पुरातत्त्वविद्हरूले हजारौँ वर्ष पुराना भाँडामा पनि मह भेटेका छन्। महमा पानी निकै थोरै र चिनी निकै धेरै हुन्छ। त्यसैले महमा परेको कुनै पनि कीटाणुको शरीरबाट पानी बाहिर तानिन्छ। मह अलिकति अम्लीय पनि हुन्छ। मौरीले मिसाएको एउटा इन्जाइमबाट बिस्तारै थोरै हाइड्रोजन पेरोक्साइड बन्छ। यसले पनि कीटाणु मार्छ। तर खुला छोडेको महले ओसिलो हावाबाट पानी सोस्छ र पानी मिसिएको मह बिग्रन (फर्मेन्ट हुन) सक्छ। त्यसैले महको भाँडोमा बिर्को लगाएरै राख्नुपर्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

प्रकोष्ठ किन छ कुने हुन्छन्?

प्रकोष्ठका भित्ता मैनले बनाइन्छन् र मौरीका लागि मैन निकै महँगो हुन्छ। 1 kg मैन बनाउन मौरीले करिब 6–8 kg मह खानुपर्छ। बिचमा खाली ठाउँ नछोडी जोडिने आकारहरूमध्ये कुन आकारमा सबैभन्दा कम भित्ता लगाएर सबैभन्दा धेरै मह अटाउन सकिन्छ? गणितज्ञहरूले 2,000 वर्षसम्म त्यो आकार षड्भुज नै हो भन्ने अनुमान गरे। अन्ततः सन् 1999 मा थोमस हेल्सले यो कुरा प्रमाणित गरे। मौरीलाई भने यो कुरा पहिलेदेखि नै “थाहा” थियो।

चित्र 3.10 बराबर क्षेत्रफलका प्रकोष्ठमा चाका बाँड्ने चार तरिका। वृत्तहरूका बिचमा खाली ठाउँ रहन्छ। खाली ठाउँ नछोड्ने आकारमध्ये त्रिभुजलाई सबैभन्दा धेरै र षड्भुजलाई सबैभन्दा कम भित्ता चाहिन्छ।

मौरीको उपयोगिता

मौरी मानिस र पूरै पारिस्थितिक पद्धतिका लागि अति उपयोगी किरामध्ये एक हो। मौरीको उपयोगितालाई यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

क.मानिसका लागि नमुना। मौरीको मिहिनेत, कार्य विभाजन र अनुशासनबाट मानिसले मिलेर काम गर्न सिक्न सक्छन्।
ख.मह। मौरीले निकै पोषिलो मह बनाउँछ। मह खानामा र आयुर्वेदिक औषधीमा प्रयोग गरिन्छ। यसबाट मिठाइ, केक, रोटी आदि पनि बनाइन्छ।
ग.परागसेचन। पुष्परस चुस्ने क्रममा मौरीले परागकण एउटा फूलबाट अर्को फूलमा पुर्‍याउँछ र बोटबिरुवामा परागसेचन गराउँछ। यसैबाट धेरै बालीमा बिउ र फल लाग्छन्। यसरी मौरीले किसानलाई बढी अन्न उब्जाउन सहयोग गर्छ।
घ.मैन। मौरीको मैन क्रिम, लिपस्टिकजस्ता कस्मेटिक्स, मैनबत्ती र पालिस बनाउन प्रयोग गरिन्छ। नेपालमा धातुका मूर्ति बनाउने परम्परागत ढलौट कलामा पनि मैन प्रयोग हुन्छ। यस कलामा पहिले मैनको मूर्ति बनाइन्छ।
ङ.रोयल जेली। रोयल जेली सङ्कलन गर्ने सिप सिकेका मौरीपालकले यसबाट राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन्।
च.देशको आम्दानी। मौरीपालनबाट किसानले राम्रो आम्दानी गर्छन्। मह र मौरीका अन्य उत्पादनबाट देशको अर्थतन्त्रमा पनि टेवा पुग्छ।

मौरीबाट प्रोपोलिस पनि पाइन्छ। यसलाई मौरीको गम पनि भनिन्छ। मौरीले यो चोप रुखका कोपिलाबाट बटुलेर घारका चिरा टाल्छ। प्रोपोलिस केही औषधीमा प्रयोग गरिन्छ। मौरीले बटुलेको परागकण पोषण पूरकका रूपमा बिक्री गरिन्छ। मौरीको विषबाट औषधी बनाउने अध्ययन पनि भइरहेको छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

