चार जना साथी। एक जनाको घर सगरमाथा क्षेत्रको नाम्चे बजारमा छ, अर्काको जनकपुरमा, अर्काको झापामा, अर्काको कर्णालीको कालीकोटमा। भेट हुँदा गफ सुरु हुन्छ पैदल हिँडेका यात्राबाट। गफ सकिँदा तिनले एउटा कुरा थाहा पाउँछन्: खुट्टाले हिँड्ने बाटोले ज्ञान मात्र होइन, रोजगारी र विदेशी मुद्रा पनि ल्याउन सक्छ।
‘पदमार्ग’ संवाद हो। ‘पद’ को एउटा अर्थ खुट्टो हो, त्यसैले पदमार्ग भनेको पैदल हिँड्ने बाटो र पदयात्रा भनेको त्यस्तो बाटोमा गरिने यात्रा हो। संवादका चार पात्रले आफ्ना यात्राका अनुभव साट्छन् र पदमार्गलाई व्यवसायसँग जोड्छन्।
यस एकाइमा संवाद अंश अंश गरी बुझिन्छ, अनेकार्थी शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष र ऋ र रि को शुद्ध लेखाइ सिकिन्छ र संवाद लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: खुट्टाले चिनिने देश
पाठको सुरुको चित्रमा हिमाल देखिने उच्च भेगमा चार जना पदयात्रामा छन्। तीन जना पदयात्रीको हातमा लट्ठी छन् र तीमध्ये दुई जनाको पिठिउँमा ठुला झोला छन्। सुन्तला रङको टोपी लगाएका चौथो मानिस टाढाको हिमालतिर औँला देखाउँदै हाँसिरहेका छन्। उनी बाटो देखाउने व्यक्ति, अर्थात् पथप्रदर्शक हुन्।
पूर्वपठनको अनुच्छेदले भन्छ: भ्रमणबाट आनन्द र नयाँ ज्ञान दुवै मिल्छ। नेपाल संसारमा चर्चित गन्तव्य हो र यहाँका हिमाल, पहाड र तराई सबैतिर घुम्न सकिन्छ।
संवाद पढ्नुअघि
संवाद भनेको के हो?
दुई वा दुईभन्दा बढी पात्रबिच कुनै एउटा विषयमा हुने कुराकानीलाई संवाद भनिन्छ। यो रूपक विधाअन्तर्गत पर्छ। रूपक मञ्चमा देखाउन सकिने गरी लेखिन्छ, त्यसैले संवादमा भनाइ जति महत्त्वपूर्ण छ, हाउभाउ पनि त्यत्ति नै महत्त्वपूर्ण छ।
कथा र संवादमा एउटा ठुलो फरक छ। कथामा लेखकले ‘उनी रिसाए’ भनेर सुनाउँछन्। संवादमा लेखक बिचमा आउँदैनन्: पात्र आफैँ बोल्छन्, र कोष्ठकभित्र ‘(हाँस्दै)’, ‘(चस्मा मिलाउँदै)’ जस्ता सङ्केत मात्र हुन्छन्।
राम्रो संवादका तीन भाग हुन्छन्:
| भाग | के हुन्छ | ‘पदमार्ग’ मा |
|---|---|---|
| आदि | शीर्षक, पृष्ठभूमि र विषयको उठान | कोष्ठकमा पात्रको परिचय; वर्षमा एक पटक भेट्ने प्रस्ताव |
| मध्य | पात्रका प्रश्न, तर्कवितर्क र जानकारी | पदयात्रा के हो, कति दिन लाग्छ, कसले कहाँ गयो, यसबाट रोजगारी कसरी बढ्छ |
| अन्त्य | सबैको सहमति र टुङ्गो | नयाँ वर्षमा सगरमाथा आधार शिविर जाने निर्णय |
संवादमा ‘(घडी हेर्दै)’ जस्ता कोष्ठकभित्रका शब्दले के गर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पात्र र ठाउँ
काठमाडौँको एउटै विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका चार साथी बिदा मिलाएर भेटेका छन्। पाठको चित्रमा उनीहरू गाउँको एउटा घरअगाडि बसेर गफ गर्दै छन्।
| पात्र | बसोबास | पेसा | संवादमा |
|---|---|---|---|
| आङरिता शेर्पा | नाम्चे बजार | पर्यटन व्यवसायी | पदयात्राको जानकार; सबैका प्रश्नको उत्तर दिने |
