जैविक विविधता र वातावरण

चित्र हेरी साथीहरूसँग छलफल गरौँ।

पृथ्वीमा रहेका सबै जनावर, बिरुवा, सूक्ष्मजीव र निर्जीव वस्तु एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। कुनै पनि ठाउँको वातावरण त्यहाँका सजीव (जैविक) र निर्जीव (अजैविक) अवयवबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको हुन्छ।

यसरी हाम्रो वरिपरि रहेका हावा, पानी, जमिन, घाम, बिरुवा, जनावर र अन्य सजीवको समग्र रूप नै वातावरण हो।

सजीवहरू वातावरणमा बाँच्छन् र एकअर्कालाई प्रभाव पार्छन्। मानिसलगायत हरेक सजीवलाई चाहिने पानी, खाना, ऊर्जा र पोषक तत्त्व वातावरणबाटै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले वातावरणबाट आफूलाई चाहिने कुरा लिँदा त्यसको हेरचाह पनि गर्नुपर्छ। वातावरणको उपयोग गर्दै त्यसको हेरचाह गर्ने कामलाई वातावरण संरक्षण भनिन्छ।

कुनै ठाउँका हावा, पानी, माटो, ऊर्जा, बिरुवा र जनावर त्यहाँका वातावरणीय अवयव (वातावरणका भाग) हुन्। अब यिनलाई एक एक गरी हेरौँ।

हावा

पृथ्वीको चारैतिर हावा छ। हावाको यस्तो तहलाई वायुमण्डल भनिन्छ। हावा विभिन्न ग्यासको मिश्रण हो। यसमा सबैभन्दा धेरै नाइट्रोजन (100 भागमा करिब 78 भाग) र अक्सिजन (100 भागमा करिब 21 भाग) हुन्छ। थोरै कार्बन डाइअक्साइड र अन्य केही ग्यास पनि हुन्छन्।

अक्सिजनलाई प्रायः प्राणवायु भनिन्छ। सबै बिरुवा र जनावरलाई श्वासप्रश्वास गर्न (खानाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्न) अक्सिजन चाहिन्छ। श्वासप्रश्वास गर्दा सजीवहरूले अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। हरिया बिरुवाले अर्को काम पनि गर्छन्। घाममा खाना बनाउँदा (प्रकाश संश्लेषण) तिनले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा सन्तुलित रहन्छ।

पानी

पृथ्वीको सतहको करिब 100 भागमा 71 भाग पानीले र 100 भागमा 29 भाग मात्र जमिनले ढाकेको छ। नदी, खोला, ताल, पोखरी, इनार, मूल र समुद्र पानीका स्रोत हुन्। हरेक सजीवलाई बाँच्न पानी चाहिन्छ: पानीबिना जीवन सम्भव छैन।

जमिन

जमिन भन्नाले पृथ्वीको सतहलाई जनाउँछ। जमिनमा माटो र चट्टान पाइन्छन्। समथर, अग्लो, भिरालो, होचो आदि विभिन्न स्वरूपका जमिन हुन्छन्। तराईको समथर भूभाग, पहाडका भिरालो पाखा र अग्ला हिमाल यसका उदाहरण हुन्।

जमिनमा बिरुवा उम्रन र हुर्कन ठाउँ पाउँछन्। बिरुवाले आफूलाई चाहिने पानी र खनिज माटोबाट लिन्छन्। मानिसहरूले माटोमा अन्न, फलफूल, तरकारी र जडीबुटी उमार्छन्। माटो धेरै जनावरको वासस्थान पनि हो: गँड्यौला, कमिला, मुसा, जमिनमुनि सुरुङ खनेर बस्ने अरू जनावर र अनगिन्ती साना सजीव माटोमा बस्छन्।

ऊर्जा

पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो। सूर्यबाट हामी ताप र प्रकाश पाउँछौँ। सूर्यको तापका कारण पृथ्वी न्यानो रहन्छ। बिरुवाले घामको प्रकाश प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्; प्रकाशबिना बिरुवाले खाना बनाउन सक्दैनन्। जनावर तिनै बिरुवा खाएर, वा बिरुवा खाएका जनावरलाई खाएर बाँच्छन्।