महभन्दा परागसेचनमा मौरीको मूल्य बढी

संसारमा लगाइने खाद्य बालीका हरेक चार किसिममध्ये करिब तीन किसिमका बालीमा किराले परागसेचन गराउँदा राम्रो उब्जनी हुन्छ। तोरी, फापर, स्याउ, काँक्रा, फर्सी, अलैँची, सुन्तलाजात र बिउका लागि लगाइने धेरै तरकारी केही हदसम्म मौरीमा भर पर्छन्। नेपाल र अन्यत्र गरिएका अध्ययनमा नजिकै मौरीका गोला भएका तोरीबारीमा मौरी नभएका बारीभन्दा उल्लेख्य रूपमा बढी बिउ फलेको पाइयो। मह त थप उपहार मात्र हो। मौरीको खास खजाना परागसेचन हो।

एक जना किसानले तोरीबारीको छेउमा मौरी पाल्छन्। उनका छिमेकीको तोरीको उब्जनी पनि किन बढ्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

बढी परागकण पाउने तोरीका फूलमा धेरै र भरिला कोसा लाग्छन्। मौरी आफ्नो घारबाट एक किलोमिटर वा त्योभन्दा टाढासम्म खाना खोज्न जान्छन्। त्यसैले मौरीपालकका मौरीले उनको बारीमा मात्र होइन, वरपरका सबै बारीमा परागसेचन गराउँछन्।

नेपालका मौरी

नेपालमा मौरीका पाँच प्रजाति पाइन्छन्। यीमध्ये चारओटा नेपालकै हुन् भने एउटा बाहिरबाट ल्याइएको हो। यी मौरी तातो तराईदेखि हिमालयका अग्ला भिरसम्म पाइन्छन्।

मौरी	वैज्ञानिक नाम	कहाँ र कसरी बस्छ
घरमौरी (Asian hive bee)	Apis cerana	नेपालकै रैथाने मौरी। यो धोद्रोमा बस्छ। तराईदेखि पहाडसम्म यसलाई परम्परागत मुढे घार, भित्ते घार र आधुनिक बाकसमा पालिन्छ। यो शान्त स्वभावको हुन्छ र सुलसुले तथा अरिङ्गालबाट आफूलाई जोगाउन सिपालु हुन्छ।
युरोपेली मौरी (European honey bee)	Apis mellifera	मौरीपालनका लागि सन् 1990 को दशकदेखि नेपाल ल्याइएको मौरी। यसलाई आधुनिक बाकसमा पालिन्छ। धेरैजसो तराई र चितवनजस्ता भित्री मधेसमा पालिने यो मौरीले A. cerana भन्दा धेरै मह दिन्छ।
खागो मौरी (giant honey bee)	Apis dorsata	तल्लो भेगमा रुखका हाँगा, भवन र पानी ट्याङ्कीमुनि एउटै ठुलो खुला चाका लगाउँछ। चाका करिब 1.5 m चौडासम्म हुन्छ।
भिरमौरी (Himalayan cliff bee)	Apis laboriosa	संसारकै सबैभन्दा ठुलो मौरी। यो करिब 3 cm सम्म लामो हुन्छ। धेरैजसो करिब 1,200–3,600 m उचाइमा भिरका बाहिर निस्केका भागमुनि ठुला खुला चाका लगाउँछ। यो करिब 4,000 m सम्म खाना खोज्न जान्छ।
कठ्यौरी (dwarf honey bee)	Apis florea	सबैभन्दा सानो मौरी। तातो तल्लो भेगमा झाडी वा झिक्रामा हत्केलाजत्रो एउटै चाका लगाउँछ।

खैरो र कालो धर्से शरीर र पारदर्शी पखेटा भएको मौरी साना सेता फूलको झुप्पामा रस चुस्दै — **चित्र 3.11** घरमौरी (*Apis cerana*) नेपालकै रैथाने मौरी हो। यसलाई घारमा पालिन्छ। फोटोमा कात्तिक महिनामा काठमाडौँको उत्तरी पहाडमा यो मौरी सदाबहार फूलको रस चुस्दै छ। घरमौरी युरोपेली मौरीभन्दा अलि सानो हुन्छ। फोटो: Dutta Roy Sagnik, CC BY 4.0

अग्लो चट्टानी भिर, जसका बाहिर निस्केका भागमुनि अर्धचन्द्राकार कालो चाकाहरू झुन्डिएका छन् — **चित्र 3.12** नेपालको छिमेकी सिक्किममा एउटा भिरका बाहिर निस्केका भागमुनि झुन्डिएका भिरमौरीका चाका। फिक्का रङका अर्धचन्द्राकार आकृति एक एक चाका हुन्। मौरीले ढाकेपछि चाका कालो देखिन्छ। फोटो: Smkbhatt, CC BY-SA 4.0