| फातिमा खातुन | जनकपुर | खाद्यान्न व्यापारी | जिज्ञासु; प्रश्न सोध्ने र कुरा टुङ्ग्याउने |
| ईश्वर राजवंशी | झापा | पत्रकार | अन्नपूर्ण क्षेत्र घुमेका; शब्दका पारखी |
| सुप्रभा शाही | कालीकोट | बैङ्क कर्मचारी | भेटघाटको प्रस्ताव राख्ने |
- १नाम्चे बजार (आङरिताको घर)
- २जनकपुर (फातिमाको घर)
- ३झापा (ईश्वरको घर)
- ४कालीकोट (सुप्रभाको घर)
- कसगरमाथा आधार शिविर (सबैको योजना)
- खबडिमालिका (सुप्रभाको यात्रा)
- गसिम्रौनगढ (फातिमाको यात्रा)
- घबेँसीसहरदेखि तातोपानीसम्म (ईश्वरको यात्रा)
संवाद, अंश अंश गरी
बुझ्न सजिलो होस् भनेर संवादलाई तल आठ अंशमा बाँडेर हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. भेटघाटबाट प्रस्तावसम्म
धेरै समयपछि साइत जुरेको छ, अर्थात् भेट्ने मौका मिलेको छ। सुप्रभा प्रस्ताव राख्छिन्: वर्षको एक पटक एकअर्काको घरमा जाने चलन बसालौँ। आङरिता त्यसमा अर्को प्रस्ताव थप्छन्: यसपालि सगरमाथा आधार शिविरसम्म हिँडेर यो अभियानको शुभारम्भ गरौँ, त्यसपछि केही दिन मेरो घरमा बसौँला।
ईश्वर ‘समूहमा शक्ति हुन्छ’ भन्ने भनाइ सम्झन्छन्। साधारण भेट महत्त्वपूर्ण छलफलमा पुगेको देखेर उनी छक्क पर्छन्। सुप्रभाले कारण पनि दिन्छिन्: हामी दौँतरी, अर्थात् एकै उमेरका साथी, देशका चारै दिशामा छौँ। साथीको घर जाँदा त्यहाँको समाज, संस्कृति, भूगोल र भाषासँग साक्षात्कार हुन्छ, अर्थात् आफ्नै आँखाले देख्ने अवसर मिल्छ। ईश्वर थप्छन्: यसबाट हार्दिकता र घनिष्ठता बढ्छ।
तर फातिमा खुलेर भन्छिन्: मैले पदयात्राको कुरा राम्ररी बुझेकै छैन। यो स्वीकारोक्ति संवादका लागि महत्त्वपूर्ण छ। एउटा पात्रले प्रश्न उठाएपछि मात्र अर्को पात्रले बुझाउने बाटो खुल्छ। ईश्वर आङरिता छँदाछँदै मैले बोल्नु इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान जस्तै हुन्छ भन्छन्। स्वर्गका राजा इन्द्रलाई स्वर्गको वर्णन सुनाउनु जस्तै, जान्नेका अगाडि बोल्नु ठिक होइन भन्ने उनको आशय हो।
२. पदयात्रा भनेको के हो?
आङरिता परिभाषा दिन्छन्: प्रकृतिमा रमाउँदै, गाउँघरमा बास बस्दै पैदल घुम्नु नै पदयात्रा हो। यसलाई ट्रेकिङ पनि भनिन्छ। यसबाट प्राकृतिक, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक जानकारी मिल्छ।
ईश्वर अर्को पक्ष थप्छन्: स्थानीय ठाउँमा बास बस्दा र भलाकुसारी गर्दा त्यहाँको जनजीवन प्रत्यक्ष अनुभूत गर्न पाइन्छ। आङरिता त्यसपछि एक दिनको चित्र दिन्छन्: दिनभरि हिँड्ने, साँझ होमस्टेमा बास बस्ने, स्थानीय परिकार चाखेर थकाइ मार्ने, भोलिपल्ट फेरि हिँड्ने।
उनको वाक्यको बनोटमा ध्यान दिनुहोस्: ‘पैदल यात्रा गर्यो। … बास बस्यो। … थकाइ मार्यो।’ कर्ता नभनेकै छोटा वाक्यले हिँडाइको लय सुनाउँछन्। सुप्रभाले ‘कति रोचक शैली!’ भन्नु यही कारण हो।
आङरिताका अनुसार पदयात्रा भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. कति दिन लाग्छ?
सुप्रभा अवधि सोध्छिन्। आङरिता भन्छन्: यो कहाँदेखि कहाँसम्म जाने भन्नेमा भर पर्छ।
| क्षेत्र | पदमार्ग | अवधि |
|---|---|---|
| उच्च हिमाली | अन्नपूर्ण, लाङटाङ, माथिल्लो डोल्पा, मनास्लु, सगरमाथा आधार शिविर | दुईतीन हप्तासम्म |
| पहाडी र उच्च पहाडी | बडिमालिका, चिसापानी, धुन्चे, शिवपुरी, बेथान, घान्द्रुक, जिरी, सिन्धुलीगढी, मुन्धुम | दुईचार दिनदेखि पाँचसात दिनसम्म |
४. ईश्वरको अन्नपूर्ण यात्रा
ईश्वरले पोहोर साल गरेको यात्रा सुनाउँछन्। लमजुङको बेँसीसहरबाट सुरु गरेर उनी खुदी, बाहुनडाँडा, धारापानी, चामे, पिसाङ, मनाङ पुगे, थोराङ ला पास गरी मुक्तिनाथ झरे। फर्कँदा मार्फा, लेते र तातोपानीका दृश्य हेरे। आँखैअगाडि अन्नपूर्ण, धौलागिरि र माछापुच्छ्रे देखेर उनलाई भूस्वर्ग, अर्थात् धर्तीमै स्वर्ग भएको अनुभूति भयो।
आङरिता उनलाई पदयात्राका पारखी भन्छन् र सुनाउँछन्: उनका अनुसार अन्नपूर्ण पदमार्ग संसारका चर्चित पदमार्गमध्ये पाँचौँ स्थानमा पर्छ, र नेपालका धेरै पदमार्ग प्राकृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्। यिनको प्रचार देशविदेशमा हुनु अपरिहार्य छ।
५. सुप्रभाको बडिमालिका
सुप्रभा भन्छिन्: मैले दुई वर्षअघि बडिमालिका भ्रमण गरेकी थिएँ, त्यो पनि पदयात्रा नै रहेछ भन्ने अहिले बल्ल बुझेँ। फातिमा पदयात्रामैत्री शब्द प्रयोग गर्छिन्: नेपालीको जीवन नै पैदल हिँड्ने जीवन हो।
बडिमालिका बाजुरा जिल्लामा छ। सदरमुकाम मार्तडीबाट तीनचार दिन हिँडेर त्यहाँ पुगिन्छ। यो प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो, र दर्शन गरे मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ। त्यहाँबाट अपि र सैपाल हिमशृङ्खला र कालीकोट, मुगु, अछाम, जुम्ला र हुम्लाका अग्ला पहाड देखिन्छन्।
६. फातिमाको सिम्रौनगढ
ईश्वर फातिमाको अनुभव पनि सुन्न चाहन्छन् र भन्छन्: सुनमा सुगन्ध हुन्थ्यो। सुन आफैँ मूल्यवान् छ, त्यसमा बास्ना पनि आयो भने झन् राम्रो: राम्रो कुरामा अझ राम्रो कुरा थपिनु भन्ने यसको अर्थ हो।
फातिमाको यात्रा हिमालको होइन, तराईको हो। सिम्रौनगढ बारा जिल्लामा छ। वीरगन्जबाट पैदल जाँदा एक दिन लाग्छ। प्राचीन तिरहुत क्षेत्रको यो राज्य नान्यदेवले स्थापना गरेका हुन्। गढको परिसरमा कङ्काली माई, शिवलिङ्ग, रानीबास, विष्णु मन्दिर र मन्साराम बाबाको समाधि जस्ता दर्शनीय कुरा छन्। फातिमाका अनुसार रानीबास मन्दिर जितजङले आफ्ना बुबा जङ्गबहादुरको स्मृतिमा बनाएका हुन्। तर पुराना वस्तुको संरक्षण नभएको देख्दा उनको मन कटक्क दुख्छ।
यो अंशले संवादको सन्देश फराकिलो पार्छ: पदयात्रा भनेको हिमालको बाटो मात्र होइन, इतिहासको बाटो पनि हो।
तीन जना साथीले सुनाएका यात्रामा कुन कुरा मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. बाटोबाट रोजगारी
अब कुराले मोड लिन्छ। सुप्रभा भन्छिन्: हामी सबैसँग अनुभव रहेछ, तर यसबारे थुप्रै कुरामा बेखबर छौँ। आङरिता भन्छन्: नेपाल पर्वतीय पदमार्गका कारण संसारमा चिनिएको छ, विदेशी पर्यटक यसैमा आकर्षित छन्; त्यसैले पदमार्गलाई व्यवस्थित गरेर पर्यटन व्यवसाय बढाउनुपर्छ।
ईश्वरको प्रश्न छ: यो कसरी? आङरिताको योजना यस्तो छ:
- पदमार्गका गाउँमा होमस्टे चलाउने।
- स्थानीय मानिसलाई तालिम दिने।
- स्थानीय रीतिरिवाजअनुसार आतिथ्य र सत्कार गर्ने।
यसबाट कला, सभ्यता, चालचलन, वेशभूषा र परम्परागत पेसा जोगिन्छन्, व्यवसायको संवर्धन हुन्छ र विदेशी मुद्रा आउँछ।
फातिमा अब चुनौती दिन्छिन्: होमस्टेले मात्र रोजगारी खासै नबढ्ला। संवादको सबैभन्दा राम्रो तर्कवितर्क यहीँ छ। आङरिता गम्भीर भएर जवाफ दिन्छन्: एउटा काम अर्को कामसँग जोडिन्छ। ईश्वर त्यसमा थप्छन्।
