अपराह्न ३ बजे। विद्यालयबाट भर्खरै फर्केको विनोद एक्लै कोठामा छ, र उसको टाउकोमा एउटै प्रश्न घुमिरहेको छ: पर्सि हजुरआमाको चौरासी पूजामा के दिने? दुई घण्टासम्म ऊ खाटबाट कुर्सीमा, कुर्सीबाट खाटमा सर्छ, र कुरा गर्छ, तर कसैसँग होइन: आफैँसँग।
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद हो। मनोवादमा एउटै पात्र मनमा खेलेका कुरा आफैँलाई सुनाउँछ। विनोदको यही खुलदुलीभित्र परिवारको माया, नातासम्बन्धको ज्ञान र ‘उपहारको मोल पैसामा हुन्छ कि मनमा?’ भन्ने प्रश्न लुकेको छ।
यस एकाइमा मनोवाद अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, नातागोताका शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात तथा ज्ञ र ग्य को शुद्ध लेखाइ सिकिन्छ र मनोवाद लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: मनको खुलदुली
पाठको सुरुको चित्रमा एक जना किशोर ओछ्यानमा ढल्केको छ। दुवै हात टाउकोमुनि राखेर ऊ माथि हेर्दै छ। अगाडिको टेबुलमा किताब त्यत्तिकै छन्, तर पढाइमा उसको ध्यान छैन। उसका आँखा कतै टाढा छन्: मनमा केही कुरा खेलिरहेको देखिन्छ।
मनभित्र उठेको बेचैनी र जान्ने उत्सुकतालाई पूर्वपठनले खुलदुली भनेको छ। ‘के गरूँ, कता जाऊँ’ भन्ने धेरै भावना एकैचोटि जाग्छन्। केही बेर मान्छे अलमलमा पर्छ, अनि समय बित्दै जाँदा ती भावना छरिन थाल्छन्। परीक्षाको अघिल्लो दिन वा नयाँ ठाउँ घुम्न जाने बेला यस्तो हुन्छ।
मनोवाद पढ्नुअघि
मनोवाद भनेको के हो?
आफैँसँग गरिने एकोहोरो कुराकानीलाई मनोवाद भनिन्छ। यसलाई एकालाप वा आत्मालाप पनि भनिन्छ। यो रूपक विधाअन्तर्गत पर्छ, त्यसैले ‘पदमार्ग’ संवाद जस्तै यसलाई पनि मञ्चमा देखाउन सकिन्छ। फरक के भने, संवादमा दुई वा बढी पात्र एकअर्कासँग बोल्छन्; मनोवादमा एउटै पात्र बोल्छ, र अरू मानिस उसको सम्झना वा कल्पनामा मात्र आउँछन्।
| कुरा | संवाद | मनोवाद |
|---|---|---|
| पात्र | दुई वा बढी | एउटै |
| कोसँग बोल्छ | अर्को पात्रसँग | आफैँसँग |
| प्रश्नको उत्तर | अर्को पात्रले दिन्छ | आफैँले सोध्छ, आफैँ खोज्छ |
| शैली | ‘तिमी’, ‘तपाईँ’ धेरै आउँछन् | ‘म’ बाट भनिन्छ (प्रथम पुरुष) |
| कोष्ठक | ठाउँ, समय, हाउभाउ | ठाउँ, समय, हाउभाउ र मनको मोड |
मनोवादका विचार क्रमैसँग आउँदैनन्। एउटा कुरा सोच्दासोच्दै अर्को कुरा सम्झना हुन्छ, र आधा वाक्यमै सोच मोडिन्छ। लेख्दा भने यही छरिएको सोचाइलाई पढ्न मिल्ने गरी मिलाएर राखिन्छ। सोच बदलिएको देखाउन अपूर्ण वाक्य (…) वा कोष्ठकको सङ्केत राखिन्छ।
मनोवाद र संवादबिच मुख्य फरक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ठाउँ, समय र पात्र
पाठको सुरुमा नाटकको जस्तै तीन कुरा दिइएका छन्:
| तत्त्व | यस मनोवादमा |
|---|---|
| स्थान | आफ्नै कोठा |
| समय | अपराह्न ३ बजे (दिउँसोको पछिल्लो भाग) |
| पात्र | विनोद चन्द |
त्यसपछि कोष्ठकमा विनोदको परिचय छ। ऊ बझाङ जिल्लाको खप्तड छान्ना गाउँपालिकामा बस्छ। पुर्ख्यौली घरको माथिल्लो तलामा उसको सानो कोठा छ, जहाँ खाट, टेबुल, कुर्सी र काठको र्याकमा किताब छन्। बिहान पढेका किताब र ओछ्यानको कापी खुलै छन्। ऊ भर्खरै विद्यालयबाट फर्केको छ। हातगोडा धोएर चियानास्ता खाँदासम्म मनमा एउटै कुरा सलबलाइरहेको छ: हजुरआमाको जन्मोत्सवमा के उपहार दिने? अन्त्यमा ऊ कुर्सीमा थ्याच्च बसेर टेबुलमा कुहिना राख्छ र हातमा चिउँडो अड्याउँछ। मनोवाद यहीँबाट सुरु हुन्छ।