विज्ञानको एउटा कथा

पहाडका मह काढ्नेहरू

लमजुङ, कास्की, म्याग्दी र अन्य जिल्लाका पहाडमा गुरुङ र अन्य समुदायले सयौँ वर्षदेखि भिरमौरीको मह काढ्दै आएका छन्। मह काढ्नेहरू वर्षमा दुई पटक भिरको पूजा गर्छन्। मौरीलाई शान्त पार्न उनीहरू भिरको फेदमा धुवाँ आउने आगो बाल्छन्। त्यसपछि एक जना मह काढ्ने बाँस र डोरीले बनेको दशौँ मिटर लामो भर्‍याङबाट तल झर्छन्। उनी लामो बाँसको लट्ठीले चाका काटेर डोकोमा खसाल्छन्। वसन्त ऋतुको मह बौलाहा मह हुन सक्छ। मौरीले गुराँसको फूलबाट रस चुसेमा महमा ग्रेयानोटक्सिन हुन्छ। यसले थोरै मात्रामा मानिसलाई रिँगटा लगाउँछ भने धेरै मात्रामा खतरनाक हुन सक्छ। आजकल वन घट्दै जाँदा र मह काढ्ने काम बढ्दै जाँदा भिरमौरी घट्दै गएको छ। केही चाका र प्रत्येक चाकाको केही भाग छोडेर दिगो तरिकाले मह काढेमा यो मौरीलाई जोगाउन सकिन्छ।

मौरीले ढाकिएको भिरमा डोरीको भर्‍याङमा झुन्डिएको मानिस, ठुलो चाकामुनि डोको समातेर — **चित्र 3.13** डोरीको भर्‍याङमा भिरसँग टाँसिएर बसेका गुरुङ मह काढ्ने। चाकामुनि उनको डोको तयार छ र वरिपरि मौरी झुम्मिरहेका छन्। फोटो: Kandelrashmi, CC BY-SA 4.0

रुखको हाँगामा झुन्डिएको, मौरीको बाक्लो तहले ढाकिएको एउटा ठुलो चाका — **चित्र 3.14** खागो मौरी (*Apis dorsata*) को गोला: हाँगामुनि एउटै ठुलो खुला चाका छ। यो चाका रक्षा गर्ने मौरीहरूको बाक्लो तहले ढाकिएको छ। फोटो: Mike Prince from Bangalore, India, CC BY 2.0

के तपाईँलाई थाहा छ?

आजको नेपालमा मौरीपालन

परम्परागत नेपाली घार खोपेको मुढा वा घरको भित्तामा बनाइएको खोपा हुन्छ। यसमा मौरी पस्ने सानो प्वाल हुन्छ। यस्तो घारमा चाका भित्तामा टाँसिएका हुने भएकाले चाका काटेर मात्र मह निकाल्न सकिन्छ। आधुनिक फ्रेमवाला घारमा भने मौरीपालकले हरेक चाका झिकेर हेर्न र रानी तथा ब्रुड जाँच्न सक्छन्। एक्स्ट्र्याक्टर भनिने मह निकाल्ने यन्त्रमा चाका घुमाएर मह निकालिन्छ र खाली चाका मौरीलाई फेरि भर्न फिर्ता दिइन्छ। चितवन र तराईमा हजारौँ मौरीपालक छन्। उनीहरू फूल फुल्ने समय पछ्याउँदै आफ्ना Apis mellifera का बाकस जाडोमा तोरीबारीमा र वर्षको पछिल्लो समयमा चिउरी, लिची र फापरतिर सार्छन्।

ऊनी टोपी लगाएका हँसिला वृद्ध रातो माटोको घरको ढोकामा महका दुईओटा प्लास्टिकका भाँडा समातेर उभिएका; दुवैतिर भित्तामा सानो प्वाल भएका खोपिएका मुढा — **चित्र 3.15** सुदूरपश्चिम नेपालको दार्चुलाका एक मौरीपालक आफ्ना मुढे घारको मह भएका दुई भाँडा लिएर उभिएका छन्। घरको भित्तामा जडिएका खोपिएका मुढामा मौरी पस्ने सानो प्वाल छ। फोटो: Janak Bhatta, CC BY-SA 4.0

क्रियाकलाप

घरमै गर्नुहोस्: मौरीको अवलोकन

घमाइलो बिहान फूल फुलेको कुनै एउटा बोट (तोरी, फर्सीको लहरा, सयपत्री वा फलफूलको रुख) सुरक्षित दुरीबाट 10 मिनेटसम्म हेर्नुहोस्। कतिओटा मौरी आए, प्रत्येक मौरी एउटा फूलमा कति बेर बस्यो र जानुअघि एउटा मौरी कतिओटा फूलमा पुग्यो भनेर गन्नुहोस्। के सबै मौरी एकै किसिमको फूलमा जान्छन्? कुनै मौरीको पछाडिको खुट्टामा परागकण छ? समय र मौसम टिपोट गर्नुहोस्। बादल लागेको दिन फेरि यसै गरी हेर्नुहोस्। (शान्त भएर चुपचाप बस्नुहोस्। फूलमा व्यस्त मौरीले प्रायः चिल्दैन।)