| कसले के गर्न सक्छ | कसरी जोडिन्छ |
|---|---|
| किसान | होमस्टेमा खपत हुने खाद्यान्न उत्पादन गर्ने |
| तालिम दिने व्यक्ति | पथप्रदर्शक तालिम चलाउने |
| पसले | झोला, जुत्ता, टोपी, चस्मा, लट्ठीको पसल चलाउने |
| घरेलु उद्योग | उपहार सामग्री, राडीपाखी, भाँडाकुँडा, छुर्पी, चिज र खुवा बनाउने |
फातिमा बल्ल घैँटामा घाम लाग्यो भन्छिन्। ‘घैँटो’ ले यहाँ मनपेट बुझाउँछ: अँध्यारो घैँटोभित्र घाम पुगे जस्तै उनको मनमा उज्यालो पर्यो, अर्थात् अब मात्र वास्तविक कुरा खुल्यो। उनको निष्कर्ष नै पाठको सार हो: पदमार्ग हिँड्ने बाटो मात्र होइन, ज्ञान, पेसा, विदेशी मुद्रा र संस्कृतिको आदानप्रदानको बहुआयामिक बाटो हो।
होमस्टेले मात्र रोजगारी नबढ्ला भन्ने फातिमाको शङ्कामा आङरिताको मुख्य उत्तर के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
८. टुङ्गो
सुप्रभा भन्छिन्: नयाँ सोच र पाखुरीको बल भए पदमार्गबाट समृद्धिको बाटो खुल्छ। अब निम्ताको कुरा आउँछ। फातिमा दुई कुरा चाहिने बताउँछिन्: अनुकूल मौसम र आठदश दिनको छुट्टी। आङरिता आउँदो नयाँ वर्षमा जाने प्रस्ताव गर्छन्।
एकछिन कोही बोल्दैन। सुप्रभा हाँस्दै भन्छिन्: मौनता स्वीकृतिको लक्षण हो, अर्थात् नबोल्नु भनेको ‘हुन्छ’ भन्नु हो। सबै एकै स्वरमा ‘हुन्छ’ भन्छन्। फातिमाले घडी हेरेर ११ बजिसकेको सुनाउँछिन् र सबै खाना खान थाल्छन्। संवादको अन्त्य यस्तै हुन्छ: निर्णय स्पष्ट, र जीवन सामान्य रूपमा अगाडि।
संवादको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
संवादको विषयवस्तु नेपालका पदमार्ग, तिनको महत्त्व र तिनबाट हुन सक्ने आर्थिक प्रगति हो। यसको मुख्य सन्देश हो: पदमार्गलाई व्यवस्थित गर्न सके ज्ञान, रोजगारी, विदेशी मुद्रा र संस्कृति संरक्षण सबै सम्भव छन्। साथै संवादले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- देशका फरक भेगका मानिस भेट्दा एकअर्काको समाज र संस्कृति बुझ्न पाउँछन्।
- हिमाल मात्र होइन, पहाड र तराईका बाटा पनि घुम्न लायक छन्।
- पुराना सम्पदा जोगाएनौँ भने ती हराउँछन्।
- नयाँ सोच र मिहिनेत भए आफ्नै ठाउँमा काम सिर्जना गर्न सकिन्छ।
संवादका तत्त्व
| तत्त्व | यस संवादमा |
|---|---|
| शीर्षक | ‘पदमार्ग’: छोटो, र सुरुदेखि अन्त्यसम्म कुरा यसैमा केन्द्रित। |
| पृष्ठभूमि | सुरुको कोष्ठकमा पात्र, बसोबास, पेसा र भेटघाटको कारण। |
| पात्र | चार जना; तीमध्ये आङरिता जानकार र फातिमा प्रश्न सोध्ने। |
| परिवेश | बिदामा भेटेका साथीको भेला; कुरामा हिमाल, पहाड र तराई आउँछन्। |
| हाउभाउ | (गम्भीर हुँदै), (चस्मा मिलाउँदै), (हाँस्दै), (हडबडाउँदै), (घडी हेर्दै)। |
| तर्कवितर्क | ‘होमस्टेले मात्र रोजगारी नबढ्ला’ भन्ने शङ्का र आङरिताको उत्तर। |
| भाषाशैली | बोलीचालीको सरल भाषा: ‘हो नि’, ‘सुनौँ न’, ‘कि कसो’; उखान र टुक्काको प्रयोग। |
| निष्कर्ष | पदमार्ग बहुआयामिक बाटो हो; नयाँ वर्षमा आधार शिविर जाने। |
भाषाका रङ
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान | जान्नेका अगाडि त्यही कुरा सुनाउनु |
| सुनमा सुगन्ध | राम्रो कुरामा अझ राम्रो कुरा थपिनु |
| घैँटामा घाम लाग्नु | मनमा उज्यालो पर्नु, वास्तविक कुरा बल्ल खुल्नु |
| मौनता स्वीकृतिको लक्षण | नबोल्नु भनेको मान्नु हो |
| मन कटक्क हुनु | मनमा चोट लाग्नु |
शीर्षकको सार्थकता
‘पदमार्ग’ शीर्षक सार्थक छ। चारै पात्रको कुरा पैदल यात्राको बाटोबाट सुरु हुन्छ र त्यसैमा टुङ्गिन्छ। ‘मार्ग’ को अर्को अर्थ उपाय पनि हुन्छ, त्यसैले शीर्षकले दुई कुरा बोकेको छ: हिँड्ने बाटो र समृद्धितर्फको बाटो। सुप्रभाले ‘समृद्धिको नयाँ मार्ग’ भन्दा यही दोस्रो अर्थ खुल्छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अन्तराल | दुई समयका बिचको खाली अवधि |
| साइत | काम सुरु गर्ने राम्रो समय |
| शुभारम्भ | असल कामको थालनी |
| दौँतरी | एकै उमेरका साथी |
| साक्षात्कार | प्रत्यक्ष भेट, आफैँ देख्ने वा भोग्ने काम |
| हार्दिकता | हार्दिक हुनाको भाव, मित्रता |
| घनिष्ठता | सामीप्य, निकटता |
| आधिकारिक | अधिकारयुक्त, वास्तविक |
| ऐतिहासिक | इतिहाससँग सम्बन्धित |
| भलाकुसारी | दिल खोलेर गरिने कुराकानी |
| अनुभूत | अनुभव गरिएको |
| मनमोहक | सुन्दर, मनलाई मोहित पार्ने |
| भूस्वर्ग | संसाररूपी स्वर्ग |
| पारखी | गुण र दोष छुट्याउन जान्ने |
| अपरिहार्य | छोड्न नसकिने, नभई नहुने |
| पदयात्रामैत्री | पदयात्राका लागि उपयुक्त |
| शक्तिपीठ | शक्तिका रूपमा स्थापना भएकी देवीको मन्दिर |
| मनोकामना | मनको इच्छा |
| दर्शनीय | हेर्न लायक |
| स्मृति | सम्झना |
| सत्कार | मानमनितो, अतिथि सम्मान |
| संवर्धन | राम्ररी बढाउने काम |
| पथप्रदर्शक | बाटो देखाउने व्यक्ति |
| दूरदर्शी | धेरै पछिसम्म हुने कुरामा विचार पुर्याउने |
| राडीपाखी | ऊनका ओढ्ने र ओछ्याउने |
| आतिथ्य ग्रहण | अतिथिका रूपमा गरिएको निम्ता स्वीकार गर्ने काम |
| अनुकूल | समय तथा वातावरणका दृष्टिले उपयुक्त |
| बहुआयामिक | धेरै पक्ष भएको |
| अविस्मरणीय | बिर्सन नसकिने |
बाहिरका भाषाबाट आएका शब्द
कक्षा ८ को परीक्षामा शब्दार्थको प्रश्नमा एउटा आगन्तुक शब्द पनि राखिन्छ। यस पाठमा होमस्टे र ट्रेकिङ अङ्ग्रेजीबाट आएका छन्। ‘ट्रेकिङ’ को नेपाली शब्द पदयात्रा हो, र पाठमा दुवै आएका छन्।
अनेकार्थी शब्द
‘हार’ भन्दा खेलमा हारेको पनि बुझिन्छ, घाँटीमा लगाउने माला पनि। एउटै रूप भएर एकभन्दा बढी अर्थ दिने शब्दलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ।
अर्थ शब्दले एक्लै भन्दैन, वाक्यले भन्छ। गलामा हार भन्दा माला, खेलमा हार भन्दा पराजय बुझिन्छ। त्यसैले अनेकार्थी शब्दको अर्थ सोधिँदा वरिपरिका शब्द हेर्नुपर्छ।
‘बजारमा चामलको दर बढेछ।’ यहाँ ‘दर’ को अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: साँचो, नगर, हार, कलम, अर्थ, गोल, मास, जाल
अर्थ: पराजय, माला; दालको एक प्रकार, महिना; रसिलो, ताजा; धन, मतलब; झेल, पासो; निषेध, सहर; बाटुलो, अँगार; सत्य, ताल्चा खोल्ने साधन; लेख्ने साधन, कलमी
उत्तर
दिइएका शब्दको अर्थ साथीसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्: संयोग, पैदल, अपरिहार्य, वर्णन, जनविश्वास, समाधि, व्यापक, खाद्यान्न, खरिद
उत्तर
दिइएका शब्दको एकभन्दा बढी अर्थ खोजी लेख्नुहोस्: असार, हात, कल, खरी, ताल, दर, उत्तर
उत्तर
शब्दकोशबाट पाँचओटा अनेकार्थी शब्द खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना
दिइएका शब्द प्रयोग गरी ‘परिश्रम’ शीर्षकमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्: माध्यम, व्यवसाय, प्रस्ताव, पर्यावरण, स्थानीय, अनुभूति, सङ्घर्ष, परिसर, परिचित
नमुना अनुच्छेद
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: व्यवसायी, वेलाबखत, शुभारम्भ, दौँतरी, भौगोलिक, छाँगाछहरा, भूस्वर्ग, हिमशृङ्खला, रीतिरिवाज, लेकबेँसी, अविस्मरणीय
उच्चारण गर्ने तरिका
‘पदमार्ग’ संवाद अभिनयसहित सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.पदयात्रामा कुन कुन पक्षको जानकारी पाउन सकिन्छ?
- ख.पदयात्रामा सिम्रौनगढको परिवेश कस्तो छ?
- ग.बडिमालिका कहाँ पर्छ?
- घ.साथीबिच कसरी घनिष्ठता बढ्छ?
- ङ.‘सगरमाथा आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेर हाम्रो अभियान शुभारम्भ गरौँ।’ भनाइ कसले भनेको हो?
उत्तर
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका भनाइ कुन कुन पात्रका हुन्, भन्नुहोस्:
- क.अब सोच्नेभन्दा पनि समय मिलाउने हो, कि कसो साथीहरू?
- ख.संयोगले हामी दौँतरी मुलुकको पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणका परेछौँ।
- ग.मैले पोहोर साल अन्नपूर्ण आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेको थिएँ।
- घ.होमस्टे सञ्चालनका लागि स्थानीय व्यक्तिलाई तालिम दिनुपर्छ।
- ङ.बल्ल घैँटामा घाम लाग्यो।
उत्तर
‘पदमार्ग’ संवादको ‘मैले केही महिनाअगाडि … मन नै कटक्क भयो।’ संवादांश जस्ताको त्यस्तै लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कस्ता स्थानमा पदयात्रा गर्न सकिन्छ?
- ख.अन्नपूर्ण पदमार्गका विशेषता के के हुन्?
- ग.विदेशी किन नेपालको पर्वतीय पदयात्राप्रति आकर्षित छन्?
- घ.पर्यटन व्यवसायका माध्यमबाट कसरी रोजगारी बढाउन सकिन्छ?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: नेपालका कैयौँ पदमार्ग प्राकृतिक, धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्।
नमुना उत्तर
‘पदमार्ग’ संवादमा प्रयुक्त हिमाली परिवेशको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘पदमार्ग विदेशी मुद्रा आर्जनको भरपर्दो माध्यम हो।’ यो भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘पदमार्ग’ संवादको मुख्य सार लेखी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना सार
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद मौन पठन गर्नुहोस्। त्यसको सार यस्तो छ: संवादमा पात्र बोलेको मात्र होइन, उनीहरूको काम र हाउभाउ पनि देखाइन्छ। हाउभाउ र पृष्ठभूमिका स्थान, समय र वातावरण कोष्ठकमा राखिन्छन्। तर्कवितर्कले संवाद रोचक बन्छ। भन्नुपर्ने कुरा पात्रकै मुखबाट आउँछ, भाषा पात्रको स्तरअनुसार हुन्छ, एउटै पात्र लामो बोलिरहँदैन र छलफलबाट निष्कर्ष झल्किन्छ। अब सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.संवादमा पात्रको हाउभाउलाई कहाँ राख्नुपर्छ?
- ख.संवादलाई रोचक बनाउन के गर्नुपर्छ?
- ग.संवादमा कस्तो भाषाशैली प्रयोग गर्नुपर्छ?
- घ.संवादमा के कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ?
उत्तर
भाषिक प्रकार्य: उदाहरण दिएर पुष्टि गर्ने
कसैले ‘यो कसरी?’ भनेर सोध्दा कुरा दोहोर्याएर मात्र पुग्दैन। पुष्टि गर्नु भनेको आफूले भनेको कुरा साँचो हो भनेर प्रमाण वा उदाहरणले देखाउनु हो। यसलाई उदाहरणसहितको पुस्ट्याइँ भनिन्छ। आङरिताले फातिमाको शङ्कामा यही गरेका छन्। यसका तीन पाइला छन्: पहिले मूल कुरा भन्ने, अनि ‘जस्तै’ भनेर एकदुई उदाहरण दिने, र अन्त्यमा निष्कर्ष भन्ने।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालयबाट घर फर्कँदै गर्दा अतुल स्वस्तिकालाई सोध्छन्: पुस्तकालयको किताबमा ‘मानिसले प्रकृतिबाट धेरै कुरा सिक्छ’ भन्ने वाक्य छ, तर बुझिनँ, उदाहरणसहित बताइदेऊ न। स्वस्तिकाले चरा उडेको देखेर हवाईजहाज उडाएको, रुखबाट स्याउ झरेको देखेर गुरुत्वाकर्षणको नियम पत्ता लागेको र माछा पौडेको देखेर मानिसले पौडी खेल्न सिकेको उदाहरण दिन्छिन्। अतुल सन्तुष्ट हुन्छन्।
कसैले जिज्ञासा राख्दा तपाईँ कसरी स्पष्ट पार्नुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष
पूर्ण पक्ष: सकिएको काम
छैटौँ पाठमा अपूर्ण पक्ष सिकियो: काम चलिरहेको अवस्था। यहाँ उल्टो कुरा छ। ईश्वरको भनाइ सम्झनुहोस्: मैले अन्नपूर्णको पदयात्रा गरेको थिएँ। काम सकिइसकेको छ। काम सकिएको अवस्था बुझाउने क्रियारूपलाई पूर्ण पक्ष भनिन्छ। यो पनि तीनै कालमा आउँछ।
| काल | कहिलेको कुरा | बनोट | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| पूर्ण भूत | बितेको बेलाभन्दा अघि काम सकिएको | धातु + एको + थियो, थिए… | ईश्वरले पदयात्रा गरेका थिए। |
| पूर्ण वर्तमान | अहिलेसम्म काम सकिएको | धातु + एको + छ, छन्… | आङरिताले प्रस्ताव राखेका छन्। |
| पूर्ण भविष्यत् | पछिको कुनै बेलासम्म काम सकिएको हुने | धातु + एको + हुने छ… | भोलिसम्म साथी आएका हुने छन्। |
कर्ता महिला भए एको को ठाउँमा एकी, बहुवचन वा आदरार्थी भए एका आउँछ: गएकी थिइन्, हिँडेका छन्। उच्च आदरमा जानुभएको छ, पुग्नुभएको हुने छ जस्ता रूप आउँछन्।
अज्ञात पक्ष: पछि मात्र थाहा भएको
फातिमाले घडी हेरेर भन्छिन्: ओहो! ११ बजिसकेछ। समय उनका अगाडि बितिरहेको थियो, तर उनले घडी हेरेपछि मात्र थाहा पाइन्। बोल्नेलाई काम हुँदा थाहा नभएको, पछि मात्र थाहा भएको बुझाउने क्रियारूपलाई अज्ञात पक्ष भनिन्छ। यसमा धातुमा एछ लाग्छ: रहेछ, आउनुभएछ, परेछन्।
यो पक्षले बोल्नेको अचम्म पनि बोक्छ। सुप्रभाको सबैसँग अनुभव रहेछ भन्ने भनाइमा ‘अहो, मलाई त थाहै थिएन’ भन्ने भाव छ।
अभ्यस्त पक्ष: पहिले बानी भएको
मेरा हजुरबुबा बिहानै खेतमा जानुहुन्थ्यो। एक दिनको कुरा होइन, यो पहिले बारम्बार हुने गरेको काम हो। पहिले बानी वा चलनका रूपमा हुने गरेको काम बुझाउने क्रियारूपलाई अभ्यस्त पक्ष भनिन्छ। यसमा धातुमा थ्यो का रूप लाग्छन्: हुन्थ्यो, सुनाउनुहुन्थ्यो, जान्थे।
अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछन्, किनभने ‘पछि थाहा भएको’ र ‘पहिले बानी भएको’ दुवै बितिसकेका कुरा हुन्।
| पक्ष | के बुझाउँछ | बनोट | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| पूर्ण | काम सकिएको | धातु + एको + थियो, छ, हुने छ | गएको थियो, गएको छ, गएको हुने छ |
| अज्ञात | पछि मात्र थाहा भएको | धातु + एछ | गएछ, गएछन्, गइछन् |
| अभ्यस्त | पहिले बानी भएको | धातु + थ्यो | जान्थ्यो, जान्थे, जान्थिन् |
‘पहिले पहिले मानिस नुन लिन भोट जान्थे।’ यहाँ ‘जान्थे’ कुन पक्षमा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन वाक्यमा बोल्नेले पछि मात्र थाहा पाएको बुझिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेदबाट पूर्ण पक्षका क्रियापद पहिचान गरी छलफल गर्नुहोस्:
बुबा हिजो फलफूल बेच्न बजार जानुभएको थियो। बुबासँग बहिनी पनि बजार गएकी थिइन्। म चाहिँ दिनभर घरमा बसेको थिएँ। आज आमा बैठकमा जानुभएको छ। आमासँग भाइ पनि हिँडेका छन्। भोलि १० बजे हजुरआमा अस्पताल पुग्नुभएको हुने छ। उहाँ अस्पतालमा आँखा जँचाएर दिउँसो घर फर्कनुभएको हुने छ। हजुरआमासँग म पनि हिँडेको हुने छु।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढी अज्ञात र अभ्यस्त पक्षका क्रियापद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
हिजो चौतारामा एक जना दाइ आउनुभएछ। उहाँसँग सारङ्गी पनि रहेछ। उहाँले सारङ्गी रेट्दै गीत गाउनुभएछ। उहाँले उहिलेका कुरा सुनाउनुभएछ। पहिले गाउँघरको जनजीवन कष्टकर हुन्थ्यो। गाउँघरका उत्पादनलाई बोकेर बजारसम्म पुर्याउनुपर्थ्यो। नुनतेल, कपडा जस्ता वस्तु बोकेर घरसम्म ल्याउनुपर्थ्यो। हाम्रा हजुरबुबा पनि यस्ता कुरा सुनाउनुहुन्थ्यो। भाइबहिनीहरू पुराना जमानाका कुरा सुनेर छक्क परेछन्।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्नुहोस्:
- क.उनीहरूले नेपाली चलचित्र ___। (हेर्: वर्तमान काल, पूर्ण पक्ष)