मनोवाद, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
सुरुको कोष्ठक छाडेर मनोवादमा सात अनुच्छेद छन्, र अन्त्यमा हजुरआमाको बोलावटको कोष्ठक छ। तल कोष्ठकमा दिइएका अङ्क माथिको चित्रका अङ्क हुन्।
१. समय कति छिटो बितेको! (अङ्क १)
पर्सि नै हजुरआमाको जन्मदिन हो। आज सकियो, भोलि विद्यालय जानुपर्छ, अनि पर्सि त आइहाल्छ। विनोदलाई आफ्नो बानी थाहा छ: अस्ति साथीको जन्मदिनमा पनि के दिने भनी सोच्दासोच्दै झन्डै ढिलो भएको थियो। यसपालि पनि केही सुरसार छैन। बिचैमा ऊ काँसको अम्खोराबाट पानी पिउँछ। कोष्ठकको यो सानो कामले उसको छटपटी देखाउँछ।
यो अनुच्छेदले समस्या खडा गर्छ। यस पटक ‘अगिपछिको जस्तो’ छैन, तर किन छैन भन्ने कुरा ऊ आधामै छाड्छ: ‘…’ पछि वाक्य अर्कै ठाउँमा पुग्छ।
२. यो जन्मदिन किन बेग्लै छ? (अङ्क २)
साथीलाई भए किताब, ज्यामिति बक्स, भकुन्डो वा क्यालकुलेटर दिए पुग्थ्यो। तर हजुरआमाको कुरा बेग्लै छ। परिवारमा यो उमेरका कसैको जन्मोत्सव मनाएको उसलाई सम्झना छैन, र त्यस दिन चौरासी पूजा पनि छ। त्यसैले उसले ठान्छ: स्मरणीय उपहार दिनैपर्छ, हजुरआमाको आरोग्यको कामना गर्नैपर्छ।
३. हजुरआमाको चित्र (अङ्क ३)
यहाँ विनोदले हजुरआमालाई शब्दले कोर्छ। उहाँ परिवारको भविष्य बनाउने मान्छे हुनुहुन्छ। उहाँको ममतामयी काख नपाएको भए आफू कस्तो हुन्थेँ होला भनेर ऊ सोच्छ। उहाँमा वात्सल्यको खानी छ। ‘आँखामा राखे पनि नबिझाउने’ भन्ने भनाइले उहाँ कति प्यारी हुनुहुन्छ भन्ने देखाउँछ।
उमेरको चित्र पनि सानो छैन: निधारभरि चाउरी छ, गाला भित्र पसेका छन्, लट्ठी टेकेर हिँड्नुहुन्छ। तर कडा मिजास बाँकी छ, दिनहुँ खेतबारी पुग्नुहुन्छ, कान राम्ररी सुन्छ र चस्मा चाहिँदैन। उमेर ८४ पुगे पनि शरीर र स्वभाव दुवै बलिया छन्।
अनि कोठामा यताउति घुम्दै ऊ उल्टो कुरा सोच्छ: आफू त कान्छो सदस्य, उपहार नै दिनुपर्छ भन्ने के छ र? कमाउन थालेपछि दिउँला। यसरी मनोवादको पहिलो मोड आउँछ। ऊ आफैँलाई सोध्छ: म किन यति चिन्तित छु?
४. उपहार हृदयबाट दिइन्छ (अङ्क ४)
उसको मन फेरि फर्कन्छ। जुरुक्क उठेर खाटमा पल्टिँदै ऊ यो पाठकै मूल भनाइ भन्छ: उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ। मैले दिएँ भने हजुरआमाले हर्षविभोर भएर ‘नातिले यस्तो दियो’ भनी सबैलाई देखाउन पाउनुहुन्छ। आउने मान्छे धेरै छन्: दिदीभिनाजु, मावलका हजुरआमा र हजुरबुबा, मामामाइजू, केटाकेटी। उहाँ नातागोतामा सबैभन्दा जेठी हुनुहुन्छ।
त्यसैले ‘आजै चार बजे निस्किऊँ’ भन्ने उसलाई लाग्छ। तर उठ्न खोज्दाखोज्दै ऊ फेरि बस्छ: भोलि ल्याउँला, आज गृहकार्य सकूँ। उठ्न खोज्दाखोज्दै फेरि बस्नु भनेको मन निर्णयसम्म पुगेर फर्किनु हो।
‘उठ्न खोज्दाखोज्दै फेरि बसेर’ भन्ने कोष्ठकले विनोदको बारेमा के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. चिनाउने बानी (अङ्क ५)
हजुरआमाको एउटा बानी उसलाई राम्रो पनि लाग्छ, नराम्रो पनि: जो आए पनि उहाँ नातिलाई बोलाएर चिनाइहाल्नुहुन्छ। दिनभरि छेउमा बसेर सबैसँग चिनजान गर्नुभन्दा नबसे बेस हुने हो कि भन्ने विचार आउँछ। तर उसले आफैँलाई ‘धत्!’ भन्छ। सबैले हजुरआमाको नाति भनी चिन्नु त राम्रै कुरा हो। फेरि कुरा उपहारमै फर्कन्छ।