के देखिन सक्छ

खाना खोज्ने मौरी एक पटकको यात्रामा प्रायः एकै किसिमको फूलमा मात्र जान्छ। मौरी यसरी “फूलप्रति वफादार” हुन्छन्। यसो हुँदा बोटको परागकण उही किसिमको अर्को फूलमा पुग्छ। बोटलाई ठ्याक्कै यही चाहिन्छ। चिसो वा बादल लागेको दिन कम मौरी देखिन्छन्। फूलमा पुष्परस धेरै हुने दिउँसोअघिको समयमा भने धेरै मौरी देखिन्छन्।

परियोजना कार्य

मौरीपालन क्षेत्रको भ्रमण

विद्यालय नजिकैको मौरीपालन क्षेत्रको भ्रमण गर्नुहोस्। त्यहाँ अवलोकन गर्नुहोस् र मौरीपालकलाई यी कुरा सोध्नुहोस्: मौरीका किसिम र तिनलाई छुट्याउने तरिका, मौरीको जीवनचक्र, मौरी पाल्ने र खुवाउने तरिका, मह काढ्ने समय र तरिका, मौरीले भोग्ने समस्या (सुलसुले, विषादी, अरिङ्गाल, फूलको कमी) र किसानका लागि मौरीपालनको महत्त्व। यसका आधारमा छोटो प्रतिवेदन तयार गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

सोध्न लायक प्रश्न

तपाईँ कुन प्रजातिको मौरी पाल्नुहुन्छ र किन? रानी कसरी भेट्टाउनुहुन्छ? गोला कहिले झुन्ड भएर छुट्टिन्छ? कुन महिनामा सबैभन्दा धेरै मह आउँछ र कुन फूलबाट? नजिकको बालीमा छर्केको विषादीले तपाईँका मौरीलाई हानि गर्छ? एउटा बाकसको कति पर्छ र एउटा घारबाट वर्षमा कति मह आउँछ?

अभ्यास

1. तलका प्रश्नको सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. कुन मौरीमा 16 ओटा मात्र क्रोमोजोम हुन्छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. रोयल जेली कहाँबाट उत्पादन हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

करिब 7–11 दिनका साना कर्मीहरूको टाउकोमा रहेको शिर ग्रन्थिमा (हाइपोफ्यारिन्जियल ग्रन्थिमा) रोयल जेली बन्छ। यो जेली कर्मीहरूले लार्भा र रानीलाई खुवाउँछन्।

ग. मौरीको लार्भालाई रोयल जेली मात्र खान दिँदा कुन मौरी बन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. बन्द प्रकोष्ठमा फिक्का रङको एउटा मौरी चुपचाप पल्टिएको छ। उसका खुट्टा र पखेटा शरीरसँग खुम्चिएका छन्। यो मौरीको कुन अवस्था हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

बिर्को लगाइएको प्रकोष्ठभित्र खुट्टा र पखेटा बन्दै गरेको, नचल्ने र फिक्का मौरीजस्तो आकार प्युपा हो। लार्भा खुट्टा नभएको सेतो किरो हो भने वयस्क चल्छ र गाढा रङको झुसिलो हुन्छ।

ङ. मौरीलाई सामाजिक किरा भन्नुको कारण के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

च. कर्मी मौरीको खुट्टामा रहेको पोलेन बास्केट कुनै कारणवश चुँडिएछ। अब उसको कुन कार्य गर्ने क्षमता घट्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

पछाडिका खुट्टाको पोलेन बास्केटमै परागकण खाँदेर घारसम्म ल्याइन्छ। त्यसैले पोलेन बास्केट चुँडिएपछि कर्मीले परागकण जम्मा गर्न सक्दैन। पुष्परस मह थैलीमा ल्याइन्छ, मैन मैन ग्रन्थिबाट बन्छ र रोयल जेली शिर ग्रन्थिबाट बन्छ। यी काममा पोलेन बास्केट नचाहिने भएकाले असर पर्दैन।

छ. तलका मध्ये कुन चाहिँ भाले मौरीको विशेषता हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

भालेमा क्रोमोजोमको एक सेट हुन्छ (ह्याप्लोइड)। समागम गर्न सक्ने भएकाले यो फर्टाइल अर्थात् प्रजननयोग्य हुन्छ। आकारमा यो रानी र कर्मीको बिचमा पर्छ र निकै झुसिलो हुन्छ।

ज. रानी मौरीले नप्चियल फ्लाइटपश्चात् भालेबाट प्राप्त शुक्रकीट कहाँ जम्मा गरेर राख्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

2. फरक लेख्नुहोस्

क.