- ख.सुजनले भलिबल खेल ___। (जित्: भूत काल, पूर्ण पक्ष)
- ग.मनिषा परियोजना कार्य ___। (गर्: भविष्यत् काल, पूर्ण पक्ष)
- घ.म कविता प्रतियोगितामा प्रथम ___। (हु: अज्ञात पक्ष)
- ङ.मौरीले घरका खोपामा मह ___। (बनाउ: अभ्यस्त पक्ष)
- च.फुपूले मलाई उपहार ___। (ल्याउ: अज्ञात पक्ष)
- छ.तिमी राम्रो कविता ___। (लेख्: अभ्यस्त पक्ष)
उत्तर
अज्ञात पक्ष जनाउने फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी १० वाक्यमा आफ्नो समुदायमा भएको परिवर्तनबारे वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना
वर्णविन्यास: ऋ र रि
ऋषि र रिस को सुरुको आवाज बोल्दा उस्तै सुनिन्छ, तर लेखाइ फरक छ। यी नियमले ठिक अक्षर छान्न सघाउँछन्:
- संस्कृतमा ऋ भएका तत्सम शब्दमा ऋ वा त्यसको मात्रा लेखिन्छ: ऋषि, ऋण, ऋतु, ऋचा, ऋजु, ऋषभ, कृषि, पृथ्वी।
- नेपालीकै (तद्भव) शब्दमा रि लेखिन्छ: रिस, रित्तो, हरियो।
- अरू भाषाबाट आएका शब्दमा रि लेखिन्छ: रिबन, रिक्सा, रिवाज।
- संस्कृतमै रि भएका शब्दमा रि नै रहन्छ: परिवार, परिश्रम।
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘ऋ’, ‘रि’ प्रयोग भएका शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
ऋषिराम र ऋषभीले बैङ्कबाट ऋण लिए। उनीहरू रिडीमा हस्तकलाका सामानको बिक्री कक्ष खोल्दै छन्। भोलि समुदायका ज्येष्ठ सदस्यबाट रिबन काटेर उक्त कक्ष उद्घाटन हुने छ। रिमा र ऋषभले रित पुर्याएर भोलिको कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने छन्।
उत्तर
‘ऋ’, ‘रि’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द सङ्कलन गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ७ जीवनजत्तिकै नजिक हो। यसमा गायक र सङ्गीतकार अम्बर गुरुङ (सन् १९३८–२०१६) ले आफ्नो जीवन र सङ्गीतबारे लेखेका छन्। नेपालको राष्ट्रिय गान ‘सयौँ थुँगा फूलका’ को सङ्गीत उनकै हो। प्रश्नमा ‘लेखक’ भनेको उनै हुन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ७ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.महिलाले लेखकलाई आश्चर्यचकित भएर हेरिन्।
- ख.मृत्युसहित हरेक रोगको ओखती हुन्छ।
- ग.लेखकका लागि सङ्गीत पुरातन कला हो।
- घ.लेखकसँग प्रकृति र सङ्गीत दुवै बुझ्ने थुप्रै साथी थिए।
उत्तर
सुनाइ पाठ ७ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.सफलताको आधाभन्दा बढी श्रेय केलाई दिनुपर्छ?
- ख.लेखक कुन विषयलाई गर्व मान्थे?
- ग.सङ्गीत कसरी सर्वप्रिय छ?
- घ.कसले लेखकलाई सङ्गीत नछाड्नु भनेका थिए?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
संवाद लेख्ने तरिका
संवाद लेख्नुअघि यी कुरा टिप्नुहोस्:
| लेख्ने कुरा | ध्यान दिनुपर्ने |
|---|---|
| बुँदा | दिइएको विषयमा भन्नुपर्ने कुरा पहिले टिप्ने |
| शीर्षक र पृष्ठभूमि | सुरुमा शीर्षक, कोष्ठकमा ठाउँ, समय र पात्र |
| पात्र | दुईदेखि पाँचछ जना; हरेकको स्वभाव फरक |
| भाषा | पात्रको उमेर र स्तरअनुसारको बोलीचालीको भाषा |
| हाउभाउ | कोष्ठकमा छोटो सङ्केत |
| विषय | कुरा मूल विषयबाट नबहकिने; एउटै पात्रलाई लामो नबोलाउने |
| टुङ्गो | तर्कवितर्कपछि सबैको सहमति र निष्कर्ष |
‘पदमार्ग’ बाट यो सिक्नुहोस्: एउटा पात्रलाई शङ्का गर्न दिनुहोस्। फातिमाको ‘रोजगारी नबढ्ला नि’ नभएको भए संवाद भाषण बन्थ्यो।
‘हाम्रो संस्कृति’ शीर्षकमा छोटो संवाद लेख्नुहोस्।
नमुना संवाद
तपाईँलाई मन पर्ने कुनै रेडियो कार्यक्रम सुन्नुहोस् र त्यसका मुख्य मुख्य विषयवस्तु टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
टिपोट गर्ने तरिका
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