दाउरामा भएको ऊर्जा पनि सूर्यबाटै आएको हो। रुख हुर्कँदै जाँदा सूर्यको ऊर्जा त्यसमा सञ्चित हुँदै जान्छ। दाउरा बाल्दा त्यही ऊर्जा ताप र प्रकाशका रूपमा फेरि पाइन्छ।

सूर्यका कारण पृथ्वीमा पानी पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिरहन्छ। सूर्यको तापबाट समुद्र, नदी र भिजेको जमिनको पानी बाफ (पानीको बाफ) बनेर माथि आकाशमा जान्छ। त्यहाँ बाफ चिसिएर बादल बन्छ। बादलबाट पानी वर्षा, असिना वा हिउँका रूपमा फेरि झर्छ। त्यही पानी हाम्रा खोलानाला र नदीमा बग्छ।

वनस्पति

साना घाँसदेखि ठुला रुखसम्मका वनस्पति हाम्रो वरिपरि जताततै पाइन्छन्। वातावरणमा तिनका धेरै काम छन्:

• वनस्पति सजीवहरूको खानाको मुख्य स्रोत हुन्।
• वनस्पतिबाट घर बनाउने काठ, दाउरा र जडीबुटी पाइन्छ।
• हामीले सास फेर्दा लिने अक्सिजन वनस्पतिबाट नै पाइन्छ।
• वनजङ्गल वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको वासस्थान हो।
• वनस्पतिका जराले माटोलाई समातेर राख्ने भएकाले वर्षाको पानीसँगै माटो बगेर जाँदैन। (माटो बगेर जानुलाई भूक्षय भनिन्छ।)

हावा सफा हुने, माटो जोगिने र जनावरले खाना तथा वासस्थान पाउने भएकाले वनस्पतिबाट वातावरणको सन्तुलन कायम रहन्छ।

जीवजन्तु

वातावरणमा एककोषीय सजीवदेखि हात्तीसम्म सबै आकारका जनावर पाइन्छन्। तिनीहरू अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। तिनीहरू खानाका लागि बिरुवा वा अरू जनावरमा भर पर्छन्। जनावर मरेपछि सूक्ष्मजीवले तिनको शरीर कुहाउँछन्। त्यसमा भएका नाइट्रोजन तथा अन्य खनिज माटोमा फर्किन्छन्। बिरुवाले खाना बनाउन यिनको फेरि प्रयोग गर्छन्।

घाँस, मृग र बाघको उदाहरणबाट जनावरहरू एकअर्कामा कसरी भर पर्छन् भन्ने थाहा हुन्छ: मृगले घाँस खान्छ र बाघले मृग खान्छ। मृग हराए बाघ भोकै पर्छ। बाघ हराए मृग धेरै बढ्छन् र तिनले घाँस सबै सक्छन्।

मानिसहरू विभिन्न काममा जनावर पाल्छन्: दुधका लागि गाई, भैँसी; मासुका लागि बाख्रा; भारी बोक्न खच्चर, गधा र घोडा। यीमध्ये कुनै एउटा जनावर नासिए अरूलाई पनि असर पर्छ र वातावरणको सन्तुलन बिग्रन्छ। त्यसैले वातावरणमा जनावरको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ।

सबै सजीव मिलेर वातावरणका जैविक अवयव (सजीव अवयव) बन्छन्। सबै सजीवको वासस्थान, खाना र जीवनचक्र वातावरणसँग जोडिएको हुन्छ।

जैविक विविधता

यस एकाइको सुरुमा सजीवहरूबिचको विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ भनेर पढियो। यो विविधता तीन तहमा हुन्छ:

• एउटै किसिमभित्रको विविधता। कुनै पनि दुई जना मानिस ठ्याक्कै उस्तै देखिँदैनन्। धानका बोट पनि एकअर्काभन्दा फरक हुन्छन्। नेपालका किसानहरूले सयौँ किसिमका धान लगाउँछन्। धेरैजसो धान फल्न नसक्ने अग्लो र चिसो जुम्लामा पनि जुम्ली मार्सी धान फल्छ।
• किसिम (प्रजाति) को विविधता। बाघ, गैँडा, भ्यागुतो, लालीगुराँस, झ्याउ, च्याउ: यी सबै फरक फरक किसिमका सजीव हुन्।
• वासस्थानको विविधता। वन, घाँसे मैदान, नदी, ताल, हिउँ भएका हिमाल: हरेक ठाउँमा आफ्नै किसिमका सजीव हुन्छन्।

यो घटना पढौँ र छलफल गरौँ।

मानिसहरूले खाना, कपडा र बासको आवश्यकता वातावरणबाटै पूरा गर्छन्। यी आवश्यकता पूरा गर्न खेतीपाती, पशुपालन, दाउरा, जडीबुटी सङ्कलन (जस्तै: आयुर्वेदिक औषधीका लागि) र उद्योग तथा कलकारखानामा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग बढ्दै गएको छ। मानिसले प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक उपयोग गर्दा वातावरणको सन्तुलन बिग्रन्छ। त्यसैले प्राकृतिक स्रोतलाई नासिनबाट जोगाउनुपर्छ।

वातावरणलाई हानि नपुर्‍याई र स्रोतको गुणस्तर नबिगारी प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्नुलाई वातावरणमैत्री व्यवहार भनिन्छ। सफा हावा, पानी, जमिन र खानाबिना हामी बाँच्नै सक्दैनौँ। वातावरणमैत्री व्यवहारबाट हावा, पानी, माटो तथा अन्य स्रोतलाई प्राकृतिक र सफा अवस्थामा राख्न मद्दत पुग्छ। प्रदूषण रोक्ने, स्रोतसाधन खेर जान नदिने र वातावरणको संरक्षण गर्ने काम यसका उदाहरण हुन्।

तल अरू चार किसिमका वातावरणमैत्री व्यवहार दिइएका छन्।

क. जथाभाबी फोहोरमैला नफाल्ने

फोहोर तोकिएको ठाउँमा मात्र फाल्नुपर्छ। घरबाट निस्केको फोहोरलाई कुहिने फोहोर र नकुहिने फोहोर गरी दुईओटा भाँडामा छुट्याएर राख्नुपर्छ। अनि फोहोर उठाउन आउनेलाई दिनुपर्छ।

जथाभाबी फालिएको फोहोरबाट दुर्गन्ध फैलिन्छ र रोग सर्छ: झिँगा, मुसा र लामखुट्टे यस्तै फोहोरमा जन्मिएर बढ्छन्। माटोमा फोहोर फाल्दा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ र माटोमा बस्ने सजीव मर्न सक्छन्।

ख. ठोस फोहोरमैलाको वर्गीकरण र व्यवस्थापन

ठोस फोहोरलाई दुई किसिममा छुट्याउन सकिन्छ:

• माटोमा भएका साना सजीवले गलाएर माटोमै मिलाउन सक्ने फोहोरलाई कुहिने फोहोर भनिन्छ। यस्तो फोहोर कुहिएर जान्छ। उदाहरण: तरकारीका बोक्रा, बचेको खाना, पात, गोबर, कागज। यसबाट कम्पोस्ट मल बनाउन सकिन्छ।
• साना सजीवले गलाउन नसक्ने फोहोरलाई नकुहिने फोहोर भनिन्छ। यस्तो फोहोर कुहिँदैन। उदाहरण: प्लास्टिक, काँच, टिन, धातु। यसलाई पुनः प्रयोग गर्न वा पुनः चक्रणका लागि पठाउन सकिन्छ।

एउटै वस्तुलाई बारम्बार काममा ल्याउनुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। पुराना पत्रपत्रिका, पम्प्लेट वा किताबमा सामान बेर्नु, दुधको खाली प्लास्टिकमा माटो भरेर फूल रोप्नु र पेयपदार्थको बोतल काटेर बिरुवाका लागि गमला बनाउनु: यी सबै पुनः प्रयोग हुन्।

पुराना र प्रयोग भइसकेका वस्तुलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी नयाँ वस्तु बनाउनुलाई पुनः चक्रण भनिन्छ। धातुका पुराना टुक्रा पगालेर नयाँ भाँडा बनाउनु पुनः चक्रण हो। पुराना कागज गलाएर लेदो बनाई नयाँ कागज बनाउनु पनि पुनः चक्रण हो।

ग. रुखबिरुवाको संरक्षण

रुखबिरुवाबाट हावा सफा हुन्छ र वातावरण स्वच्छ रहन्छ। रुख रोप्ने, हुर्काउने, स्याहार गर्ने (पानी हाल्ने, गोडमेल गर्ने, साना बिरुवालाई बाख्राबाट जोगाउन बार लगाउने) र डढेलो लाग्न नदिने कामबाट रुखबिरुवाको संरक्षण गर्न सकिन्छ।

घ. प्रदूषण गर्ने वस्तुको कम प्रयोग

प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी (किरा मार्ने विष) सकेसम्म कम प्रयोग गर्नुपर्छ। यसो गर्दा वातावरण संरक्षणमा सहयोग पुग्छ। खेतमा धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी प्रयोग गर्दा माटो तथा पानीमा हानि पुग्छ। यसको सट्टा किसानहरूले कम्पोस्ट मल र जैविक औषधी (जैविक विषादी) प्रयोग गर्न सक्छन्। जैविक औषधी सजीवबाट वा निम र तितेपाती जस्ता बिरुवाबाट बनाइन्छ।

1. खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द भर्नुहोस्

सूर्य, पुनः प्रयोग, वायुमण्डल, वातावरण, कार्बन डाइअक्साइड

2. छोटकरीमा लेख्नुहोस्

3. फरक लेख्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

पृथ्वीको सतहमा ढुङ्गा, माटो, चट्टान, नदी, खोला, पोखरी, ताल र समुद्र छन्। यी सबैको चारैतिर हावा छ। यी सबै मिलेर पृथ्वीको भौतिक (निर्जीव) भाग बनेको छ। यिनको असर सबै बिरुवा तथा जनावरको जीवनमा पर्छ: बिरुवा र जनावरले आफूलाई चाहिने हावा, पानी, खाना र खनिज यही भौतिक वातावरणबाट लिन्छन्। यसरी सजीव र निर्जीव वस्तु सधैँ एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्।

कुनै ठाउँका हावा, पानी र माटो जस्ता निर्जीव वस्तु तथा बिरुवा र जनावर जस्ता सजीव मिलेर बनेको, आफैँ चल्ने प्रणालीलाई पारिस्थितिक प्रणाली (पारिस्थितिक पद्धति) भनिन्छ। पोखरी एउटा पारिस्थितिक प्रणाली हो। वन, खेत र घाँसे मैदान पनि पारिस्थितिक प्रणाली हुन्।

पारिस्थितिक प्रणालीका तत्त्वलाई मुख्य दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ।

क. अजैविक तत्त्व

हावा, पानी, माटो, ताप र प्रकाश पारिस्थितिक प्रणालीका निर्जीव वा अजैविक तत्त्व (अजैविक अवयव) हुन्।

• पृथ्वीको चारैतिर रहेको हावामा नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड र पानीको बाफ हुन्छन्।
• बिरुवा र जनावरलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा पानी हो। बिरुवाले माटोबाट सोसेको पानी प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्।
• माटो धेरै सजीवको वासस्थान हो। बिरुवाले माटोबाट पानी र खनिज लिन्छन्। चट्टानका मसिना टुक्रा, खनिज र मरेका बिरुवा तथा जनावरका सडेगलेका भाग मिलेर माटो बनेको हुन्छ।
• सूर्यबाट सजीवहरूले ताप र प्रकाश पाउँछन्।

यसरी पारिस्थितिक प्रणालीका जैविक र अजैविक तत्त्वबिच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ।

ख. जैविक तत्त्व

जनावर, बिरुवा र सूक्ष्मजीव पारिस्थितिक प्रणालीका सजीव वा जैविक तत्त्व (जैविक अवयव) हुन्। खाना प्राप्त गर्ने तरिकाका आधारमा यिनलाई तीन समूहमा बाँडिन्छ: उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक।

उत्पादक

हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। त्यसैले सबै हरिया बिरुवालाई उत्पादक भनिन्छ। धान, गहुँ, मकै, कोदो, तोरी र फापर उत्पादक हुन्। आँप, केरा, सुन्तला, स्याउ र नास्पातीका रुख तथा गोलभेँडा, गुलाफ र पालुङ्गोका बोट पनि उत्पादक हुन्: यी सबै हरिया बिरुवा हुन्।

हरिया बिरुवाले घामको प्रकाशमा हावाको कार्बन डाइअक्साइड र पानीबाट खाना बनाउँछन्। आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले यिनलाई स्वपोषित जीव (स्वपोषक) पनि भनिन्छ। “स्वपोषित” को अर्थ आफैँ आफ्नो पोषण गर्ने हो। यिनले खाना कसरी बनाउँछन् भन्ने कुरा एकाइ 5 मा पढिन्छ।

उपभोक्ता

हामी बिरुवा तथा तिनबाट पाइने अन्न र फलफूल खाएर बाँच्ने भएकाले हामी उपभोक्ता हौँ। गाई, भैँसी, बाख्रा र भेडा पनि उपभोक्ता हुन्। खानाका लागि अरू सजीवमा भर पर्ने सजीवलाई उपभोक्ता भनिन्छ। सबै जनावर उपभोक्ता हुन्।

एकाइ 3 मा पढिएझैँ उपभोक्ता शाकाहारी (बिरुवा खाने), मांसाहारी (जनावर खाने) वा सर्वाहारी (दुवै खाने) हुन सक्छन्। के खान्छन् भन्ने आधारमा उपभोक्तालाई तीन समूहमा बाँडिन्छ।

उत्पादक खाने जनावरलाई प्राथमिक उपभोक्ता (प्रथम उपभोक्ता) भनिन्छ। त्यसैले तिनीहरू शाकाहारी हुन्छन्। गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा, मृग र फट्याङ्ग्रा बिरुवा खाएर बाँच्छन् र हुर्कन्छन्। यी प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।

प्राथमिक उपभोक्ता खाने जनावरलाई द्वितीय उपभोक्ता भनिन्छ। बिरुवा खाने किरा प्राथमिक उपभोक्ता हुन् भने ती किरा खाने भ्यागुतो द्वितीय उपभोक्ता हो। खरायो, मुसा र मृगका बच्चा जस्ता प्राथमिक उपभोक्ता खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो पनि द्वितीय उपभोक्ता हुन्। कुनै द्वितीय उपभोक्ता मांसाहारी हुन्छन् भने स्याल जस्ता कुनै सर्वाहारी हुन्छन्।

द्वितीय उपभोक्तालाई (र प्रायः प्राथमिक उपभोक्तालाई पनि) खाने जनावरलाई तृतीय उपभोक्ता भनिन्छ। चितुवा, बाघ, अजिङ्गर र चिल तृतीय उपभोक्ता हुन्। यिनीहरू मांसाहारी हुन्छन्। चिलले अरू चरा र साना जनावर खान्छ; बाघले मृग, बँदेल र अरू जनावर खान्छ। यही खानाबाट यिनीहरूले बाँच्न र हुर्कन चाहिने ऊर्जा पाउँछन्।

विच्छेदक

मरेका बिरुवा तथा जनावरको शरीरलाई कुहाएर माटोमा मिलाउने सजीवलाई विच्छेदक भनिन्छ। ब्याक्टेरिया र फन्जाइ विच्छेदक हुन्। यिनले इन्जाइम भनिने रसायन निकाल्छन् र त्यसबाट मरेका वस्तु गल्छन्। त्यसको केही भाग यिनले आफ्नो खानाका रूपमा प्रयोग गर्छन् र त्यसमा थुनिएर रहेका खनिज माटोमा फर्किन्छन्। बिरुवाले यिनै खनिज लिएर खाना बनाउँछन्। यसरी उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक सबै एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्।

अब यी सबै कुरा जोडेर हेरौँ। हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले ती उत्पादक (स्वपोषित जीव) हुन्। जनावरले बिरुवाबाट वा अरू जनावरबाट खाना पाउने भएकाले ती उपभोक्ता हुन्:

• गाई, बाख्रा, भेडा, खरायो र मृग जस्ता शाकाहारी जनावर प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।
• कुकुर, बिरालो, स्याल र भ्यागुताले प्राथमिक उपभोक्ताबाट खाना पाउँछन्: यी द्वितीय उपभोक्ता हुन्।
• बाघ, चितुवा, सिंह, चिल र अजिङ्गरले प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ताबाट खाना पाउँछन्: यी तृतीय उपभोक्ता हुन्। यी मांसाहारी हुन्छन्।