भाले मौरी र कर्मी मौरी

उत्तर

भाले मौरी	कर्मी मौरी
भाले	पोथी
अनिसेचित फुलबाट बन्छ; ह्याप्लोइड (16 क्रोमोजोम)	निसेचित फुलबाट बन्छ; डिप्लोइड (32 क्रोमोजोम)
ठुलो र मोटो; आँखा निकै ठुला	सबैभन्दा सानो मौरी
प्रजननयोग्य	प्रजनन गर्न नसक्ने
खिल, पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि हुँदैनन्	काँडा भएको खिल, पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि हुन्छन्
एउटै काम: रानीसँग समागम गर्ने	सबै काम गर्छ: खाना बटुल्ने, चाका बनाउने, स्याहार गर्ने, रक्षा गर्ने
करिब 2 महिना बाँच्छ	6 हप्तादेखि 6 महिना बाँच्छ
24 दिनमा वयस्क बन्छ	21 दिनमा वयस्क बन्छ

ख.

रानी मौरी र कर्मी मौरी

उत्तर

रानी मौरी	कर्मी मौरी
सबैभन्दा ठुलो र लामो मौरी	सबैभन्दा सानो मौरी
सामान्यतया एउटा घारमा एउटा	एउटा घारमा 20,000–80,000
प्रजननयोग्य पोथी: फुल पार्छ	प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी: सामान्यतया फुल पार्दैन
लार्भा अवस्थाभरि रोयल जेली खुवाइन्छ	3 दिन रोयल जेली, त्यसपछि मधुरोटी खुवाइन्छ
चिल्लो खिल, प्रतिद्वन्द्वी रानीसँग लड्न प्रयोग गर्छ	काँडा भएको खिल, घारको रक्षा गर्न प्रयोग गर्छ
पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि हुँदैनन्	पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि हुन्छन्
2–5 वर्ष बाँच्छ	6 हप्तादेखि 6 महिना बाँच्छ
16 दिनमा वयस्क बन्छ	21 दिनमा वयस्क बन्छ

ग.

रानी मौरी र भाले मौरी

उत्तर

रानी मौरी	भाले मौरी
पोथी	भाले
निसेचित फुलबाट बन्छ; डिप्लोइड (32)	अनिसेचित फुलबाट बन्छ; ह्याप्लोइड (16)
लामो र पातलो पेट	मोटो र चौडा शरीर; आँखा निकै ठुला
खिल हुन्छ	खिल हुँदैन
फुल पार्छ; फेरोमोनबाट घार सञ्चालन गर्छ	रानीसँग समागम गर्छ
2–5 वर्ष बाँच्छ	करिब 2 महिना बाँच्छ; समागमपछि मर्छ
16 दिनमा वयस्क बन्छ	24 दिनमा वयस्क बन्छ

3. कारण दिनुहोस्

क.

मौरीलाई सामाजिक प्राणी भनिन्छ।

उत्तर

मौरीहरू एउटा रानी, हजारौँ कर्मी र केही भाले भएको ठुलो र व्यवस्थित गोलामा सँगै बस्छन्। यिनीहरूबिच काम बाँडिएको हुन्छ। रानीले फुल पार्छ, भालेले समागम गर्छ र कर्मीहरूले बाँकी सबै काम गर्छन्। यिनीहरू फेरोमोन र नाचबाट एकअर्कासँग कुराकानी गर्छन्। कुनै पनि मौरी एक्लै बाँच्न सक्दैन। कार्य विभाजनसहित यस्तो व्यवस्थित समूहमा बस्ने भएकाले मौरीलाई सामाजिक प्राणी (सामाजिक किरा) भनिन्छ।

ख.

मौरीपालनका लागि चरनक्षेत्रको आवश्यकता पर्छ।

उत्तर

मौरीका लागि “चरन” भनेको फूल फुलेका बोटबिरुवा हो। मौरीले पुष्परस र परागकण मात्र खान्छ। पुष्परसबाट मह बनाइन्छ। यी दुवै कुरा मौरीले घारबाट केही किलोमिटरभित्रका फूलबाट बटुल्छ। घार वरिपरि वर्षभरि फूल फुल्ने बाली, रुख र जङ्गली बोट पर्याप्त नभएमा मौरी भोकै पर्छन् र थोरै मह बनाउँछन्। यस्तो अवस्थामा गोला कमजोर हुन्छ वा घार छोडेर अन्तै उडेर जान्छ। त्यसैले मौरीपालनका लागि चरनक्षेत्र चाहिन्छ।

ग.