यहीँ ऊ नयाँ कुरा सम्झन्छ। अस्ति आमाको मुख हेर्ने दिन फुपू र फुपाजु आउनुभएको थियो। त्यस दिन उसले बुझ्यो: फुपाजु भनेको बुबाका साक्खे भिनाजु वा बहिनीज्वाइँ पो रहेछ। नातासम्बन्ध नजान्नु कहिलेकाहीँ सरमको कुरा हुँदो रहेछ।
६. नन्द र आमाजू (अङ्क ६)
पुरानो घटना सम्झना आउँछ। एक पटक दसैँमा काकाकाकी र ठुलाबुबा, ठुलीआमासँगै अरू दुई जना आउनुभएको थियो। हजुरआमाले ‘नन्द र आमाजू’ भन्नुभयो। विनोद ट्वाल्ल परेर ‘अँ’ मात्र भन्यो र नचिनीकनै नमस्कार गर्यो। दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ र साली उसले हजुरआमाबाटै बुझेको थियो, तर यी दुई शब्द सिकेको थिएन।
यो अनुच्छेद रमाइलो मात्र होइन, उपयोगी पनि छ। नातामा के भनिन्छ भन्ने कुरा बोल्नेमा भर पर्छ। नन्द र आमाजू श्रीमतीले प्रयोग गर्ने शब्द हुन्। नातिले कसैलाई यसो भनेर बोलाउनुपर्दैन, त्यसैले उसले नसिकेको अचम्म होइन। तलको खेलले यही देखाउँछ।
अनुच्छेदको अन्त्यमा अठोट आउँछ: भोलि वेलैमा उपहार ल्याएर पर्सि हजुरआमासँगै बस्छु।
७. पैसाको चिन्तादेखि तस्बिरसम्म (अङ्क ७, ८ र ९)
मन ढुक्क भएर खाटमा पल्टिएपछि नयाँ समस्या आउँछ: उसँग धेरै पैसा छैन। खाजाखर्च जोगाएर केही रुपियाँ मात्र राखेको छ। हजुरआमा त आफैँ पुरानो थैली खोलेर उसैलाई पैसा दिनुहुन्थ्यो। उपहार लिनुभएन भने? ‘यो केटाकेटी मान्छेले किन उपहार ल्याउनुपरेको’ भनेर आफन्तअगाडि लज्जित बनाउनुभयो भने? ऊ द्विविधामा पर्छ, र ‘नल्याऊँ कि’ भन्ने ठाउँमा पुग्छ: बिहान नुहाएर ढोग्छु, टीका थाप्छु, छेउमा बस्छु, त्यति भए पुगिहाल्छ (अङ्क ७)।
मन शान्त पार्दै ऊ गर्वको कुरा सम्झन्छ। सानो परिवारमा बस्ने साथीहरूलाई नातागोताको धेरै जानकारी छैन। उसले सुनाउँदा उनीहरू छक्क परे, र ‘तँ त भाग्यमानी छस्’ भने। ती साथीसँग मिलेर उपहार किन्ने विचार आउँछ, तर तुरुन्तै लाज लाग्छ: आफ्नी हजुरआमाका लागि साथीसँग मिल्ने? फेरि कापी पल्टाउँदै ऊ सोध्छ: खानेकुरा कि लाउने कुरा (अङ्क ८)?
अनि अचानक सम्झन्छ। दुई घण्टा यत्तिकै घोत्लिएछु! हप्ता दिनअघि उसले हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिर बनाएको थियो। त्यसमा मिल्दो फ्रेम हाल्ने, बगैँचाका फूलको माला गाँस्ने, माला लगाइदिएर तस्बिर हातमा राखिदिने र सँगै फोटो खिच्ने योजना बन्छ (अङ्क ९)। फ्रेमको खर्च उसको खल्तीले धान्छ। सबैभन्दा मूल्यवान् उपहार उसैको घरमा, उसैका हातले बनेको रहेछ।
तल्लो कोष्ठकमा हजुरआमाको स्वर सुनिन्छ: खाना खान बोलाउनुभएको छ। विनोद ‘आएँ’ भन्दै जान्छ। मनको लामो यात्रा सानो दैनिक काममा टुङ्गिन्छ। पात्रको सोच निष्कर्षमा पुगेपछि नै मनोवाद सकिन्छ।
मनोवादको अन्त्यमा विनोदले के गर्ने निर्णय गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मनोवादको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
मनोवादको विषयवस्तु हजुरआमाको चौरासी पूजाका बेला नातिको मनमा उठेको खुलदुली हो। यसको मुख्य सन्देश हो: उपहारको मोल पैसाले होइन, हृदयले तोक्छ। साथै यो मनोवादले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- परिवारका ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान गर्नुपर्छ, किनभने उहाँहरू नै परिवारका जग हुनुहुन्छ।
- नातागोताको ज्ञान पनि हजुरआमा जस्ता बुढापाकाबाटै सर्छ।