ब्याक्टेरिया जस्ता सूक्ष्मजीवले मरेका बिरुवा र जनावरको शरीर कुहाउँछन्: यी विच्छेदक हुन्। मरेका शरीरबाट निस्केका पदार्थ माटोमा मिसिन्छन् र बिरुवाले हुर्कन तिनको प्रयोग गर्छन्।

बिरुवा र जनावरबिच निरन्तर ग्यासको साटफेर पनि भइरहन्छ। जनावरले फालेको कार्बन डाइअक्साइड बिरुवाले प्रयोग गर्छन् र बिरुवाले फालेको अक्सिजन जनावरले प्रयोग गर्छन्। सूक्ष्मजीवले पनि श्वासप्रश्वास गर्दा अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। यसरी वातावरणमा उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदकबिच गहिरो अन्तरसम्बन्ध हुन्छ।

पारिस्थितिक प्रणालीका प्रकार

पारिस्थितिक प्रणाली ठाउँअनुसार फरक फरक हुन्छन्। तिनलाई मुख्य दुई प्रकारमा बाँडिन्छ: जलीय र स्थलीय।

• क.जलीय पारिस्थितिक प्रणाली। पानीमा हुने पारिस्थितिक प्रणालीलाई जलीय पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ (जल को अर्थ पानी हो)। पानीको किसिमअनुसार जलीय पारिस्थितिक प्रणाली पनि फरक फरक हुन्छन्: पोखरी, ताल, नदी, समुद्र।
• ख.स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली। जमिनमा हुने पारिस्थितिक प्रणालीलाई स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ (स्थल को अर्थ जमिन हो)। जमिन सबै ठाउँमा एकै किसिमको नहुने भएकाले यसका सजीव र निर्जीव भाग पनि ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्: मरुभूमि, घाँसे मैदान, वन, खेत। यी हरेकमा सजीव र निर्जीव भाग एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। घाँसे मैदान र वनका पारिस्थितिक प्रणाली यसका राम्रा उदाहरण हुन्।

वन पारिस्थितिक प्रणाली

वनका सजीव र निर्जीव भागबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको पारिस्थितिक प्रणालीलाई वन पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ।

वनका अजैविक तत्त्व: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज, प्रकाश, ताप र ओसिलोपन। जमिनको भिरालोपन, ओसिलोपन र माटोको बनोटको असर पनि पारिस्थितिक प्रणालीमा पर्छ।

वनका जैविक तत्त्व: वनका बिरुवा र जनावर।

• घाँस, बुटा, झाडी र ठुला रुख सबै उत्पादक हुन्। यिनले हावाबाट कार्बन डाइअक्साइड लिएर खाना बनाउँछन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी यिनले एकातिर जनावरलाई खाना दिन्छन् भने अर्कोतिर हावालाई सन्तुलनमा राख्छन्।
• वनमा किरादेखि मृग, खरायो, हात्ती र गैँडासम्म धेरै शाकाहारी जनावर बस्छन्। यी प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।
• प्राथमिक उपभोक्ता खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो द्वितीय उपभोक्ता हुन्।
• प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ता खाने चितुवा र बाघ तृतीय उपभोक्ता हुन्।

उत्पादक, प्राथमिक, द्वितीय र तृतीय उपभोक्ताबिच वनमा सन्तुलन कायम रहन्छ। यीमध्ये कुनै मरेपछि विच्छेदकले (ब्याक्टेरिया, फन्जाइ) तिनको शरीर कुहाउँछन्। माटोमा मिसिएका पदार्थ बिरुवाले फेरि सोसेर लिन्छन् र खाना बनाउँछन्। यसरी वन पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित रहन्छ।

पारिस्थितिक प्रणालीबाट पृथ्वीका सजीवहरूको सन्तुलन कायम रहन्छ। यसबाट बिरुवा तथा जनावरले बाँच्न चाहिने कुरा पाउँछन्। मानिसले पनि यसैबाट अक्सिजन र जडीबुटी पाउँछन्। वातावरणको सन्तुलनका लागि पारिस्थितिक प्रणाली धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

1. खाली ठाउँमा सही शब्द भर्नुहोस्

उत्पादक, सूर्य, द्वितीय, उपभोक्ता, विच्छेदक, तृतीय

2. जोडा मिलाउनुहोस्

3. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

4. फरक लेख्नुहोस्