भाले मौरी समागमपछि मर्छ।

उत्तर

आकाशमा समागम गर्दा भालेको प्रजनन अङ्ग (एन्डोफ्यालस) रानीको शरीरमै अड्किन्छ। रानीबाट छुट्टिँदा यो अङ्ग भालेको शरीरबाट च्यातिएर निस्कन्छ। यसरी पेट च्यातिएकाले भाले केही मिनेटमै मर्छ।

घ.

मौरी बहुउपयोगी किरा हो।

उत्तर

मौरीबाट एकैसाथ धेरै फाइदा हुन्छन्। मौरीले खाना र औषधीका लागि मह दिन्छ। कस्मेटिक्स र मैनबत्ती बनाउने मैन पनि मौरीबाटै पाइन्छ। रोयल जेली, प्रोपोलिस, परागकण र विष पनि मौरीबाटै पाइन्छन्। मौरीले बाली र जङ्गली बोटमा परागसेचन गराएर उब्जनी बढाउँछ र किसानलाई आम्दानी दिन्छ। मौरीको मिलेर काम गर्ने बानी मानिसका लागि नमुना पनि हो। त्यसैले मौरीलाई बहुउपयोगी किरा भनिन्छ।

4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

क.

मौरीको घारमा रहेका मौरीका प्रकार लेख्नुहोस्।

उत्तर

मौरीको घारमा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्: रानी (प्रजननयोग्य पोथी, सामान्यतया एउटा), कर्मी (प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी, दशौँ हजार) र भाले (प्रजनन मौसममा केही सय)।

ख.

भाले मौरीको काम के हो?

उत्तर

भाले मौरीको काम नप्चियल फ्लाइटमा नयाँ रानीसँग समागम गर्नु (रानीलाई गर्भाधान गराउनु) हो। यसपछि रानीले निसेचित फुल पार्न सक्छ। भालेहरूले घारभित्र ब्रुडलाई न्यानो राख्न पनि मदत गर्छन्।

ग.

यदि कुनै कारणवश रानी मौरीको मृत्यु भयो भने उक्त मौरीको घारको नियन्त्रण कसले गर्छ?

उत्तर

रानीको फेरोमोन नपाएपछि कर्मीहरूले केही घण्टाभित्रै रानी नभएको थाहा पाउँछन्। यिनीहरू तीन दिनभन्दा कम उमेरका केही कर्मी लार्भा छानेर तिनको प्रकोष्ठ ठुलो बनाउँछन् र तिनलाई रोयल जेली मात्र खुवाउँछन्। यसरी ती लार्भा नयाँ रानी बन्छन्। फुलबाट रानी बन्न करिब 16 दिन लाग्छ। सबैभन्दा पहिले निस्कने नयाँ रानीले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वी रानीलाई मार्छ। त्यसपछि ऊ समागमका लागि उड्छ र घारको नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन्छ। त्यतिन्जेल कर्मीहरूले नै घार चलाइरहन्छन्। सानो लार्भा नभएमा केही कर्मीले अनिसेचित फुल पार्न थाल्न सक्छन्। ती फुलबाट भाले मात्र बन्छन्। मौरीपालकले नयाँ रानी नदिएमा यस्तो गोला बिस्तारै सकिन्छ।

घ.

रानी मौरीले अरू मौरीलाई कसरी नियन्त्रण गर्छ?

उत्तर

रानीले फेरोमोनबाट अरू मौरीलाई नियन्त्रण गर्छ। फेरोमोन रानीको शरीरमा बन्ने रसायन हो। यो विशेष गरी रानीको बङ्गाराछेउका ग्रन्थिमा बन्छ। कर्मीहरूले रानीलाई र एकअर्कालाई चाट्दा र छुँदा यो रसायन पूरै गोलामा फैलिन्छ। रानीको फेरोमोनबाट गोलालाई रानी भएको थाहा हुन्छ। फेरोमोनका कारण कर्मीहरूको अण्डाशय विकास नहुने भएकाले कर्मीहरू फुल पार्दैनन्। कर्मीहरू नयाँ रानी नहुर्काई मिलेर काम गरिरहन्छन्। झुन्ड छुट्टिँदा मौरीहरू यही गन्धका कारण रानीको वरिपरि जम्मा हुन्छन्। समागमका लागि भालेहरू पनि यही गन्धबाट आकर्षित हुन्छन्।

ङ.

महको उपयोगिता लेख्नुहोस्।

उत्तर

मह छिटो ऊर्जा दिने पोषिलो खाना हो। खोकी लाग्दा र घाँटी दुख्दा आयुर्वेदिक तथा घरेलु औषधीमा मह प्रयोग गरिन्छ। कीटाणु मार्ने भएकाले साना घाउमा पनि मह लगाइन्छ। मिठाइ, केक, रोटी र पेय पदार्थलाई गुलियो बनाउन मह प्रयोग गरिन्छ। कस्मेटिक्स र छालाको हेरचाहमा पनि मह प्रयोग हुन्छ। मह बेचेर किसानले आम्दानी पनि गर्छन्।

च.