- ठुलो परिवारको आफ्नै सम्पत्ति हुन्छ: सम्बन्ध।
- आफ्नै सिपले बनाएको कुरा महँगो सामानभन्दा बढी अर्थपूर्ण हुन सक्छ।
मनोवादका तत्त्व
| तत्त्व | यस मनोवादमा |
|---|---|
| शीर्षक | ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’: सारा सोचाइ यसैका वरिपरि घुम्छ। |
| पात्र | बोल्ने विनोद मात्र; हजुरआमा, साथी र आफन्त उसको सम्झनामा आउँछन्। |
| परिवेश | पहाडको पुर्ख्यौली घरको सानो कोठा, दिउँसो ३ बजेदेखि करिब ५ बजेसम्म। |
| हाउभाउ | (जुरुक्क उठेर खाटमा पल्टिँदै), (गम्भीर हुँदै), (लज्जित हुँदै), (प्रसन्न हुँदै)। |
| सम्झना र कल्पना | दसैँको घटना सम्झना; पर्सिको दृश्य कल्पना। |
| प्रश्न र उत्तर | आफैँ सोध्ने, आफैँ खोज्ने: ‘के किनूँ?’, ‘म किन यसरी चिन्तित भएको हुँला?’ |
| भाषाशैली | प्रथम पुरुष, बोलीचालीको छोटो वाक्य, विस्मयादिबोधक र निपातको प्रशस्त प्रयोग। |
| निष्कर्ष | तस्बिरको योजनाले मन शान्त हुन्छ। |
विनोदको स्वभाव
- मायालु: हजुरआमाको सम्मान गर्न आफ्नो खाजाखर्च नै लगाउन तयार छ।
- इमानदार: आफ्नो कमजोरी आफैँसँग लुकाउँदैन; गलत विचार आउँदा ‘धत्!’ भन्छ।
- लजालु: आफन्तका अगाडि अप्ठ्यारो पर्छ कि भनेर डराउँछ।
- सिर्जनशील: पूर्णकदको तस्बिर बनाउन सक्छ।
भाषाका रङ
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| आँखामा राखे पनि नबिझाउने | अत्यन्त प्यारो |
| वात्सल्यको खानी | ममता नै ममता भएको मान्छे |
| ट्वाल्ल पर्नु | केही नबुझेर अचम्मले हेरिरहनु |
| मक्ख पर्नु | खुसीले फुरुक्क हुनु |
| चित्त बुझ्नु | मन सन्तुष्ट हुनु |
| सुरसार नहुनु | तयारी नहुनु |
शीर्षकको सार्थकता
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ शीर्षक सार्थक छ। पाठमा उत्सवको दृश्य नै छैन; उत्सव अझै पर्सि छ। तर सुरुदेखि अन्त्यसम्म विनोदको सारा सोचाइ त्यही उत्सव र हजुरआमामा केन्द्रित छ। शीर्षकले बाहिरी घटना होइन, त्यस घटनाले एउटा नातिको मनमा ल्याएको हलचल बोकेको छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अपराह्न | दिउँसोको पछिल्लो भाग |
| पुर्ख्यौली | पुर्खादेखि चलिआएको |
| सलबलाउनु | भित्रभित्रै चलमलाउनु |
| थ्याच्च | थचक्क, एकैचोटि बस्ने किसिमले |
| सुरसार | तयारी, जोहो |
| काँस | तामा र राङ मिसाएर बनाइने मिश्रधातु |
| अम्खोरा | पानी खाने बिट फर्केको भाँडो |
| चौरासी पूजा | व्यक्तिको उमेर ८४ वर्ष पुगेपछि गरिने पूजा |
| स्मरणीय | सम्झना गर्न लायक |
| आरोग्य | रोग नलागेको अवस्था, तन्दुरुस्ती |
| ममतामयी | ममताले भरिपूर्ण |
| वात्सल्य | आमाबुबा आदिको सन्तानप्रतिको ममता |
| मिजास | शीलस्वभाव |
| हर्षविभोर | खुसीले विह्वल |
| साक्खे | एउटै आमाबाट जन्मेको, खास आफ्नो नाता |
| सरम | लाज |
| साइनु | नातागोता |
| ट्वाल्ल | टोलाएको, एकोहोरो हेरेको |
| द्विविधा | अलमल, दोधार |
| मक्ख | खुसीले फुरुक्क परेको |
| खल्लो | नमिठो, मन नबुझेको |
| घोत्लिनु | टोलाएर गहिरो सोचमा पर्नु |
| पूर्णकद | पूरै शरीरको जिउडाल |
| खुलदुली | मनभित्रको बेचैनी, जान्ने उत्सुकता |
नातागोताका शब्द
यो पाठ नेपाली नातागोताको शब्दकोश जस्तै छ। नेपालीमा ‘दाजु’ र ‘भाइ’, ‘ठुलाबुबा’ र ‘काका’ छुट्टाछुट्टै शब्द छन्। यसबाट उमेर र कुन पक्षको नाता हो भन्ने थाहा हुन्छ।
| शब्द | को? | कसले भन्छ? |
|---|---|---|
| फुपू | बुबाकी दिदी वा बहिनी | छोराछोरीले |
| फुपाजु | बुबाका भिनाजु वा बहिनीज्वाइँ | छोराछोरीले |
| ठुलाबुबा, ठुलीआमा | बुबाका दाजु र भाउजू | छोराछोरीले |
| काका, काकी | बुबाका भाइ र भाइबुहारी | छोराछोरीले |
| मामा, माइजू | आमाका दाजुभाइ र तिनका श्रीमती | छोराछोरीले |
| नन्द | लोग्नेकी बहिनी | श्रीमतीले |
| आमाजू | लोग्नेकी दिदी | श्रीमतीले |
| देवर | लोग्नेको भाइ | श्रीमतीले |
| देवरानी | देवरकी श्रीमती | श्रीमतीले |
| साली | श्रीमतीकी बहिनी | लोग्नेले |
| साढुभाइ | सालीको लोग्ने | लोग्नेले |
उस्तै अर्थ र उल्टो अर्थ
पर्यायवाची शब्द भनेको उस्तै अर्थ दिने शब्द हो: मानिस, मान्छे; दुःख, कष्ट। विपरीतार्थी शब्द भनेको उल्टो अर्थ दिने शब्द हो: सुख, दुःख; परिचित, अपरिचित। उल्टो अर्थ बनाउने एउटा सजिलो बाटो शब्दको अगाडि अ वा अन जोड्नु हो, तर सबै शब्दमा यसो हुँदैन: झगडा को उल्टो अझगडा होइन, मेलमिलाप हो।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: स्मरणीय, आमाजू, निर्माता, उत्सव, साइनु, साढुभाइ, सरम, फ्रेम
अर्थ: निर्माण गर्नेवाला; काम सम्पन्न गर्नु; नातागोता; सालीको पति; लाज; कुनै विशेष अवसरमा खुसियाली बनाउने काम; सम्झना गर्न लायक; पतिकी दिदी; तस्बिर, ऐना आदिमा रहने चौतर्फी बार
उत्तर
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.कुनै खुसियालीका सन्दर्भमा दिइने भेट
- ख.हातले समाई टेकेर हिँडिने साधन
- ग.राम्ररी चिनारी गराउने काम
- घ.आफूलाई प्रभावित पार्ने आन्तरिक इन्द्रिय
- ङ.भ्रम पैदा हुने स्थिति
उत्तर
दिइएका बाक्ला शब्दका ठाउँमा उस्तै अर्थ आउने शब्द राखी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
मानिस स्वयम् वातावरण प्रदूषणको कारण हो। हामी घरका फोहोर बाटामा फाल्छौँ। बाहिरबाट हेर्दा मात्र सभ्य देखिन चाहन्छौँ। हाम्रा कारणले सन्ततिले दुःख झेल्ने परिस्थिति सिर्जना गर्नुहुँदैन।
उत्तर
दिइएका शब्दका उल्टो अर्थ दिने शब्द पाठबाट पहिचान गरी ती शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: झगडा, घृणा, आस, परिचित, स्पष्ट, अभागी, अशान्त, पराई
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: परिवार, बङ्गारा, हर्षविभोर, उपहार, साढुभाइ, पाहुना, द्विविधा, गृहकार्य, आशीर्वाद
उच्चारण गर्ने तरिका
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद तोकिएको समयमा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.विनोदकी हजुरआमा कति वर्षकी हुनुभएछ?
- ख.फुपू फुपाजु कहिले घरमा आउनुभएको थियो?
- ग.हजुरआमाले कहाँ पैसा राख्नुहुन्थ्यो?
- घ.विनोदका घरमा के कार्यक्रम हुँदै छ?
- ङ.परिवारमा सबैभन्दा बढी उमेरका व्यक्तिको जन्मोत्सव मनाएको सम्झना नभएको प्रसङ्ग मनोवादको कुन अनुच्छेदमा छ?
उत्तर
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको तेस्रो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.विनोदकी हजुरआमाको स्वास्थ्य कस्तो छ?
- ख.विनोदले हजुरआमाबाट कुन कुन नाता थाहा पाएका थिए?
- ग.हजुरआमाले विनोदलाई कसरी चिनाउनुहुन्छ?
- घ.‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सन्देश के हो?
उत्तर
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
भाव विस्तार गर्नुहोस्: उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ।
नमुना उत्तर
‘जन्मोत्सवमा महँगा सामान नै उपहार दिनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो।’ भन्ने कुरा मनोवादका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
मानौँ, साथीकी दिदीको विवाह हुँदै छ। तपाईँ उक्त विवाहमा जान सक्नुभएन। तपाईँ नगएका कारण साथीले खल्लो महसुस गरे। यस्तो अवस्थामा साथीलाई कसरी सम्झाउनुहुन्छ, लेखेर प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना
मनोवादको ‘एक पटक दसैँमा … उहाँसँगै बस्छु।’ अंश पढी मुख्य मुख्य विषयवस्तु टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद पढ्नुहोस्। त्यसको सार यस्तो छ: आफैँसँग गरिने एकोहोरो कुराकानी मनोवाद हो, यसलाई एकालाप पनि भनिन्छ। पात्रका विचार शृङ्खलाबद्ध हुँदैनन्, त्यसैले छरिएको सोचाइलाई व्यवस्थित गरेर राखिन्छ। अनुभूति, सम्झना, विचार र प्रतिक्रिया समेटिन्छन्। आफैँ प्रश्न गरी आफैँ उत्तर खोजिन्छ, केही कल्पना र खुलदुली मिसाइन्छ र प्रथम पुरुष शैली प्रयोग गरिन्छ। एक्कासि सोच बदल्नुपर्दा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको सङ्केत राखिन्छ। सोचाइ निष्कर्षमा पुगेपछि मनोवाद टुङ्गिन्छ। अब सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.मनोवादको अर्को नाम के हो?
- ख.मनोवादमा पात्रका विचार कसरी आउँछन्?
- ग.मनोवादमा कस्ता पक्षलाई समेट्नुपर्छ?
- घ.मनोवादभित्र कुन अवस्थामा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको प्रयोग गर्न सकिन्छ?
उत्तर
भाषिक प्रकार्य: समस्या प्रस्तुत गर्ने
समस्या मनमै राख्दा विनोदको जस्तो दुई घण्टा जान्छ। ठिक मान्छेलाई ठिक तरिकाले भन्न सके धेरै समस्या सजिलै समाधान हुन्छन्। समस्या राख्दा यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
- नम्र बोली र उचित शब्द प्रयोग गर्ने।
- के समस्या छ, किन छ, स्पष्ट र निर्धक्क भन्ने।
- लाज नमानी, तर बढाइचढाइ नगरी भन्ने।
- के सहयोग चाहिएको हो, सकेसम्म भन्ने।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालयमा शनिबार वनभोज जाने सूचना आयो र हरेक विद्यार्थीले ५०० रुपियाँ बुझाउनुपर्ने भयो। नोर्बुकी आमालाई तत्काल अस्पताल लैजानुपर्ने भएकाले बुबाले पैसा दिन सक्नुभएन। अरू सबैले पैसा बुझाए, नोर्बुले सकेनन्। आयोजकले बोलाएर सोध्दा नोर्बुले निःसङ्कोच समस्या सुनाए, र आयोजकले उनलाई निःशुल्क लैजाने निर्णय गरे।
नोर्बुले जस्तै तपाईँको दैनिक जीवनमा परेको कुनै स्मरणीय समस्या कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
भाषिक संरचना: संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात
विनोद एक्लै बोल्छ, तर उसको बोली सुक्खा छैन। ‘ओहो!’, ‘धत्!’, ‘नि’, ‘पो’, ‘तर’ जस्ता साना शब्दले उसको मन देखाउँछन्। यी तीनै अव्यय हुन्: वाक्यमा जे काम गरे पनि यिनको रूप बदलिँदैन। नवौँ पाठमा नामयोगी र क्रियायोगी सिकियो; बाँकी तीन यहाँ छन्।
संयोजक
शब्द, पदावली वा वाक्यलाई जोड्ने पदलाई संयोजक भनिन्छ।
| काम | संयोजक | उदाहरण |
|---|---|---|
| थप्ने | र, अनि, तथा | फ्रेम किन्छु अनि तस्बिर हाल्छु। |
| विकल्प दिने | वा, कि | खानेकुरा किनूँ कि लाउने कुरा? |
| उल्टो कुरा जोड्ने | तर, बरु | पैसा थोरै छ तर माया धेरै छ। |
| कारण र परिणाम जोड्ने | किनभने, त्यसैले | ऊ खुसी छ किनभने उपहार तयार भयो। |
| नभए के हुन्छ भन्ने | नत्र | छिटो जाऊ नत्र ढिलो हुन्छ। |
| जोडा बनेर आउने | जब … तब, जहिले … तहिले, जसरी … त्यसरी, यदि … भने | जब हजुरआमाले बोलाउनुभयो तब ऊ उठ्यो। |
जब … तब र जहिले … तहिले जोडा हुन्। एउटा पहिलो वाक्यमा, अर्को दोस्रो वाक्यमा आउँछ, र दुवै मिलेर एउटै संयोजकको काम गर्छन्।
विस्मयादिबोधक
अचानक जागेको मनको भाव पोख्ने पदलाई विस्मयादिबोधक भनिन्छ। यो प्रायः वाक्यको सुरुमा अलग्गै आउँछ, र त्यसपछि विस्मयादिबोधक चिह्न (!) लाग्छ। यसलाई हटाउँदा बाँकी वाक्य पूरै रहन्छ।
| भाव | विस्मयादिबोधक |
|---|---|
| अचम्म | ओहो!, अरे!, आम्मै!, लौ! |
| डर | बाफरे! |
| पीडा | आत्था!, ऐया! |
| दया | बिचरा!, कठै! |
| खुसी, प्रशंसा | आहा!, स्याबास! |
| घृणा, दिक्दारी | छ्या!, छि!, धत्! |
विनोदको ‘धत्!’ यसैको उदाहरण हो: उसले कसैलाई गाली गरेको छैन, आफ्नै विचारमाथि झर्को पोखेको हो।
निपात
निपातको आफ्नै छुट्टै अर्थ हुँदैन, तर त्यसले भनाइमा भाव थप्छ। हटाए वाक्यको मूल कुरा बदलिँदैन, भनाइको रङ भने बदलिन्छ।
| निपात | के थप्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| रे | अरूबाट सुनेको कुरा | पर्सि पूजा छ रे। |
| नि | जोड वा सम्झाउने | मैले भनेकै थिएँ नि। |
| त | जोड वा तुलना | म त थाकेँ। |
| पो | अचम्म, सोचेभन्दा फरक | यो त तस्बिर पो रहेछ! |
| है | अनुरोध, सहमति खोज्ने | भोलि चाँडै आउनू है। |
| क्या | शङ्का, झर्को वा जोड | नल्याऊँ कि क्या हो? |
| न | अनुरोध वा सही थाप्न लगाउने | एकछिन बस न। |
| ब्यारे | लाडप्यारले जोड दिने | त्यसो नभन ब्यारे। |
| चाहिँ, भने | धेरैमध्ये एउटालाई छुट्याउने | म चाहिँ बस्छु। |
अब आफैँ छुट्याएर हेर्नुहोस्।
‘धत्! यो त मैले बिर्सेछु नि।’ मा बाक्लो शब्द कुन पदवर्गमा पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘___ उपहार ल्याएन भने हजुरआमालाई खल्लो लाग्छ।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र संयोजक पद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
जब सुमित्राले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरिन् तब उनले सूचना सञ्चार विषय लिएर उच्च शिक्षा अध्ययन गर्ने निधो गरिन्। गाउँमा सूचना सञ्चार विषय पढाउने क्याम्पस थिएन तर उनी निराश भइनन्। उनी सहर गइन् र अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन्। जहिले उनले पढाइ पूरा गर्छिन् तहिले गाउँ फर्किएर क्याम्पसमा सो विषय पढाउने इच्छा व्यक्त गरेकी छन्। उनको यो धारणा प्रशंसायोग्य छ किनभने शिक्षित नागरिकले राष्ट्रसेवा नगरे मुलुक पछाडि पर्छ। मैले पनि यस्तै सोच बनाएको छु अनि तपाईँको विचार के छ नि?
उत्तर
दिइएको कुराकानी पढ्नुहोस् र विस्मयादिबोधक पद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
ललिता: आत्था! मेरो हात काट्यो दाइ। हेर्नुहोस् त।
विपिन: लौ न नि! निकै रगत बगेछ। खै खै हात यता देऊ।
ललिता: अरे! तपाईँले त झनै दुखाइदिनुभयो।
विपिन: ए! बाबा, काटेको ठाउँमा अलि अलि त दुख्छ नि। एकछिन सहन गर है, म कपडा बेरिदिन्छु।
ललिता: ओहो! रगत अझै रोकिएन नि दाइ?
विपिन: बिचरा! कति डराएकी, ल हिँड अब स्वास्थ्यचौकी जाऔँ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात पत्ता लगाई अलग अलग तालिकामा लेख्नुहोस्:
रञ्जन आँगनमा खेल्दै थिए अनि उनकी आमा चाहिँ पिँढीमा बसेर चामल केलाउँदै हुनुहुन्थ्यो। रञ्जन आम्मै! कति ठुलो सर्प भनेर एक्कासि चिच्याए। जब रञ्जन चिच्याए तब उनकी आमाले जुरुक्क उठेर यताउति हेर्न थाल्नुभयो। कस्तो अचम्म! आमाले कहीँ पनि सर्प देख्नुभएन तर आँगनको डिलमा झार पो हल्लिइरहेको थियो। आमा लट्ठी बोकेर त्यहाँ पुगेपछि भने सर्पले टाउको उठायो। बाफरे! सर्प त निकै ठुलो रहेछ। आमाले छोरालाई भन्नुभयो, “बाबु! यता आऊ है नत्र सर्पले डस्न सक्छ नि।” लौ, हेर्दाहेर्दै फेरि सर्प गायब भयो किनभने त्यो दुलाभित्र पस्यो।
उत्तर
दिइएका निपातलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: रे, नि, त, पो, है, क्या, न, ब्यारे
उत्तर
पाँच पाँचओटा संयोजक र विस्मयादिबोधक पद प्रयोग गरी ‘साथीलाई पर्खँदा’ शीर्षकमा मनोवाद लेख्नुहोस्।
नमुना मनोवाद
वर्णविन्यास: ज्ञ र ग्य
ज्ञान बोल्दा /ग्यान/ सुनिन्छ। त्यसैले ज्ञ लेख्नुपर्ने ठाउँमा ग्य लेख्ने र ग्य लेख्नुपर्ने ठाउँमा ज्ञ लेख्ने गल्ती हुन्छ। ज्ञ ज् र ञ मिलेर बनेको अक्षर हो। यी नियमले छान्न सघाउँछन्:
- संस्कृतमै ज्ञ भएका तत्सम शब्दमा ज्ञ लेखिन्छ: ज्ञान, विज्ञान, यज्ञ, आज्ञा, प्रतिज्ञा, प्रज्ञा, जिज्ञासा, विज्ञ, अज्ञात।
- अरू भाषाबाट आएका शब्दमा ग्य लेखिन्छ: ग्यास, ग्यारेज, ग्यालरी।
- नेपालीकै अनुकरणात्मक शब्दमा पनि ग्य लेखिन्छ: ग्याइँग्याइँ।
- संस्कृतमै ग् र य भएका शब्दमा ग्य नै रहन्छ: आरोग्य, भाग्य, योग्य।
यस पाठकै आरोग्य र भाग्यमानी मा ‘रोग’ र ‘भाग’ सँग सम्बन्धित भएकाले ग रहेको छ।
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेदबाट ‘ग्यँ’, ‘ज्ञ’ प्रयोग भएका शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
बुबाले जाँतामा दुई फग्ल्याँटा पारेर मासको दाल पिँध्नुभयो। मैले पनि जिज्ञासा लागेर उहाँले जस्तै गरी पिँध्न खोजेँ। उहाँले मलाई कस्तो कोग्ल्याँटो केटो होला भनेर झपार्नुभयो। त्यसै वेला सडकमा ग्याइँगुइँ आवाज आयो। पल्लो गाउँमा यज्ञ गरिँदै रहेछ। ज्ञानी सन्तहरू यज्ञको प्रचार गर्दै हिँडेका रहेछन्। मलाई यस युगमा ज्ञानविज्ञानका साथै अध्यात्मको महत्त्व झनै बढेको जस्तो लाग्यो। वास्तवमा जीवन र जगत्मा कैयौँ रहस्य अज्ञात नै हुन्छन्। यद्यपि ती सबै रहस्य ज्ञातव्य हुन्छन् तर सबैले बुझ्दैनन्। मलाई चाहिँ बुबासँगै बसेर भए पनि गोल्याँसो फुकाए जस्तै अध्यात्मको रहस्य फुकाउनुपर्ने भएको छ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
यसै वर्ष ज्ञिनिज बुकमा नाम लेखाउने प्रतिग्याँ थियो तर काम गर्दा गर्दै फुर्सद भएन। अर्को वर्ष चाहिँ विग्यँले सिकाए झैँ ज्ञानी बनेर म त्यसतर्फ लाग्छु नै। विज्ञानको चमत्कार जस्तै मेरो प्रग्याँले जे गर्छ त्यो नौलो आविष्कार हुने छ।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १० समीक्षाको सफलता हो। यो पनि मनोवाद हो: राष्ट्रव्यापी निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम भएकी समीक्षा एक्लै आफैँसँग बोल्छिन्। सुन्दा कोष्ठकका सङ्केत कहाँ आए होलान् भनेर पनि ध्यान दिनुहोस्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १० सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.समीक्षा किन खुसी भएकी हुन्?
- ख.समीक्षाले कुन प्रतिस्पर्धामा उपाधि जितिन्?
- ग.कसको सुझावअनुसार समीक्षाले तयारी गरिन्?
- घ.समीक्षाले कस्तो लक्ष्य लिएकी छन्?
उत्तर
समीक्षाले कस्ता कस्ता प्रतिस्पर्धीलाई उछिनेर निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम भइन्, सुनाइ पाठ १० का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
मनोवाद लेख्ने तरिका
मनोवाद लेख्नुअघि यी कुरा टिप्नुपर्छ:
| लेख्ने कुरा | ध्यान दिनुपर्ने |
|---|---|
| शीर्षक र पृष्ठभूमि | स्थान, समय, पात्र र कोष्ठकमा तीन चार वाक्यको परिवेश |
| खुलदुली | पात्रको मनमा के समस्या छ? एउटै कुरा छान्ने |
| शैली | ‘म’ बाट, बोलीचालीको छोटो वाक्यमा |
| प्रश्न | आफैँ सोध्ने, आफैँ उत्तर खोज्ने |
| सम्झना र कल्पना | बितेको घटना र हुन सक्ने कुरा मिसाउने |
| मोड | मन बदलिँदा अपूर्ण वाक्य (…) राख्ने, शारीरिक चेष्टा र अवस्था कोष्ठकमा लेख्ने |
| टुङ्गो | सोच निष्कर्षमा पुगेपछि कुनै सकारात्मक भावमा सक्ने |
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ बाट यो सिकिन्छ: पात्रको मन कम्तीमा दुई पटक फर्कनुपर्छ। सिधै निर्णय गर्ने पात्र मनोवादमा रमाइलो हुँदैन।
‘नयाँ कक्षाको पहिलो दिन’ शीर्षकमा मनोवाद लेख्नुहोस्।
नमुना मनोवाद
मानिसलाई कस्तो परिस्थितिले खुलदुली जगाउन सक्छ, साथीसँग सोधेर बुँदा तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
बुँदाका उदाहरण
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
