प्रकृति र वातावरण

मौसम र जलवायु

कुनै ठाउँमा कुनै समयमा हावा कस्तो छ भन्ने कुरालाई मौसम भनिन्छ: आज वा यो हप्ता तातो छ कि चिसो, ओसिलो छ कि सुक्खा, हावाहुरी चलेको छ कि शान्त छ। जलवायु भनेको कुनै ठाउँमा लामो समय, सामान्यतया करिब 30 वर्षको अवधिमा देखिएको मौसमको औसत अवस्था हो। “आज भक्तपुरमा पानी परिरहेको छ” भन्नु मौसमको कुरा हो। “भक्तपुरमा गर्मी न्यानो र ओसिलो हुन्छ भने जाडो चिसो र सुक्खा हुन्छ” भन्नु जलवायुको कुरा हो।

सामान्यतया कुनै ठाउँको जलवायु एकै नासको रहन्छ। तर मानवीय क्रियाकलापबाट निस्केका हरितगृह ग्यासका कारण अहिले विश्वकै जलवायु फेरिँदै छ। धेरै क्षेत्रको मौसमको ढाँचा पनि फेरिएको छ।

मौसम	जलवायु
कुनै एक समयमा हावाको अवस्था	धेरै वर्ष (करिब 30) को मौसमको औसत
घण्टैपिच्छे र दिनैपिच्छे फेरिन्छ	दशकौँमा बिस्तारै फेरिन्छ
सानो क्षेत्र र छोटो समयको	ठुलो क्षेत्र र लामो समयको
जस्तै: तराईमा चिसो र कुहिरो लागेको बिहान	जस्तै: तराईको तातो र उमस लाग्ने गर्मी

जलवायु परिवर्तन भनेको के हो

कुनै ठाउँ वा सारा पृथ्वीको जलवायुमा लामो समयमा हुने परिवर्तनलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। यसमा दशकौँको अवधिमा औसत तापक्रम, वर्षा, हावा र ऋतुमा परिवर्तन आउँछ। जलवायु प्राकृतिक रूपमा पनि फेरिन सक्छ, तर आज देखिएको परिवर्तन मुख्य गरी मानवीय क्रियाकलापबाट भएको हो। यस्ता क्रियाकलापले वायुमण्डलको बनोटमा परिवर्तन ल्याउँछ। जलवायु फेरिँदा कुनै ठाउँको मौसमको नियमित चक्र बिथोलिन्छ।

विश्वभरिका वैज्ञानिकहरू मौसमका तथ्याङ्क, भू-उपग्रहबाट खिचिएका तस्बिर, हिउँका तहबाट निकालिएका नमुना (आइस कोर) तथा प्रभावित ठाउँमा गरिएका अनुसन्धानबाट जलवायु परिवर्तनको अध्ययन गर्छन्। सम्भव भएजति सबै तरिकाले जाँचेर उनीहरू एउटै निष्कर्षमा पुगेका छन्: पृथ्वी तात्दै छ र यसको मुख्य कारण मानिस हो। सन् 2024 मा विश्वको औसत तापक्रम कलकारखाना सुरु हुनुअघि (1850–1900) को भन्दा करिब 1.55 °C बढी थियो। अहिलेसम्म रेकर्ड भएकामध्ये यो सबैभन्दा तातो वर्ष हो।

जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी समस्या हो। गरिब देशसँग आफूलाई जोगाउने पैसा कम हुने र त्यहाँ खेती, वन तथा नदीमा सिधै निर्भर मानिस धेरै हुने भएकाले जलवायु परिवर्तनबाट धनी देशको तुलनामा गरिब देश बढी प्रभावित हुन्छन्। विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा नगन्य (एक प्रतिशतको दशांश वा त्योभन्दा कम) भए पनि जलवायु परिवर्तनको जोखिम सबैभन्दा उच्च भएका देशमध्ये नेपाल पनि एक हो।

नेपालमा जलवायु परिवर्तनको अनुभूति भइसकेको छ:

• तापक्रम प्रत्येक वर्ष करिब 0.06 °C को दरले बढिरहेको छ (सन् 1970 को दशकदेखिको रेकर्डअनुसार)। तराईमा भन्दा हिमाली भेगमा तापक्रम छिटो बढ्दै छ।
• धेरै मूल, खोला र पोखरी सुक्दै गएका छन्। सुक्खा याममा धेरै नदीमा पानी घटेको छ।
• हिमनदी पग्लँदा हिमताल ठुला हुँदै जान्छन् र हिमताल विस्फोट बाढीको जोखिम बढ्छ।
• हिमालको हिउँ र बरफ घट्दै छ। वर्षभरि सेता देखिने धेरै चुचुरामा अहिले नाङ्गा चट्टान देखिन थालेका छन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण

गरिबी, अशिक्षा र सामाजिक असमानताका कारण प्रकृतिमा सिधै निर्भर समुदाय (खेती, पशुपालन, वन) जलवायु परिवर्तनप्रति झन् संवेदनशील हुन्छन्। तर जलवायु परिवर्तनका कारण भने दुई किसिमका छन्: प्राकृतिक र मानव सिर्जित।

प्राकृतिक कारण

• क.सूर्यमा हुने परिवर्तन। सूर्यमा हुने न्युक्लियर फ्युजनबाट उत्पादन हुने ऊर्जा अलिअलि घटबढ भइरहन्छ। उदाहरणका लागि सूर्यमा देखिने कालो धब्बा (sunspots) को 11 वर्षे चक्रमा यस्तो घटबढ हुँदा पृथ्वीमा आइपुग्ने ऊर्जा र मौसममा थोरै परिवर्तन आउँछ। लामो समयको अन्तरालमा यस्ता परिवर्तनले जलवायुमा असर पारेका छन्। (भू-उपग्रहबाट सन् 1978 देखि सूर्यको ऊर्जा नापिँदै छ र यस अवधिमा सूर्य उज्यालो नभएकाले आजको तापक्रम वृद्धिको कारण सूर्य होइन।)
• ख.पृथ्वीले परावर्तन गर्ने सूर्यको प्रकाशमा परिवर्तन। पृथ्वीमा आइपुग्ने सूर्यको प्रकाशको करिब 30 % फेरि अन्तरिक्षतिर परावर्तन हुन्छ। यसमध्ये धेरैजसो प्रकाश बादल, हिउँ र बरफबाट परावर्तन हुन्छ। बाँकी 70 % प्रकाश अवशोषण भएर पृथ्वी तात्छ। कति प्रकाश परावर्तन हुन्छ भन्ने कुरा पृथ्वीको सतह र वायुमण्डलमा भर पर्छ। सेतो हिउँ र बरफले धेरैजसो प्रकाश परावर्तन गर्छन् भने गाढा रङका समुद्र, चट्टान र वनले धेरैजसो प्रकाश अवशोषण गर्छन्। त्यसैले बरफ पग्लँदा मुनिको गाढा जमिनले बढी प्रकाश अवशोषण गरेर झन् तात्छ र झन् धेरै बरफ पग्लन्छ। सतहमा आइपुग्ने प्रकाश घटबढ हुँदा पानीको वाष्पीकरण पनि घटबढ हुन्छ। पानीको बाफ आफैँ पनि एउटा हरितगृह ग्यास हो।
• ग.ज्वालामुखी विस्फोट। ठुलो ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा कार्बनडाइअक्साइडलगायतका विभिन्न ग्यास तथा साना थोपा र धुलो (एरोसोल) वायुमण्डलमा धेरै माथिसम्म पुग्छन्। एरोसोल पृथ्वीभरि फैलिएर सूर्यको केही प्रकाश छेक्ने भएकाले एक दुई वर्षसम्म पृथ्वीको सतह चिसो हुन्छ। कार्बनडाइअक्साइड भने वायुमण्डलमा धेरै लामो समयसम्म रहन्छ र सतहलाई तताउँछ। तर आजका ज्वालामुखीबाट निस्कने CO₂ मानिसले निकाल्ने CO₂ को 1 % भन्दा पनि कम हुन्छ।

मानव सिर्जित कारण

मानवीय क्रियाकलापबाट धेरै ठुलो मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुन्छ। यी ग्यासहरूले पृथ्वीबाट निस्कने ताप रोकेर राख्ने भएकाले तापक्रम बढ्छ। मुख्य हरितगृह ग्यास यी हुन्: कार्बनडाइअक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄; धानखेत, गाईवस्तु, कुहिने फोहोर र ग्यास चुहावटबाट निस्कने) तथा नाइट्रस अक्साइड (रासायनिक मलबाट निस्कने)।

• क.ऊर्जाका लागि हरितगृह ग्यासको उत्पादन। ताप र बिजुली उत्पादन गर्न कोइला, खनिज तेल र प्राकृतिक ग्यास जस्ता जीवावशेष इन्धन बाल्दा धेरै ठुलो मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड तथा अन्य हानिकारक ग्यास उत्सर्जन हुन्छन्।
• ख.औद्योगीकरण। सिमेन्ट, स्टिल, प्लास्टिक, कपडा र विद्युतीय सामान बनाउने उद्योगमा ऊर्जाका लागि जीवावशेष इन्धन बालिन्छ। यी कलकारखानाबाट निस्कने ग्यासबाट हावा प्रदूषित हुन्छ र जलवायु पनि फेरिन्छ। (सिमेन्ट बनाउँदा चुनढुङ्गाबाट पनि CO₂ निस्कन्छ।)
• ग.वनविनाश। बाटो, बस्ती र खेतीका लागि वनजङ्गल फँडानी गरिन्छ। रुखहरूले खाना बनाउन कार्बनडाइअक्साइड लिन्छन् र त्यसको कार्बन आफ्नो काठमा सञ्चय गर्छन्। त्यसैले जमिनमा कार्बन भण्डारणको मुख्य ठाउँ वनजङ्गल नै हो। रुख कम हुँदा कम CO₂ सोसिन्छ। काटिएका रुख बाल्दा वा कुहिँदा तिनमा सञ्चित कार्बन पनि बाहिर निस्कन्छ। यसरी वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्छ र विश्वव्यापी उष्णता पनि बढ्छ।
• घ.सवारी साधनमा इन्धनको दहन। कार, बस, ट्रक, मोटरसाइकल, हवाईजहाज र पानीजहाजमा पेट्रोल, डिजेल र अन्य इन्धन बाल्दा हानिकारक ग्यास उत्सर्जन हुन्छन्। यीमध्ये मुख्य ग्यास कार्बनडाइअक्साइड हो।

हरितगृह प्रभाव

हरितगृह ग्यासहरूले ताप रोकेर राख्छन्। तर कसरी?

1. सूर्यको प्रकाश हावाबाट सजिलै छिरेर जमिन तथा समुद्र तताउँछ।
2. तातो पृथ्वीले पनि ऊर्जा फाल्छ। तर यो ऊर्जा देखिने प्रकाशका रूपमा होइन, नदेखिने इन्फ्रारेड किरण अर्थात् तापका रूपमा निस्कन्छ। तातो चुलो वा घाम लागेको भित्ताको नजिक साँझपख यस्तो ताप महसुस हुन्छ।
3. कार्बनडाइअक्साइड, मिथेन र पानीको बाफ जस्ता ग्यासले सूर्यको प्रकाशलाई छिर्न दिन्छन् तर इन्फ्रारेड किरण अवशोषण गर्छन्। पृथ्वीबाट बाहिर जान लागेको तापको धेरै भाग यी ग्यासहरूले सोसेर फेरि चारैतिर फाल्छन्। त्यसको एक भाग तल फर्केर जमिनलाई झन् तताउँछ।
4. यसरी यी ग्यास नभएको अवस्थामा भन्दा पृथ्वी तातो रहन्छ। यसलाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। सिसाका हरितगृहमा र गोलभेँडा उमार्ने प्लास्टिकका टनेलमा पनि सूर्यको प्रकाश भित्र छिर्छ तर न्यानोपन बाहिर जान पाउँदैन। यो नाम त्यहीँबाट आएको हो।

हरितगृह प्रभाव आफैँमा राम्रो कुरा हो। हरितगृह ग्यास नै नभएको भए पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब −18 °C हुन्थ्यो र सबै कुरा जमेर कडा हुन्थ्यो। यी ग्यास भएकाले पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब 15 °C छ। समस्या के हो भने हामी यी ग्यास थपिरहेका छौँ। यसले गर्दा हरितगृह प्रभाव बलियो हुँदै छ र पृथ्वी तात्दै छ। पृथ्वीको तापक्रममा हुने यस्तो समग्र वृद्धिलाई विश्वव्यापी उष्णता भनिन्छ।

जलवायु परिवर्तनका असर

विगत केही दशकयता तापक्रम बढ्दै गएको छ र अतिवृष्टि, अनावृष्टि तथा खडेरी जस्ता चरम मौसम बढी हुन थालेको छ। यसको प्रतिकूल असर नेपालका हिमशृङ्खला, हिमनदी र तिनमा आश्रित पारिस्थितिक प्रणालीमा परेको छ। हिउँ छिटो पग्लँदा हिमताल ठुला हुँदै गएका छन् र तिनको फुट्ने खतरा पनि बढ्दै गएको छ। जीविकोपार्जन, वन तथा जैविक विविधता, ऊर्जा, स्वास्थ्य, पर्यटन, बसोबास र सडकमा जलवायु परिवर्तनको असर अहिले नै देखिन थालेको छ। बाढी, पहिरो र डढेलो जस्ता जलवायुजन्य प्रकोपबाट हरेक वर्ष ठुलो धनसम्पत्ति नष्ट हुन्छ।

• क.खडेरी र बाढी। जलवायु परिवर्तनका कारण कहिले र कहाँ पानी पर्ने भन्ने कुरा फेरिन्छ। कतै खडेरी पर्छ भने कतै धेरै पानी परेर बाढी आउँछ। दुवैबाट खेतीमा क्षति हुन्छ र खाद्यसङ्कटको जोखिम बढ्छ।
• ख.समुद्री सतहमा वृद्धि। पृथ्वी तात्दा समुद्रको पानी फैलिन्छ (तातो पानीले बढी ठाउँ ओगट्छ)। साथै जमिनमाथिको बरफ पग्लेर समुद्रमा पुग्छ: हिमनदीको बरफ र ग्रिनल्यान्ड तथा अन्टार्कटिकाका विशाल हिमपाताको बरफ। समुद्र सन् 1900 देखि करिब 20 cm माथि आइसकेको छ र यसको गति झन् बढ्दै छ। समुद्री सतह बढ्दा तटीय क्षेत्र र होचा टापु डुब्छन्। त्यहाँका वनस्पति, जनावर र तिनका वासस्थान नष्ट हुन्छन् र मानिस घरबार छोड्न बाध्य हुन्छन्। (नेपालमा समुद्र छैन, तर हिमालबाट पग्लेको पानी पनि अन्त्यमा समुद्रमै पुग्छ।)
• ग.जैविक विविधतामा असर। पृथ्वी तात्दा जमिन र समुद्रमा पाइने वनस्पति तथा जनावरको जीवन प्रक्रियामा परिवर्तन आउँछ: तिनको वृद्धि, विकास र शरीरका कार्यमा असर पर्छ। धेरै जीव छिटो हुने यस परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्न सक्दैनन्। कतिपय जीव अन्यत्र सर्छन्: नेपालमा धेरै वनस्पति र जनावर पहिलेभन्दा माथिल्लो उचाइमा भेटिन थालेका छन्। पहिलेदेखि नै हिमालको टुप्पोतिर बस्ने जीवका लागि भने जाने ठाउँ हुँदैन र तिनको लोप हुने खतरा बढ्छ।
• घ.मानव स्वास्थ्यमा असर। जलवायु परिवर्तनका कारण लु (तातो हावा), बाढी, दूषित पानी, छालाका रोग र मानसिक तनाव बढ्छन्। बाली नसप्रिँदा पोषणमा कमी हुन्छ। नेपालमा डेङ्गु र औलो (मलेरिया) सार्ने लामखुट्टे अब तातो हुँदै गएका पहाडी सहरमा पनि बाँच्न सक्छन्। बीस वर्षअघि काठमाडौँमा डेङ्गु लगभग थिएन, तर सन् 2019 यता त्यहाँ डेङ्गुका ठुला प्रकोप भएका छन्।
• ङ.मौसममा परिवर्तन। वर्षायाम नभएको बेला ठुलो पानी पर्छ भने मनसुनकै बिचमा पनि लामो समय पानी पर्दैन। किसानले ऋतुमा भर पर्न सक्दैनन्: पानी चाहिएको बेला पर्दैन र नचाहिएको बेला पर्छ। कम पानी चाहिने बालीमा धेरै पानी पर्छ।

हिमताल विस्फोट बाढी (GLOF)

हिमनदी पग्लँदै पछाडि हट्दा त्यसको पानी मोरेनपछाडि तालका रूपमा जम्मा हुन्छ। हिमनदीले धेरै पहिले धकेलेर थुपारेको खुकुलो ढुङ्गा र पुरिएको बरफको डिललाई मोरेन भनिन्छ। यो प्राकृतिक बाँध कमजोर हुन्छ। तालमा हिमपहिरो खस्दा उठेको छाल बाँधमाथिबाट नाघ्न सक्छ वा भित्र पुरिएको बरफ पग्लन सक्छ। यस्तो हुँदा बाँध एक्कासि भत्केर ताल केही घण्टामै रित्तिन्छ र पानी, हिलो तथा ढुङ्गाको पर्खालजस्तो भेल बेँसीतिर हुर्रिन्छ। यसैलाई हिमताल विस्फोट बाढी (GLOF) भनिन्छ।

नेपालमा करिब 2,000 हिमताल छन्। तीमध्ये नेपालका करिब बीसओटा र नेपालतिर बग्ने तिब्बतका अरू केही हिमताललाई वैज्ञानिकहरूले सम्भावित खतरनाक मानेका छन्। सन् 1985 मा सगरमाथा क्षेत्रको दिग छो फुट्दा लगभग बनिसकेको एउटा जलविद्युत् गृह, 14 ओटा पुल र धेरै घर नष्ट भए। त्यसयता सबैभन्दा खतरनाक दुईओटा तालमा कुलो खनेर पानीको सतह घटाई तिनलाई सुरक्षित बनाइएको छ: दोलखाको छो रोल्पामा सन् 2000 मा 3 m र इम्जा तालमा सन् 2016 मा 3.4 m। इम्जाको काम नेपाली सेनाले करिब 5,000 m को उचाइमा गरेको थियो। तलका बेँसीमा पूर्वसूचना दिने साइरन पनि जडान गरिएका छन्।

जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका उपाय

नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तनको प्रतिकूल असर तथा जोखिम घटाउन नीति, नियम तथा कार्यक्रम बनाएको छ। वातावरण संरक्षण ऐन, 2076 (सन् 2019) मा यस्तो व्यवस्था छ: जलवायु परिवर्तनको असर र जोखिम घटाउन के गर्नुपर्छ भन्नेबारे सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकार तथा अन्य सार्वजनिक निकायले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी आदेश जारी गर्न सक्छन्। नेपालले सन् 2045 सम्ममा खुद शून्य उत्सर्जनमा पुग्ने वाचा पनि गरेको छ। त्यतिबेलासम्म नेपालले हावामा जति कार्बन थप्छ, त्यति नै कार्बन आफ्ना वनमार्फत हावाबाट हटाउनेछ।

जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण गर्न यसलाई यसको स्रोतमै घटाउनुपर्छ। यसका केही उपाय यस प्रकार छन्:

• क.कार्बन उत्सर्जन घटाउने। ऊर्जाको दक्षतापूर्ण प्रयोग गर्नुपर्छ: LED बत्ती बाल्ने, काम नभएको बेला बत्ती र उपकरण बन्द गर्ने र घरमा राम्रो इन्सुलेसन गर्ने। जीवावशेष इन्धनको सट्टा जलविद्युत्, सौर्य र वायु ऊर्जा जस्ता नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग गर्नुपर्छ। विद्युतीय सवारी साधन र सार्वजनिक यातायातको प्रयोग बढाउनुपर्छ। यहाँको लगभग सबै बिजुली जलविद्युत्बाट आउने भएकाले यस मामिलामा नेपाल भाग्यमानी छ। नेपालमा विद्युतीय बस वा बिजुलीको चुलोबाट पेट्रोल वा LPG मा चल्नेभन्दा धेरै कम कार्बन निस्कन्छ।
• ख.कार्बन सञ्चयमा जोड दिने। हरिया बिरुवाले खाना बनाउन कार्बनडाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन दिन्छन्। त्यसैले वनको संरक्षण गर्नुपर्छ र रुख रोपेर तिनको हेरचाह गर्नुपर्छ। यसो गर्दा बिरुवा र माटोमा धेरै कार्बन सञ्चय हुन्छ।
• ग.जनचेतना जगाउने र व्यवहार परिवर्तन गर्ने। हामीले आफ्ना बानीव्यवहार वातावरणमैत्री बनायौँ र अरूलाई पनि यो समस्या बुझाउन सक्यौँ भने सबै मिलेर जलवायु परिवर्तन घटाउन सक्छौँ।

जलवायु परिवर्तनलगायत अन्य विभिन्न कारणले पृथ्वीमा पाइने धेरै किसिमका जीवको अस्तित्व हराउँदै गइरहेको छ। धेरै जनावर र वनस्पतिको सङ्ख्या घट्दै गएको छ भने केही लोप भइसकेका छन्। सङ्ख्या थोरै भएका र लोप हुने खतरामा परेका वनस्पति र जनावरलाई दुर्लभ वा लोपोन्मुख जीव भनिन्छ। यस्ता धेरै जीव नेपालमा पाइन्छन्। हरेक वनस्पति र जनावरको जीवन जैविक विविधतामा, अर्थात् त्यसको वरपरका जीवको विविधतामा निर्भर हुन्छ।

वैज्ञानिकहरूले प्रजातिलाई तिनको जोखिमअनुसार वर्गीकरण गर्छन्। प्रकृति संरक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ (IUCN) को सङ्कटापन्न प्रजातिको सूची (IUCN Red List)मा सबैभन्दा कम जोखिमदेखि सबैभन्दा बढी जोखिमसम्मका वर्ग यस प्रकार छन्:

वर्ग	अर्थ	नेपालमा पाइने उदाहरण
कम चिन्ताजनक (Least concern)	धेरै ठाउँमा पाइने र सामान्य	रातो बाँदर, भँगेरा
सङ्कटको नजिक (Near threatened)	छिट्टै सङ्कटमा पर्न सक्ने	हुँडार, हिमाली गिद्ध
जोखिममा (Vulnerable)	प्राकृतिक अवस्थामा लोप हुने उच्च जोखिम	एकसिङ्गे गैँडा, हिउँ चितुवा
सङ्कटापन्न (Endangered)	धेरै उच्च जोखिम	पाटे बाघ, हाब्रे
अति सङ्कटापन्न (Critically endangered)	अत्यन्तै उच्च जोखिम	घडियाल गोही, डंगर गिद्ध
प्राकृतिक अवस्थामा लोप (Extinct in the wild)	चिडियाखाना वा उद्यानमा मात्र बाँकी
लोप (Extinct)	कतै पनि बाँकी नभएको

आधुनिक विकासका क्रममा मानवीय क्रियाकलाप र प्राकृतिक परिवर्तनका कारण धेरै जनावर र वनस्पतिको सङ्ख्या घटेको छ र धेरैको लोप हुने डर पनि छ। यसका मुख्य कारण यस प्रकार छन्:

1. मौसम र जलवायु परिवर्तनका कारण वनस्पति र जनावर बस्न सक्ने ठाउँ सर्छ।
2. अनियन्त्रित प्रयोग: प्राकृतिक अवस्थाबाट वनस्पति र जनावर तिनको पुनरुत्पादन हुन नसक्ने गरी धेरै लिनु।
3. खोज अनुसन्धानविना नयाँ बिरुवा उमार्दा रैथाने बिरुवा मिचिन्छन्। (नेपालमा वनमारा र माइकेनिया जस्ता मिचाहा प्रजातिले चितवनलगायत धेरै ठाउँका वन र घाँसे मैदान ओगटिसकेका छन्।)
4. खोज अनुसन्धानविना नयाँ जनावर पाल्दा त्यस क्षेत्रका रैथाने जनावर विस्थापित हुन्छन् वा तिनमा रोग सर्छ।
5. हावा, पानी र माटोको प्रदूषण बढ्दै छ।

तर सबैभन्दा ठुलो कारण भने वासस्थानको विनाश हो: खेती, बाटो र सहरका लागि वन, घाँसे मैदान र सिमसार मासिँदै छन्।

हाम्रो देशमा विभिन्न प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्। तीमध्ये केही बहुमूल्य वनस्पति कम हुँदै गएका छन्, जस्तै:

वनस्पति	यो के हो	किन सङ्कलन गरिन्छ
जटामसी (spikenard)	सुगन्धित जरा भएको, उच्च हिमाली भेगको सानो झार	जराको तेल, अत्तर र औषधी बनाउन
चाँप	मीठो बास्ना आउने पहेँलो-सुन्तला फूल फुल्ने रुख	काठ र फूल
सर्पगन्धा	तराईमा पाइने सानो झाडी	यसको जराबाट रिसर्पिन निकालिन्छ; कुनै बेला उच्च रक्तचापको मुख्य औषधी यही थियो
पाँचऔँले	हत्केलाजस्तो जरा भएको, उच्च खर्कमा पाइने सुनाखरी	जरा, शक्तिवर्धक औषधीका रूपमा
लोठ सल्ला (Himalayan yew)	सदाबहार रुख	यसको पात र बोक्राबाट क्यान्सरको औषधी ट्याक्सोल बन्छ

मानिसले यी वनस्पति विभिन्न काममा प्रयोग गर्दै आएका छन्। तर कति बाँकी छन् भन्ने विचार नगरी सङ्कलन गरिने भएकाले यी वनस्पति छिट्टै लोप हुन सक्छन्।

त्यसैले यी वनस्पतिको संरक्षण गर्नु अत्यावश्यक छ र यसका लागि विभिन्न प्रयास भइरहेका छन्। नेपाल सरकारले सङ्कटापन्न वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण ऐन, 2073 (सन् 2017) लागु गरेको छ। लोपोन्मुख प्रजातिको व्यापारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता (CITES) लागु गर्न नेपालले बनाएको कानुन यही हो। यसमा दुर्लभ वन्यजन्तु र वनस्पतिको नियन्त्रित प्रजनन र खेती, अध्ययन अनुसन्धान तथा बिक्री वितरणसम्बन्धी नियम छन्। दुर्लभ वनस्पतिको संरक्षणका केही उपाय यस प्रकार छन्:

• क.प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण। वनबाट दाउरा, घाँस र स्याउला सङ्कलन गर्दा, डढेलो लाग्दा र वनलाई चरन क्षेत्र बनाउँदा जङ्गली वनस्पतिको वासस्थान नष्ट हुन्छ। यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्नुपर्छ। वनमा गाईवस्तुको जथाभाबी चरिचरन गर्न दिनुहुँदैन। दुर्लभ वनस्पति पाइने ठाउँ पहिचान गरी तिनको संरक्षण गर्नुपर्छ।
• ख.प्रयोग गर्दा दुर्लभ र लोपोन्मुख वनस्पति जोगाउने। धेरै उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ बिरुवाबाट प्राप्त हुन्छ। यस्ता कच्चा पदार्थ सङ्कलन गर्दा बिरुवाको अस्तित्वलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। बिरुवा फेरि उम्रन नसक्ने गरी धेरै लिनुहुँदैन: जडीबुटी टिप्दा बिउ बनाउन केही बोट छोड्नुपर्छ र बोक्रा निकाल्दा पूरै काण्डको बोक्रा उप्काउनुहुँदैन। चोरी र तस्करी नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
• ग.आधुनिक तरिकाले धेरै बेर्ना उत्पादन गर्ने। दुर्लभ बिरुवाको बिउ सङ्कलन गरी नर्सरीमा उमार्नुपर्छ। टिस्यु कल्चर प्रविधि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसमा बिरुवाको सानो टुक्रालाई सफा सिसाको भाँडोमा पोषक तत्त्वको जेलीमाथि हुर्काउँदा त्यो टुक्राबाट उस्तै सयौँ साना बिरुवा बन्छन्। यसरी उत्पादन गरिएका दुर्लभ र उपयोगी बिरुवा व्यापक रूपमा रोप्नुपर्छ।
• घ.उपयुक्त कानुन बनाउने र लागु गर्ने। लोप हुन लागेका वा हुन सक्ने बिरुवाको संरक्षण गर्न नियम कानुन बनाउनुपर्छ। यसबारे सर्वसाधारणलाई पनि जानकारी दिएर कानुनलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
• ङ.दुर्लभ वनस्पतिको सदुपयोग र जनचेतना। धेरै दुर्लभ बिरुवा बहुमूल्य औषधी भएकाले तिनलाई एकै पटक खनेर बेच्नुभन्दा जीवित र बढ्दो अवस्थामा जोगाउँदा बढी फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा सर्वसाधारणलाई बुझाउनुपर्छ। स्थानीय स्तरमा जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ र दुर्लभ बिरुवाको संरक्षणमा स्थानीय व्यक्ति, समुदाय र सङ्घसंस्थालाई परिचालन गर्नुपर्छ।

मानवीय तथा प्राकृतिक कारणले धेरै जनावर दुर्लभ, लोपोन्मुख वा लोप भएका छन्। पारिस्थितिक प्रणालीमा परिवर्तन, वासस्थानको विनाश, प्रदूषण, चोरी सिकारी (गैरकानुनी सिकार) र अवैध व्यापारका कारण धेरै प्रजाति खतरामा परेका छन्। गैरकानुनी सिकार र व्यापार नियन्त्रण गर्न सरकारले सङ्कटापन्न वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण ऐन, 2073 लागु गरेको छ। दुर्लभ जनावरको संरक्षणका लागि यी उपाय अपनाउनुपर्छ:

• क.अध्ययन र अनुसन्धान। हरेक प्रजाति र त्यसको पारिस्थितिक प्रणालीको यथार्थ अवस्था पत्ता लगाउनुपर्छ: कति बाँकी छन्, कहाँ छन् र तिनलाई केबाट खतरा छ। (नेपालमा सयौँ क्यामेरा ट्र्याप राखेर करिब हरेक चार वर्षमा बाघको गणना गरिन्छ। गैँडाको गणना करिब हरेक पाँच वर्षमा गरिन्छ।)
• ख.प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण। जनावर र चराचुरुङ्गी आफ्नै प्राकृतिक वासस्थानमा राम्ररी फस्टाउने भएकाले वन, खोलानाला, जलाधार र घाँसे मैदानको संरक्षण गर्नुपर्छ। प्राकृतिक ठाउँमै गरिने यस्तो संरक्षणलाई स्वस्थानीय संरक्षण भनिन्छ। नेपालको लगभग एक चौथाइ भूभाग संरक्षित छ: 12 राष्ट्रिय निकुञ्ज, एउटा वन्यजन्तु आरक्ष, एउटा सिकार आरक्ष, 6 संरक्षण क्षेत्र र निकुञ्ज वरपरका मध्यवर्ती क्षेत्र।
• ग.संरक्षित वन्यजन्तुको चोरी सिकारी रोक्ने। धेरै जनावर लोप हुनुको मुख्य कारण गैरकानुनी सिकार र व्यापार हो। लोपोन्मुख जनावर र चराको सिकार रोक्न बनेका नियम कडाइका साथ लागु गर्नुपर्छ।
• घ.परस्थानीय संरक्षण। केही दुर्लभ जनावर र वनस्पतिलाई प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर, अर्थात् चिडियाखाना, प्रजनन केन्द्र, एक्वारियम र वनस्पति उद्यानमा प्रजनन गराउन र हुर्काउन सकिन्छ। पछि तिनलाई प्राकृतिक अवस्थामा फर्काइन्छ। नेपालमा चितवनको कसरामा घडियालको प्रजनन गराएर बच्चा नदीमा छोडिन्छन्। जावलाखेलको केन्द्रीय चिडियाखाना र गोदावरीको राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानले पनि यस काममा सहयोग गर्छन्।
• ङ.कानुन बनाउने र लागु गर्ने। दुर्लभ जङ्गली जनावर र चराको संरक्षणका लागि उपयुक्त कानुन बनाएर प्रभावकारी रूपमा लागु गर्नुपर्छ। यसो गर्दा गैरकानुनी गतिविधि नियन्त्रण हुन्छ।
• च.जनचेतना जगाउने। दुर्लभ जनावर र चरा किन महत्त्वपूर्ण छन्, किन घट्दै छन्, तिनलाई जोगाउन के गर्न सकिन्छ र संरक्षणबाट हामीलाई के फाइदा हुन्छ भन्नेबारे जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यस्ता कार्यक्रममा स्थानीय मानिसलाई पनि संलग्न गराउनुपर्छ। वन्यजन्तुको छेउमा बस्ने मानिसले संरक्षणबाट फाइदा पाए संरक्षण सबैभन्दा सफल हुन्छ। नेपालमा हरेक राष्ट्रिय निकुञ्जको आम्दानीको 30 देखि 50 % त्यसको मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदायलाई दिइन्छ।

नेपालका सफलताका कथा

संरक्षित जनावर तथा पन्छी

नेपालमा 27 प्रजातिका स्तनधारी, 9 प्रजातिका पन्छी र 3 प्रजातिका सरिसृपलाई पूर्ण रूपमा संरक्षित गरिएको छ। यो व्यवस्था राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, 2029 (सन् 1973) मा छ। यिनको सिकार गर्नु, मार्नु वा व्यापार गर्नु गम्भीर अपराध हो।

स्तनधारी		पन्छी
1.पुड्के बँदेल	15.चाइनिज सालक	1.राज धनेस
2.हाब्रे	16.कस्तुरी मृग	2.चीर कालिज
3.कृष्णसार	17.ध्वाँसे चितुवा	3.सेतो गरुड
4.गौर	18.नाउर/नयन	4.कालो गरुड
5.जङ्गली याक	19.पाटे बाघ	5.सारस
6.अर्ना	20.हिउँ चितुवा	6.खरमुजुर
7.ब्वाँसो	21.चिरु	7.डाँफे
8.हिस्पिड खरायो	22.सोँस	8.सानो खरमुजुर
9.बाह्रसिङ्गे	23.चरीबाघ	9.मुनाल
10.जङ्गली हात्ती	24.लिङ्साङ	सरिसृप
11.पहान बिरालो (lynx)	25.एकसिङ्गे गैँडा	1.घडियाल गोही
12.हुँडार	26.चौका	2.अजिङ्गर
13.आसामी रातो बाँदर	27.हिमाली भालु (brown bear)	3.सुनगोहोरो
14.इन्डियन सालक

धेरै बिरुवालाई घरमा सामान्य रोगको घरेलु औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तिनका विभिन्न भाग औषधी बनाउने कच्चा पदार्थ पनि भएकाले यस्ता बिरुवालाई जडीबुटी भनिन्छ। असुरो, घोडटाप्रे, घिउकुमारी, तुलसी र निम नेपालमा पाइने केही सामान्य जडीबुटी हुन्।

नेपालमा करिब 7,000 किसिमका फूल फुल्ने वनस्पति पाइन्छन्। वनस्पति विभागका अनुसार तीमध्ये 700 भन्दा बढी औषधीका रूपमा प्रयोग हुन्छन्। औषधीय वनस्पति सबैभन्दा धेरै कर्णाली क्षेत्रमा पाइन्छन्। यी बिरुवालाई कसरी सही रूपमा प्रयोग गर्ने, यिनको उचित बजार कसरी बनाउने, यिनको दिगो उपयोग कसरी गर्ने र हाम्रा परम्परागत ज्ञान र सिपलाई कसरी काममा लगाउने भन्नेबारे थप अध्ययन अनुसन्धान आवश्यक छ।

तुलसी

वैज्ञानिक नाम: Ocimum tenuiflorum (O. sanctum पनि)। तुलसी सुगन्धित सानो बुट्यान हो। धेरै नेपाली घरमा आँगनको अग्लो तुलसी मठमा यसलाई लगाएर पूजा गरिन्छ।

• यसका सबै भाग प्रयोग गरिन्छन्: पात, मुना, फूल, जरा र बिउ। यसलाई चिया र केही परिकारमा पनि हालिन्छ।
• यसको सेवनले भोक जाग्छ र पाचनमा मदत पुग्छ भनिन्छ।
• यसमा एन्टिमाइक्रोबियल गुण हुन्छ, अर्थात् यसले केही ब्याक्टेरिया र ढुसी मार्छ। त्यसैले यसलाई कीटाणु मार्न, पानी शुद्ध पार्न र कुल्ला गर्न प्रयोग गरिन्छ।
• गाउँघरमा घाँटी दुख्दा, रुघा लाग्दा र खोकी लाग्दा तुलसीको पात पानीमा उमालेर पिइन्छ।

निम

वैज्ञानिक नाम: Azadirachta indica। निम तराई र तातो बेँसीमा पाइने अग्लो रुख हो। यसका पात निकै तितो हुन्छन्।

• यसका सबै भाग (पात, जरा, बोक्रा, फूल र फल) आयुर्वेदिक औषधी बनाउन प्रयोग गरिन्छन्।
• छालाका समस्यामा निमको जुस र लेदो प्रयोग गरिन्छ। निमको हाँगालाई दतिवन बनाएर दाँत माझिन्छ।
• यसमा एन्टिमाइक्रोबियल गुण हुन्छ। भण्डार गरिएको अन्न र लुगामा किरा नलागोस् भनेर निमका पात राखिन्छ। निमको तेल प्राकृतिक कीटनाशक विषादीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
• परम्परागत रूपमा “रगत सफा गर्न”, कोलेस्ट्रोल घटाउन र रक्तचाप घटाउन निम खाइन्छ। तर यी प्रयोग राम्रा परीक्षणबाट प्रमाणित भएका छैनन्। निम धेरै खाँदा रक्तचाप खतरनाक रूपमा घट्न सक्छ। निमको तेल साना बच्चाका लागि विष हो।

गुर्जो

वैज्ञानिक नाम: Tinospora cordifolia। गुर्जो मुटु आकारका पात हुने लहरे बिरुवा हो। यो तराईदेखि हिमालसम्म र धेरैजसो नर्सरीमा पाइन्छ। गुर्जो अरू बिरुवामा बेरिँदै माथि चढ्छ र यसको काण्डको टुक्राबाट सजिलै उम्रन्छ।

• परम्परागत रूपमा यसलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन, सङ्क्रमणबाट बच्न र ज्वरोमा प्रयोग गरिन्छ।
• यसमा एन्टिअक्सिडेन्ट हुन्छन्।
• ठिक मात्रामा खाँदा गुर्जो सुरक्षित मानिन्छ। तर धेरै खाँदा रगतमा चिनीको मात्रा धेरै घट्न सक्ने भएकाले मधुमेहको औषधी खाइरहेका मानिसका लागि यो खतरनाक हुन्छ। पछिल्ला वर्षमा लामो समयसम्म गुर्जो खाने केही मानिसको कलेजोमा क्षति भएको डाक्टरहरूले पाएका छन्।

घोडटाप्रे

वैज्ञानिक नाम: Centella asiatica। घोडटाप्रे तातो र ओसिलो ठाउँमा पाइने, हल्का बास्नादार सानो झार हो। यो धेरै वर्षसम्म बाँच्ने (perennial) बिरुवा हो र जमिनमा लहराका रूपमा फैलिन्छ। धानखेतका आली र खोलाका किनार जस्ता छहारी परेका ओसिला ठाउँमा यो हरियो गलैँचाजस्तै फैलिएको हुन्छ। यसका गोला पात घोडाको टापजस्ता देखिने भएकाले यसलाई घोडटाप्रे भनिन्छ (घोडा + टाप, अर्थात् खुर)।

• यसका सबै भाग प्रयोग गरिन्छन्।
• यसमा एन्टिमाइक्रोबियल र एन्टिअक्सिडेन्ट गुण हुन्छन्।
• परम्परागत रूपमा स्मरण शक्ति बढाउन र तनाव तथा चिन्ता घटाउन यसलाई खाइन्छ। साना अध्ययनबाट यसले मदत गर्न सक्छ भन्ने देखिएको छ, तर यो कुरा प्रमाणित भइसकेको छैन।
• यसलाई लामो समयदेखि रुघाखोकीमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यसको लेदो पोलेको ठाउँ र घाउमा लगाइन्छ। यसले घाउ निको हुन साँच्चै मदत गरेजस्तो देखिन्छ।
• यसबाट औषधी र सौन्दर्य सामग्री (छालाका क्रिम र टोनर) बनाइन्छन्।

बेसार

वैज्ञानिक नाम: Curcuma longa। बेसार धेरै वर्ष बाँच्ने झार हो। यसको काण्ड माटोमुनि बाक्लो र गुदीदार राइजोमका रूपमा बढ्छ। नेपालमा प्राचीन कालदेखि बेसारको खेती हुँदै आएको छ।

• बेसारको पहेँलो रङ र यसको औषधीय गुण दुवै कुरकुमिन नामक रसायनबाट आउँछन्।
• यसमा फलाम, म्यान्गनिज, पोटासियम, क्याल्सियम र फस्फोरस जस्ता खनिज तथा थोरै मात्रामा भिटामिन (B र C) पाइन्छन्।
• बेसार एन्टिमाइक्रोबियल हुन्छ। यसले खानालाई रङ र स्वाद दिन्छ र खाना छिट्टै बिग्रन दिँदैन। काटेको ठाउँ र घाउमा पनि बेसार लगाइन्छ।
• परम्परागत रूपमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउन, छालाका रोग (पहिले लुतो र कुष्ठरोगसमेत) निको पार्न र श्वासप्रश्वासका समस्यामा बेसार प्रयोग गरिन्छ।
• बेसारलाई सौन्दर्य सामग्रीमा र प्राकृतिक रङका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

(कुरकुमिनबारे धेरै अध्ययन भएका छन्। प्रयोगशालामा यसले सुन्निने समस्या (inflammation) घटाउँछ, तर खानाबाट यसको निकै थोरै भाग मात्र शरीरमा सोसिने भएकाले बेसारले रोग निको पार्छ भन्ने धेरैजसो दाबी अझै प्रमाणित भएका छैनन्।)

असुरो

वैज्ञानिक नाम: Justicia adhatoda (पुरानो नाम Adhatoda vasica)। असुरो सेता फूल फुल्ने मझौला खालको झाडी हो। यो चुरे पहाडदेखि महाभारत शृङ्खलासम्म जताततै पाइन्छ।

• यसमा हुने vasicine र vasicinone नामक रसायनले श्वासनली खुला गर्ने र खकार पातलो पार्ने भएकाले खोकी, रुघा, दम र श्वासप्रश्वासका अन्य समस्यामा असुरो प्रयोग गरिन्छ। खोकीका दुई सामान्य आधुनिक औषधी ब्रोमहेक्सिन र एम्ब्रोक्सोल vasicine बाटै विकास गरिएका हुन्।
• असुरोको पात उमालेको पानीले दाँत र गिँजाको समस्यामा कुल्ला गरिन्छ।
• यसको एन्टिमाइक्रोबियल गुणले सङ्क्रमणबाट बचाउन मदत गर्छ।
• पिसाब पोल्ने समस्यामा यसको फूल प्रयोग गरिन्छ भने रुघा लाग्दा यसको पातको चिया बनाएर पिइन्छ।
• किसानहरू असुरोलाई काटेर खेतमा हरियो मलका रूपमा पनि प्रयोग गर्छन्।

बोजो

वैज्ञानिक नाम: Acorus calamus। बोजो ठाडो र बास्नादार झार हो। यसका पात तरबार आकारका हुन्छन्। दलदल तथा पोखरी र कुलाका किनारमा यो कुनै स्याहारविना नै उम्रन्छ। यसको माटोमुनिको बाक्लो काण्ड (राइजोम) नै औषधीका रूपमा प्रयोग हुने भाग हो।

• यसलाई घाँटीका समस्या (स्वर बस्नु, खोकी), दुखाइ कम गर्न र पेट बिग्रँदा प्रयोग गरिन्छ।
• धेरै प्रयोग गर्दा नाकबाट रगत आउने समस्या र अरू हानि हुन सक्छ। यसको तेलमा हुने β-asarone नामक रसायनले कलेजोमा क्षति पुर्‍याउन र क्यान्सर गराउन सक्ने भएकाले धेरै देशमा खानामा यसको प्रयोग प्रतिबन्धित छ। त्यसैले बोजो सल्लाहअनुसार थोरै मात्रामा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

यार्चागुम्बा

वैज्ञानिक नाम: Ophiocordyceps sinensis (पुरानो नाम Cordyceps sinensis)। यार्चागुम्बा बिरुवा नै होइन। यो मरेको झुसिलकिराबाट उम्रने ढुसी हो। हिउँ पग्लेपछि 3,000–5,000 m उचाइका उच्च घाँसे मैदानमा यार्चागुम्बा पाइन्छ।

यार्चागुम्बा यसरी बन्छ:

1. पुराना यार्चागुम्बाबाट हावामा बीजाणु फैलिन्छन्।
2. ती बीजाणु माटोमा बस्ने एक किसिमको झुसिलकिराको शरीरमा टाँसिन्छन्। (यो घोस्ट मथ (ghost moth) नामक पुतलीको लार्भा हो।)
3. बीजाणु उम्रन्छन् र ढुसीका धागाजस्ता रेसा (हाइफा) झुसिलकिराको शरीरभित्र फैलिँदै त्यसैलाई खान थाल्छन्। झुसिलकिरा केही समय हिँडडुल गरेर बिस्तारै शिथिल हुँदै जान्छ र जमिनमुनि टाउको माथितिर पारेर मर्छ।
4. ढुसीले झुसिलकिराको पूरै शरीर भरेर त्यसलाई ममीजस्तो बनाउँछ र त्यसैबाट आफ्नो पोषण लिन्छ। वसन्त ऋतुमा झुसिलकिराको टाउकोबाट करिब 5–8 cm लामो खैरो डाँठ जमिनमाथि निस्कन्छ र त्यसबाट नयाँ बीजाणु छरिन्छन्।

त्यसैले यार्चागुम्बाका दुई भाग हुन्छन्: माथि ढुसी र तल झुसिलकिरा। यसको तिब्बती नामको अर्थ “गर्मीमा घाँस, जाडोमा किरा” हो। यसको जरा, काण्ड, पात, फूल वा फल हुँदैन र यसको प्रजनन बीजाणुबाट हुन्छ।

परम्परागत तिब्बती र चिनियाँ औषधी पद्धतिमा यार्चागुम्बालाई शक्तिवर्धक औषधीका रूपमा प्रायः मह वा दुधसँग खाइन्छ। यसले ऊर्जा र बल दिन्छ भन्ने विश्वास छ, तर वैज्ञानिकहरू यी दाबी अझै जाँच्दै छन्। यो संसारकै सबैभन्दा महँगा प्राकृतिक वस्तुमध्ये एक हो: सबैभन्दा राम्रो यार्चागुम्बा एक किलोको धेरै लाख रुपियाँमा बिक्छ। हरेक वर्ष मे र जुन महिनामा डोल्पा, दार्चुला, मुगुलगायतका हिमाली जिल्लाका हजारौँ मानिस यार्चागुम्बा टिप्न उच्च खर्कमा पाल टाँगेर बस्छन्। धेरै परिवारका लागि वर्षभरिको सबैभन्दा ठुलो आम्दानी यही हो।

सन् 2001 देखि यार्चागुम्बाको सङ्कलन र व्यापार अनुमति लिएर मात्र गर्न पाइन्छ। सङ्कलकले सरकारलाई रोयल्टी (शुल्क) तिर्नुपर्छ। अत्यधिक सङ्कलन हुने भएकाले IUCN ले यस ढुसीलाई अहिले जोखिममा (vulnerable) वर्गमा राखेको छ। कतिपय ठाउँमा सङ्कलनको समय वा सङ्कलकको सङ्ख्या सीमित गरिएको छ।

तितेपाती

वैज्ञानिक नाम: Artemisia vulgaris। तितेपाती कडा गन्ध आउने झार हो। यो मध्य पहाडमा बाटो र खेतका छेउछाउ जताततै उम्रन्छ।

• यसबाट सुगन्धित तेल निकालिन्छ र सौन्दर्य सामग्री, अत्तर तथा जैविक विषादी बनाइन्छन्।
• सानोतिनो काटेको ठाउँमा रगत रोक्न यसको पात निचोरेर थिचिन्छ। लामखुट्टे भगाउन तितेपाती बालिन्छ।
• किसानहरू यसलाई सुकाएर गाईवस्तुको सोत्तर बनाउँछन्। पूजा र चाडपर्वमा पनि तितेपाती प्रयोग गरिन्छ।

घिउकुमारी

वैज्ञानिक नाम: Aloe vera। घिउकुमारी सामान्यतया सुक्खा क्षेत्रमा हुर्कने बिरुवा हो। यसका पात बाक्ला र गुदीदार हुन्छन् र किनारमा साना काँडा हुन्छन्। यसले आफ्ना पातमा पानी र खाना पारदर्शी र चिप्लो जेलका रूपमा सञ्चय गर्छ। आयुर्वेदमा घिउकुमारीलाई अति बहुमूल्य मानिन्छ र यसलाई सञ्जीवनी भनिन्छ।

• यसको जेलमा थोरै मात्रामा भिटामिन A, C र E हुन्छन्।
• छालामा लगाउँदा यसको जेलले घामले डढेको र सानोतिनो पोलेको ठाउँलाई शीतल पार्छ र छालालाई ओसिलो राख्छ। घिउकुमारीको सबैभन्दा राम्रोसँग जाँचिएको प्रयोग यही हो। फुटेको छाला, डन्डीफोर र चायाँमा तथा कपालमा पनि यसको जेल प्रयोग गरिन्छ।
• परम्परागत रूपमा पेट, हाडजोर्नी र छालाका समस्यामा घिउकुमारीको जुस पिइन्छ। तर पातको बोक्राभन्दा ठिक मुनि हुने पहेँलो रस (एलो लेटेक्स) कडा जुलाब भएकाले यसलाई नियमित पिउनु हानिकारक हुन सक्छ।

1. तलका प्रश्नको सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. भिन्नता लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्