रानी मौरीको शारीरिक बनावटका बारेमा वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर

रानी घारको सबैभन्दा ठुलो मौरी हो। यो करिब 18–20 mm लामो हुन्छ। यसको लामो पेट खुम्च्याएका पखेटाभन्दा धेरै परसम्म पुग्छ। सबै मौरीको जस्तै रानीको शरीर पनि टाउको, छाती र पेट गरी तीन भागमा विभाजित हुन्छ। शरीरको तुलनामा रानीको टाउको सानो र गोलाकार हुन्छ। टाउकोमा कम्पाउन्ड आँखा, एन्टना र रौँ भएको छोटो सुँड हुन्छन्। छातीमा पोलेन बास्केट नभएका तीन जोडी खुट्टा र दुई जोडी पखेटा हुन्छन्। शरीरको तुलनामा यी पखेटा छोटा देखिन्छन्। पेटभित्र ठुला अण्डाशय, स्पर्म्याथेकी र फेरोमोन बनाउने ग्रन्थि हुन्छन्। पेटको टुप्पोमा चिल्लो र बाङ्गो खिल हुन्छ। रानीमा मैन ग्रन्थि हुँदैन।

छ.

कर्मी मौरीका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

कर्मी मौरीहरूले यी काम गर्छन्:

क.प्रकोष्ठ सफा गर्ने र ब्रुडलाई न्यानो राख्ने
ख.ठुला लार्भालाई मधुरोटी खुवाउने
ग.रोयल जेली बनाएर साना लार्भा र रानीलाई खुवाउने
घ.मैन बनाएर चाका लगाउने र लार्भा तथा महका प्रकोष्ठ बन्द गर्ने
ङ.पुष्परसबाट मह बनाउने र हावा लगाएर त्यसलाई सुकाउने
च.घारको रक्षा गर्ने र घुसपैठियालाई चिल्ने
छ.हावा लगाएर र पानी ल्याएर घार चिसो राख्ने
ज.पुष्परस, परागकण, पानी र बोटको चोप बटुल्ने
झ.आवश्यक परेमा नयाँ रानी हुर्काउने

ज.

मौरीहरूमा कार्य विभाजन कसरी हुन्छ, व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

मौरीहरूमा काम पहिले वर्गअनुसार बाँडिन्छ। रानीले फुल मात्र पार्छ र फेरोमोनबाट गोलाको नियन्त्रण गर्छ। भालेले रानीसँग समागम मात्र गर्छ। बाँकी सबै काम कर्मीहरूले गर्छन्। कर्मीहरूबिच भने काम उमेरअनुसार बाँडिन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा कर्मीका ग्रन्थि विकास हुँदै जान्छन् र तिनको काम पनि फेरिँदै जान्छ:

क.1–3 दिन: प्रकोष्ठ सफा गर्ने र ब्रुडलाई न्यानो दिने
ख.4–6 दिन: लार्भालाई मधुरोटी खुवाउने
ग.7–11 दिन: रोयल जेली बनाउने र खुवाउने
घ.12–17 दिन: मैन बनाउने र चाका लगाउने
ङ.18–20 दिन: घारको रक्षा गर्ने
च.करिब 21 दिनपछि मृत्युसम्म: पुष्परस, परागकण र पानी बटुल्ने

यो योजना लचिलो हुन्छ। त्यसैले गोलालाई सबैभन्दा बढी चाहिएको काममा मौरी खटाउन सकिन्छ।

झ.

मौरीको जीवनचक्र चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

मौरीमा कम्प्लिट मेटामर्फोसिस हुन्छ। यसको जीवनचक्र फुल, लार्भा, प्युपा र वयस्क गरी चार अवस्थामा पूरा हुन्छ। चित्र 3.6 मा जस्तै चक्रको चित्र कोर्नुपर्छ।

क.फुल: रानीले प्रत्येक प्रकोष्ठमा एउटा सेतो फुल पार्छ। फुल पहिले ठाडो उभिन्छ, अनि ढल्किन्छ र पछि ढल्छ। निसेचित फुलबाट पोथी (रानी वा कर्मी) बन्छन् भने अनिसेचित फुलबाट भाले बन्छन्। फुल अवस्था 3 दिनको हुन्छ।
ख.लार्भा: लार्भा खुट्टा नभएको सेतो किरो हो। यसले निरन्तर खान्छ र पाँच पटक काँचुली फेर्छ। सबै लार्भाले पहिलो 3 दिन रोयल जेली पाउँछन्। त्यसपछि भावी रानीले मात्र रोयल जेली पाइरहन्छ भने अरूले मधुरोटी पाउँछन्। यो अवस्था रानीमा 5.5, कर्मीमा 6 र भालेमा 7 दिनको हुन्छ। त्यसपछि प्रकोष्ठलाई मैनले बन्द गरिन्छ।
ग.प्युपा: यो नखाने र आराम गर्ने अवस्था हो। यस अवस्थामा पुराना तन्तु नष्ट हुन्छन् (हिस्टोलाइसिस) र खुट्टा, पखेटा, मुखका भाग तथा वयस्कका अङ्ग बन्छन् (हिस्टोजेनेसिस)। यो अवस्था 7.5, 12 वा 14 दिनको हुन्छ।
घ.वयस्क: रानीमा जम्मा 16 दिन, कर्मीमा 21 दिन र भालेमा 24 दिनपछि वयस्क मौरी मैनको बिर्को काटेर बाहिर निस्कन्छ।

ञ.

अनिसेचित फुलबाट भाले मौरी विकास हुने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

उत्तर

यस प्रक्रियालाई पार्थेनोजेनेसिस भनिन्छ। निसेचन नभएको फुलबाट नयाँ जीवको विकास हुने प्रक्रिया पार्थेनोजेनेसिस हो।

ट.

एक जना कृषकले मौरीपालन गर्दा वरिपरिका कृषकहरूको पनि आयआर्जनमा वृद्धि हुन्छ। यस भनाइलाई आफ्ना तर्कसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

मौरी पुष्परस र परागकण बटुल्न आफ्नो घारबाट केही किलोमिटरसम्म उड्छन्। यिनीहरू आफ्नो पालकको बारीमा मात्र होइन, वरपरका सबै बारीका फूलमा पुग्छन्। एउटा फूलबाट अर्को फूलमा जाँदा मौरीहरूले परागकण बोकेर तोरी, फापर, फलफूलका रुख, तरकारी र दलहनजस्ता बालीमा परागसेचन गराउँछन्। राम्रो परागसेचन भएमा धेरै र भरिला बिउ तथा फल लाग्छन्। त्यसैले एउटा पनि मौरी नपाली छिमेकी किसानको उब्जनी र आम्दानी बढ्छ।

ठ.

मौरीपालन क्षेत्रमा चरनको समस्याले गर्दा मौरीपालकले मौरीलाई त्यहाँबाट अन्तै सारेछन्। त्यसो गर्दा नजिकैको कृषकको तोरी बालीको उत्पादनमा ह्रास आएछ। यसका आधारमा मौरीपालन र कृषि उत्पादनको सम्बन्ध व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

किराले परागकण एउटा फूलबाट अर्को फूलमा पुर्‍याएमा तोरीका फूलमा धेरै र राम्रा बिउ लाग्छन्। मौरीपालकका मौरीले तोरीमा परागसेचन गराइरहेका थिए। मौरी गएपछि बारीमा निकै कम परागसेचक आए। धेरै फूलमा परागसेचन भएन वा आंशिक मात्र भयो। यसरी कम कोसा र बिउ लागेकाले उत्पादन घट्यो। मौरी र बालीले एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। बालीबाट मौरीले पुष्परस र परागकण पाउँछन् भने मौरीबाट बालीमा परागसेचन हुन्छ। यसरी मौरीपालनले कृषि उत्पादन बढाउँछ। वरिपरि फूल फुल्ने बोट राखेर र मौरी नउड्ने बेला मात्र विषादी छर्केर किसान र मौरीपालकले मिलेर काम गरेमा दुवैलाई फाइदा हुन्छ।

ड.

दिइएको कन्सेप्ट म्याप अध्ययन गरी उक्त म्याप पूरा गर्नुहोस्: “मौरी”बाट एउटा तीर पार्थेनोजेनेसिसमा पुग्छ र त्यहाँबाट एउटा खाली कोठामा पुगिन्छ। अर्को तीर गर्भाधानमा पुग्छ र त्यहाँबाट दुईओटा खाली कोठामा पुगिन्छ। तीमध्ये एउटा कोठामा “प्रजननयोग्य पोथी” र अर्कोमा “प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी” लेखिएको छ।

उत्तर

मौरी → पार्थेनोजेनेसिस (अनिसेचित फुल) → भाले मौरी (भाले, ह्याप्लोइड)
मौरी → गर्भाधान (निसेचित फुल) → रानी मौरी (प्रजननयोग्य पोथी)
मौरी → गर्भाधान → कर्मी मौरी (प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी)

कार्यपत्र (PDF, 4 पृष्ठ) शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →