जैविक विविधता र वातावरण

पृथ्वीमा फरक फरक बानी भएका र फरक फरक वासस्थानमा बस्ने धेरै किसिमका जीव पाइन्छन्। पानी, मरुभूमि, चिसा हिमाल तथा तातो र ओसिलो जङ्गलमा पाइने जनावर र वनस्पतिको शारीरिक बनोट र क्षमता निकै फरक हुन्छ। एउटै प्रजातिका सदस्यमा पनि फरक विशेषता हुन्छन्। जस्तै: मकैको एउटै बारीमा पनि बोटको उचाइ, डाँठको मोटाइ, पातको सङ्ख्या र लम्बाइ तथा घोगा लाग्ने ठाउँ र सङ्ख्या फरक हुन्छन्।

फरक फरक वातावरणमा बस्ने तथा फरक बनोट र क्षमता भएका सजीवको विविधतालाई जैविक विविधता (biological diversity) भनिन्छ। यसबाट पृथ्वीमा कति धेरै किसिमका सजीव छन् भन्ने थाहा हुन्छ। यसलाई प्रजातिगत धनीपन भनिन्छ।

सन् 1992 मा ब्राजिलको रियो दी जेनेरियोमा पृथ्वी सम्मेलन भएको थियो। यस सम्मेलनमा संसारका देशहरूले जैविक विविधतासम्बन्धी महासन्धि (Convention on Biological Diversity, CBD) मा हस्ताक्षर गरे। यस महासन्धिअनुसार जमिन, समुद्र तथा अन्य जलीय स्रोतलगायत सबै ठाउँका सजीवबिचको विविधता र ती सजीव रहेका पारिस्थितिक पद्धतिलाई जैविक विविधता भनिन्छ। यसमा प्रजातिभित्रको विविधता, प्रजातिबिचको विविधता तथा पारिस्थितिक पद्धतिको विविधता पर्छन्। छोटकरीमा भन्दा वंशाणुदेखि प्रजाति हुँदै पूरै पारिस्थितिक पद्धतिसम्म हरेक तहमा पाइने जीवनको विविधता नै जैविक विविधता हो।

नजिकै चउर छैन? पहिले स्क्रिनमै गरेर हेर्नुहोस्।

जैविक विविधताका प्रकार

सजीवमा वनस्पति, जनावर र सूक्ष्म जीव पर्ने भएकाले जैविक विविधतालाई प्रायः दुई भागमा बाँडिन्छ। वनस्पतिको विविधतालाई वनस्पति विविधता (flora) भनिन्छ भने जनावरको विविधतालाई जनावर विविधता (fauna) भनिन्छ। जस्तै: पोखरीभित्र र वरपर उम्रने सबै बिरुवा त्यस पोखरीको वनस्पति (flora) हुन्। पानीभित्र र नजिक पाइने माछा, भ्यागुता, किरा र चरा त्यसका जनावर (fauna) हुन्।

वैज्ञानिकहरू जैविक विविधतालाई तीन तहमा पनि बाँड्छन्:

1. अनुवांशिक विविधता
2. प्रजातिगत विविधता
3. पारिस्थितिक विविधता

क. अनुवांशिक विविधता

एउटै प्रजातिका सदस्यबिच तिनका वंशाणुमा हुने फरकले गर्दा देखिने विविधतालाई अनुवांशिक विविधता भनिन्छ। फरक प्रजातिका सजीव त प्रस्टै फरक हुन्छन् (काग र कोइली, बाघ र सिंह)। तर एउटै प्रजातिभित्र पनि धेरै फरक पाइन्छ। आज संसारभरिका सबै मानिस एउटै प्रजाति Homo sapiens का हौँ। तैपनि हाम्रो कपाल, छाला र आँखाको रङ र किसिम, उचाइ, परेला, आँखीभौँ र नाकको आकार तथा शरीरमा हुने रौँको मात्रा फरक फरक हुन्छ।

नेपालका किसानहरूले धानका हजारौँ जात लगाउँदै आएका छन्। हरेक जात आफ्नै उचाइ, माटो र हावापानीसँग मिल्ने हुन्छ। यो पनि अनुवांशिक विविधता हो। अनुवांशिक विविधताको ठुलो महत्त्व छ। कुनै नयाँ रोग एउटा जातमा लागे पनि अरू जातले त्यो रोग प्रतिरोध गर्न सक्छन्।

ख. प्रजातिगत विविधता

कुनै निश्चित ठाउँमा बस्ने प्रजातिको सङ्ख्या र किसिमलाई प्रजातिगत विविधता भनिन्छ। एउटा पारिस्थितिक पद्धतिमा उत्पादक, शाकाहारी, सर्वहारी, मांसाहारी र विच्छेदक हुन्छन्। यी हरेक समूहमा धेरै प्रजाति पर्छन्। नेपालमा मात्रै भ्यागुताका दर्जनौँ प्रजाति पाइन्छन् र हरेकका आफ्नै विशेषता छन्। यहाँका नदीमा सयौँ किसिमका माछा पाइन्छन्।

ग. पारिस्थितिक विविधता

पारिस्थितिक पद्धति मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: जलीय (पानीका) र स्थलीय (जमिनका)। हावापानीअनुसार तिनका धेरै उपप्रकार हुन्छन्। उष्ण जङ्गलको स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति लेकको खर्कभन्दा निकै फरक हुन्छ। तिनमा पाइने उत्पादक, शाकाहारी, सर्वहारी, मांसाहारी र विच्छेदक पनि फरक हुन्छन्। खोलाछेउको जङ्गलजस्तो दुई पारिस्थितिक पद्धति भेटिने ठाउँमा तिनका जीव मिसिन्छन् र एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्छन्। यसले गर्दा पूरै प्रणाली अझ जटिल हुन्छ।

हावा, पानी, खनिज, तापक्रम तथा प्रकाशजस्ता भौतिक अवस्था र त्यहाँ बस्ने स्थानीय तथा बसाइँ सरेर आउने जीवका आधारमा पारिस्थितिक पद्धति फरक फरक हुन्छन्। पारिस्थितिक पद्धतिको यस्तो विविधतालाई पारिस्थितिक विविधता भनिन्छ।

जैविक विविधताको महत्त्व

कुनै ठाउँ जैविक विविधतामा धनी भए मात्र त्यहाँको भौतिक र जैविक वातावरण सन्तुलनमा रहन्छ। धेरै प्रजाति भएको सन्तुलित वातावरणमा जीवहरूले वासस्थान, खाना र प्रजननका लागि जोडी सजिलै पाउँछन्। त्यसैले जैविक विविधता हामी सबैका लागि महत्त्वपूर्ण छ:

• क.जैविक विविधताले हामीलगायत सबै जीवलाई खाना र जीवन निर्वाह दिन्छ।
• ख.यसले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र पारिस्थितिक पद्धतिको उत्पादकत्व बढाउँछ।
• ग.यसले खाना, काठ, रेसा र औषधीजस्ता जैविक संसाधनको दिगो प्रयोग सम्भव बनाउँछ।
• घ.यसले वातावरण संरक्षणमा सहयोग गर्छ र दिगो विकासलाई टेवा दिन्छ।
• ङ.यसले पर्यावरणीय पर्यटन बढाउँछ र देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ।
• च.जलवायु परिवर्तनका असरजस्ता कठिन अवस्थामा जीवलाई अनुकूलन हुन यसले मदत गर्छ। जीवन जति विविध हुन्छ, परिवर्तन आउँदा केही न केही जीव बाँच्ने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ।

नेपालमा जैविक विविधताको वर्तमान अवस्था

संसारको कुल भूभागको करिब 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपाल जैविक विविधतामा अत्यन्त धनी छ। यसको मुख्य कारण उचाइमा हुने ठुलो फरक हो। दक्षिणदेखि उत्तरसम्म करिब 200 km भित्रै झापाको केचनाकलानमा समुद्र सतहबाट करिब 59 m देखि सगरमाथाको टुप्पोमा 8,849 m सम्मको उचाइ पाइन्छ। यसले गर्दा नेपालमा उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका सबै किसिमका हावापानी पाइन्छन्। यहाँको उर्वर माटो तथा गर्मीको मनसुन र जाडोको केही वर्षाले गर्दा धेरै किसिमका सूक्ष्म जीव, ढुसी, वनस्पति, जुका, किरा, माछा, उभयचर, सरिसृप, चरा र स्तनधारी पाइन्छन्।

जैविक विविधतामा नेपाल प्रायः संसारमा करिब 25 औँ देखि 27 औँ, एसियामा करिब 10 औँ देखि 11 औँ तथा दक्षिण एसियामा दोस्रो स्थानमा पर्छ। संसारका ज्ञात वनस्पति प्रजातिमध्ये करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिमध्ये 1.1 % नेपालमा पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति र 35 किसिमका वन छन्।

केही दुर्लभ वनस्पति तथा जनावर नेपालमा मात्र पाइन्छन्। कतिपय नेपालका ठुला सम्पदा मानिन्छन्:

• काँडेभ्याकुर (Turdoides nipalensis) बिच पहाडका झाडीमा बस्ने खैरो चरा हो। यो संसारमा अरू कतै पाइँदैन। नेपालमा मात्र पाइने चरा यही एउटा हो।
• तराईका एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ तथा उच्च हिमालमा पाइने अति दुर्लभ जङ्गली चौँरी (wild yak)।
• राष्ट्रिय फूल लालीगुराँससहित गुराँसका करिब 32 प्रजाति।
• जुम्लाको मार्सी धान: करिब 3,000 m उचाइमा फल्ने रैथाने रातो धान (छुमचौर, करिब 3,050 m)। धान खेती हुने संसारकै सबैभन्दा अग्ला ठाउँमध्ये यो एक हो।

तालिका 4.1 नेपालका केही महत्त्वपूर्ण वनस्पति

वनस्पति समूह	संसारमा प्रजाति	नेपालमा	नेपालको हिस्सा
लाइकेन	17,000 भन्दा बढी	850	5 %
अल्गी	56,579	1,001	1.77 %
फन्जाइ	98,998	2,467	2.49 %
ब्रायोफाइट (झ्याउ र लिभरवर्ट)	16,236	1,213	7.47 %
टेरिडोफाइट (उनिउँ र तिनका नातेदार)	12,000	580	4.83 %
जिम्नोस्पर्म (सल्ला र अरू कोणधारी)	1,021	41	4.02 %
एन्जिओस्पर्म (फूल फुल्ने बिरुवा)	369,400	6,973	1.89 %

तालिका 4.2 नेपालका केही महत्त्वपूर्ण जनावर

जनावर समूह	संसारमा प्रजाति	नेपालमा	नेपालको हिस्सा
स्तनधारी	4,765 भन्दा बढी	185	3.88 %
चरा	9,799	886	9.04 %
सरिसृप (रेप्टाइल)	7,870 भन्दा बढी	78	0.99 %
उभयचर (एम्फिबिया)	4,780 भन्दा बढी	118	2.47 %
मिठा पानीका माछा	करिब 18,000	187	1.04 %
पुतली	17,500	651	3.72 %
माकुरा	39,490	175	0.44 %

जैविक विविधता ह्रासका कारण

संसारभरि प्राकृतिक विपत् तथा त्योभन्दा बढी मानिसका लापरवाह क्रियाकलापले गर्दा पारिस्थितिक पद्धति र जैविक विविधतामा क्षति पुगिरहेको छ। सहर र उद्योगको अव्यवस्थित वृद्धि, ढुङ्गा र खनिजको खानी उत्खनन, निर्माण तथा खेतीका कारण जङ्गल मासिँदै छ (वनविनाश)। माटो बगिरहेको छ (भूक्षय) भने जमिन सुकेर मरुभूमि बन्दै छ (मरुभूमीकरण)। यसको असर हावापानी र सबै वन्यजन्तुमा परेको छ। यसले गर्दा धेरै जङ्गली प्रजाति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् भने केही लोप भइसकेका छन्। नेपालमा हिउँ चितुवा खतरामा छ। संसारकै सबैभन्दा सानो जङ्गली बँदेल पुड्के बँदेल दशकौँदेखि नेपालको जङ्गलमा देखिएको छैन। यो अब भारतको आसामका केही घाँसे मैदानमा मात्र बाँचेको छ।

प्राकृतिक विपत् तथा मानवीय क्रियाकलापका कारण जीवन बिथोलिँदा वनस्पति र जङ्गली जनावरको सङ्ख्या र किसिम घट्दै जानुलाई जैविक विविधताको ह्रास भनिन्छ। यसका मुख्य कारण यस प्रकार छन्:

• क.प्राकृतिक जङ्गलमा अत्यधिक चरिचरण गर्दा बिउ र साना बिरुवा नष्ट हुन्छन्, नयाँ बिरुवा ढिलो हुर्कन्छन् र अन्त्यमा जङ्गल मासिन्छ।
• ख.उद्योगबाट हुने रासायनिक प्रदूषणले वरपरको जैविक विविधतामा हानि पुर्‍याउँछ।
• ग.ढुङ्गा तथा खनिजको लापरवाह खानी उत्खनन र विस्फोट (ब्लास्टिङ) गर्दा आवाज, पहिरो र भूक्षय हुन्छ। यसबाट वनस्पति तथा वन्यजन्तुलाई हानि पुग्छ।
• घ.राम्रो योजनाबिना सडक, घर, बाँध र पुल बनाउँदा धेरै जङ्गली जनावरको वासस्थान नष्ट हुन्छ।
• ङ.अत्यधिक घाँस र दाउरा सङ्कलन गर्दा वनविनाश हुन्छ र पानीका मुहान सुक्छन्।
• च.बढ्दो जनसङ्ख्याका लागि खेतबारी र घर बनाउन जङ्गल फँडानी गर्दा वन क्षेत्र र त्यहाँका मूल्यवान् प्रजाति घट्छन्।
• छ.डढेलो लाग्दा धेरै जङ्गली जनावर तथा वनस्पति मर्छन्।
• ज.बाढी र पहिरोले गर्दा धेरै वनस्पति तथा जनावर नष्ट हुन्छन्।
• झ.जलवायु परिवर्तनबाट हुने विश्वव्यापी उष्णताले गर्दा धेरै वनस्पति तथा जनावरको वासस्थान र जीवन फेरिँदै गएको छ।
• ञ.चोरी सिकारी (गैरकानुनी सिकार) तथा जङ्गली जनावर र तिनका अङ्गको अवैध व्यापारले गर्दा तिनको सङ्ख्या घट्दै छ।
• ट.अरू देशबाट भित्रिएका मिचाहा बिरुवा छिटो फैलिन्छन् र रैथाने बिरुवाको ठाउँ ओगट्छन्। नेपालमा वनमाराले जमिनमा अरू बिरुवालाई हुर्कन दिँदैन। अमेरिकाबाट आएका केही झारलाई वनमारा भनिन्छ, जस्तै: Ageratina र चितवनमा रुखै ढाक्ने लहरे Mikania। जलकुम्भीले पोखरी तथा ताल ढाक्छ र पानीमुनिका बिरुवा र माछाको सास रोक्छ।
• ठ.नदीबाट गैरकानुनी तथा लापरवाह तरिकाले बालुवा, गिटी र ढुङ्गा झिक्दा किनार भत्किन्छ, नजिकका खेतबारी सुक्छन् र नदीका जीव नष्ट हुन्छन्।

जैविक विविधताको संरक्षण

वनस्पति तथा जङ्गली जनावरको रक्षा गर्नु नै जैविक विविधताको संरक्षण हो। जैविक विविधताको संरक्षण गर्दा प्राकृतिक वातावरण सन्तुलनमा रहन्छ। वनस्पति तथा जनावरको सङ्ख्या घट्दा पूरै पारिस्थितिक पद्धतिमा असर पर्ने भएकाले जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। यसका दुई विधि छन्: स्वस्थानीय र परस्थानीय संरक्षण।

तालिका 4.3 जैविक विविधता संरक्षणका विधि

स्वस्थानीय संरक्षण (प्राकृतिक वासस्थानमै)	परस्थानीय संरक्षण (प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर)
राष्ट्रिय निकुञ्ज	वनस्पति उद्यान
वन्यजन्तु आरक्ष	चिडियाखाना
सिकार आरक्ष	नर्सरी बगैँचा
संरक्षण क्षेत्र	सफारी पार्क
संरक्षित प्राकृतिक स्थल र भूदृश्य	एक्वारियम
	बिउ बैङ्क, वंशाणु बैङ्क, भ्रूण बैङ्क र शुक्राणु बैङ्क

स्वस्थानीय संरक्षण

जङ्गली वनस्पति तथा जनावरलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा राखेर गरिने संरक्षणलाई स्वस्थानीय संरक्षण भनिन्छ। (in situ ल्याटिन शब्द हो। यसको अर्थ “आफ्नै ठाउँमा” हुन्छ।) यसमा जनावर तथा वनस्पति प्राकृतिक रूपमै बाँच्छन् र वरपरको माटो, पानी, हावापानी र अन्य जीवसँग स्वतन्त्र रूपमा अन्तरक्रिया गर्छन्। त्यस क्षेत्रका लोपोन्मुख र अरू सबै प्रजातिको सँगै संरक्षण हुन्छ। त्यसैले यो सबैभन्दा सजिलो र उत्तम विधि मानिन्छ।

यस विधिका चुनौती डढेलो, रोग र सबैभन्दा बढी नाफाका लागि गरिने चोरी सिकारी हुन्। संरक्षित क्षेत्र ठुला हुने भएकाले यिनलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो पर्छ।

नेपालले आफ्नो भूभागको करिब एक चौथाइ भाग यसरी संरक्षित गरेको छ। सन् 2026 सम्ममा नेपालमा 13 राष्ट्रिय निकुञ्ज, 1 वन्यजन्तु आरक्ष, 1 सिकार आरक्ष र 6 संरक्षण क्षेत्र छन्। निकुञ्ज वरपर मध्यवर्ती क्षेत्र पनि छन्। मध्यवर्ती क्षेत्रमा स्थानीय मानिस बस्छन् र निकुञ्जको आम्दानीमा हिस्सा पाउँछन्।

तालिका 4.4 नेपालका संरक्षित क्षेत्र (स्वस्थानीय संरक्षण), सन् 2026 सम्म

राष्ट्रिय निकुञ्ज	वन्यजन्तु आरक्ष	सिकार आरक्ष	संरक्षण क्षेत्र
1.चितवन	1.कोशी टप्पु	1.ढोरपाटन	1.अन्नपूर्ण
2.सगरमाथा			2.कञ्चनजङ्घा
3.बर्दिया			3.मनास्लु
4.रारा			4.कृष्णसार
5.खप्तड			5.गौरीशङ्कर
6.लाङटाङ			6.अपि नम्पा
7.मकालु बरुण
8.शे-फोक्सुण्डो
9.शिवपुरी नागार्जुन
10.पर्सा
11.बाँके
12.शुक्लाफाँटा
13.छायानाथ (मुगु, सन् 2025 मा घोषित)

परस्थानीय संरक्षण

वनस्पति तथा जनावरलाई तिनको प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर राखेर गरिने संरक्षणलाई परस्थानीय संरक्षण (“आफ्नो ठाउँभन्दा बाहिर”) भनिन्छ। यसमा तिनको प्राकृतिक घरजस्तै बनाइएको सानो र सुरक्षित ठाउँमा तिनलाई राखिन्छ। यो विधि विशेष गरी लोपोन्मुख प्रजातिका लागि प्रभावकारी हुन्छ। सानो क्षेत्रमा तिनको हेरचाह गर्न, बिरामी हुँदा उपचार गर्न, प्रजनन गराउन र अध्ययन गर्न सजिलो हुन्छ। तर यो विधि मिहिनेती र महँगो हुन्छ। तिनको खाना र वातावरण हरेक दिन मिलाउनुपर्छ। जङ्गली जनावरलाई खोरभित्रको जेलजस्तो जीवन मन पनि पर्दैन।

नेपालमा यसका उदाहरण यस प्रकार छन्: जावलाखेलको केन्द्रीय चिडियाखाना, गोदावरीको राष्ट्रिय वनस्पति उद्यान, चितवनको कसरामा रहेका घडियाल तथा गिद्ध प्रजनन केन्द्र र ललितपुरको खुमलटारमा रहेको राष्ट्रिय वंशाणु बैङ्क (जिन बैङ्क)। प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका बच्चा प्रकृतिमा छोडिन्छन्। वंशाणु बैङ्कमा नेपालका बालीका हजारौँ जातका बिउ सञ्चय गरिएका छन्।

वनस्पति तथा जनावरको संरक्षण यी अरू उपायद्वारा पनि गर्न सकिन्छ:

• क.वन्यजन्तुको चोरी सिकारी तथा जङ्गली जनावर, वनस्पति र तिनका अङ्गको अवैध व्यापार नियन्त्रण गरेर
• ख.थप संरक्षित क्षेत्र बनाएर
• ग.अत्यधिक चरिचरण, डढेलो, प्रदूषण तथा सहर र उद्योगको अव्यवस्थित वृद्धि नियन्त्रण गरेर
• घ.चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापारविरुद्ध कडा कानुन बनाएर लागु गरेर
• ङ.जैविक विविधता सबैका लागि किन महत्त्वपूर्ण छ र यसको संरक्षण गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो भन्ने कुरामा मानिसलाई सचेत बनाएर

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

मानिसले आफूलाई चाहिने धेरैजसो कुरा प्रकृति र पारिस्थितिक पद्धतिका सेवाबाट पाउँछन्। यी सेवा उपयोग गर्न सडक, पुल, बाँध, कुलो र भवनजस्ता पूर्वाधार बनाइन्छन्। यस्ता पूर्वाधारबाट मानिसले लामो समयसम्म फाइदा लिन सकून् भनेर तिनलाई टिकाउ बनाउनुपर्छ। यसका लागि हरेक योजनाका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ।

आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षको ख्याल गर्दै मानिसका लागि गरिने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ। यसको सबैभन्दा चर्चित परिभाषा ब्रुटल्यान्ड आयोगको प्रतिवेदन हाम्रो साझा भविष्य (Our Common Future, 1987) मा दिइएको छ:

वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्दा भविष्यका पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगर्ने विकास नै दिगो विकास हो।

दिगो विकासले भविष्यलाई ध्यानमा राख्छ र लामो समयसम्म हुने प्रगतिको जग बसाल्छ। जस्तै: पहिरो जान सक्ने ठाउँमा पुल बनाउँदा पहिरो रोक्ने राम्रा उपाय अपनाइए पुल टिकाउ हुन्छ र धेरै पुस्ताले त्यसको प्रयोग गर्छन्। यस्ता उपाय नअपनाइए पहिलो ठुलो मनसुनमै पुल बगेर जान सक्छ।

दिगो विकासका पक्ष

दिगो विकासले मानव समाजका धेरै समस्या सँगै समाधान गर्ने प्रयास गर्छ। गरिबी, विकास योजनाका पूर्वाधार, सामाजिक असमानता, जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, वातावरणको असन्तुलन, जैविक विविधता, वनको व्यवस्थापन तथा शान्ति र न्याय यस्ता समस्या हुन्। दिगो विकासले समेट्ने यी फरक फरक पाटालाई दिगो विकासका पक्ष भनिन्छ। दिगो विकासका तीन मुख्य पक्ष छन्। यिनलाई दिगो विकासका तीन आधार स्तम्भ पनि भनिन्छ। यी तीनै पक्ष नसमेटिए विकास छोटो समय मात्र टिक्छ र पछि राम्रो विकास गर्ने अवसर नै गुम्न सक्छ। दिगो विकासका तीन पक्ष यस प्रकार छन्:

1. आर्थिक पक्ष
2. सामाजिक पक्ष
3. वातावरणीय पक्ष

क. आर्थिक पक्ष

मानिस तथा राष्ट्रको स्थिर र सन्तुलित आर्थिक वृद्धिलाई दिगो विकासको आर्थिक पक्ष भनिन्छ। यसमा स्रोतको भेदभावरहित बाँडफाँट र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्दै बलियो र बढ्दो अर्थतन्त्र बनाउने लक्ष्य राखिन्छ। वस्तु तथा सेवाको उत्पादन, वितरण र उपभोगमा वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्नु यसको उद्देश्य हो। तर स्रोतको अत्यधिक दोहन (धेरै प्रयोग गरेर सिध्याउने काम) गर्नु यसको मान्यता होइन।

ख. सामाजिक पक्ष

हरेक समाजमा फरक पृष्ठभूमि, आस्था र हैसियतका मानिस बस्छन्। पूरै समुदाय उचित रूपमा सँगै अघि बढे मात्र विकास दिगो हुन्छ। यसका लागि गरिबी अन्त्य, सबैका लागि स्रोतमा समान पहुँच, महिला तथा सीमान्तकृत समूहको सशक्तीकरण, जनसहभागिता, सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण तथा शान्ति र सामाजिक न्याय कायम हुनुपर्छ। यही नै दिगो विकासको सामाजिक पक्ष हो। समृद्ध समाज बनाउन यी सबै कुराको ख्याल राख्नुपर्छ।

ग. वातावरणीय पक्ष

समृद्ध समाजका लागि वरपरको वातावरण उत्पादक र भरपर्दो हुनुपर्छ। यसका लागि जमिनको उर्वरता, पानी, हावा, खनिज, हावापानी तथा वनस्पति र जनावरको जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। पारिस्थितिक पद्धतिलाई सन्तुलनमा राख्दै प्राकृतिक स्रोतको उचित प्रयोग गर्नु नै दिगो विकासको वातावरणीय पक्ष हो। मानिसलाई पारिस्थितिक पद्धतिका सेवा निरन्तर चाहिने भएकाले विकास निर्माण गर्दा प्राकृतिक स्रोत नष्ट गर्नुहुँदैन। सडक, पुल र बाँध वातावरणको ख्याल गरेर बनाउनुपर्छ। नदी किनार तथा निर्माण स्थललाई भूक्षय र पहिरोबाट जोगाउनुपर्छ। वनस्पति तथा जनावरको प्राकृतिक वासस्थान नष्ट गर्नुहुँदैन।

दिगो विकासका सिद्धान्त

हरेक किसिमका विकास कार्य टिकाउ होऊन् भनेर पालना गर्नुपर्ने मार्गदर्शनलाई दिगो विकासका सिद्धान्त भनिन्छ। यी सिद्धान्त यस प्रकार छन्:

क. पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त

पृथ्वीले कति भार धान्न सक्छ अर्थात् पृथ्वीको भार वहन क्षमतालाई ध्यानमा राखेर विकास निर्माण गर्दा प्राकृतिक स्रोत, पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्नुपर्छ। यस मान्यतालाई पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त भनिन्छ। यस सिद्धान्तले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, घाम, पानी र हावाजस्ता नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग, नयाँ विकल्पको खोजी, प्रदूषण नियन्त्रण तथा जैविक विविधताको संरक्षणमा जोड दिन्छ।

ख. जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त

मानिसले अरू कुनै पनि जीवभन्दा धेरै प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग र उपभोग गर्छन्। प्राकृतिक स्रोत उपलब्ध भइरहून् र मानिसको ज्ञान तथा सिपबाट दिगो विकास हासिल होस् भनेर जनसङ्ख्यालाई सीमाभित्र राख्नुपर्छ। प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग दिगो बनाउन जनसङ्ख्या सीमाभित्र राख्नुपर्ने मान्यतालाई जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त भनिन्छ। यस सिद्धान्तअनुसार जिम्मेवार नागरिकले आफ्नो परिवार सानो राख्नुपर्छ। शिक्षा, तालिम तथा सचेतना कार्यक्रममार्फत सबैको ज्ञान र सिप विकास गर्नुपर्छ। यसो गर्दा मानिस भार नभई स्रोत बन्छन्।

ग. संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त

एक जना मानिसले एक्लै थोरै काम मात्र गर्न सक्छ। तर जनता सहभागी भए ठुला काम पनि गर्न सकिन्छ। आफ्नो परम्परा र संस्कृतिको सम्मान भएमा तथा कामबाट समृद्धि र खुसी मिलेमा मात्र मानिस विकासमा सहभागी हुन्छन्। सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै समुदायमा दिगो विकासप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्ने मान्यतालाई संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त भनिन्छ। यसले सामाजिक न्याय र शान्तिमा जोड दिन्छ। जस्तै: गाउँलेले आफैँ मिलेर सिँचाइको कुलो बनाए सबैलाई त्यो आफ्नो हो भन्ने लाग्छ। उनीहरू त्यसको हेरचाह गर्छन् र कुलो लामो समयसम्म टिक्छ। नेपालका सामुदायिक वन तथा किसानले आफैँ व्यवस्थापन गरेका सिँचाइ प्रणाली यसरी नै चलेका छन्।

दिगो विकासको महत्त्व

समाज तथा वातावरणका हरेक पक्षको ख्याल गरेर गरिने विकास नै दिगो विकास हो। यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्छ। वनस्पति तथा जनावरको वासस्थानको रक्षा गर्छ। सामाजिक न्याय कायम राख्छ, परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण गर्छ तथा समाजमा खुसी र समृद्धि ल्याउँछ। त्यसैले आजको विश्वमा दिगो विकासको ठुलो महत्त्व छ:

• क.दिगो विकासले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र प्रदूषण नियन्त्रण गर्छ।
• ख.यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्छ र तिनको समझदारीपूर्ण प्रयोगबारे मानिसलाई सचेत बनाउँछ।
• ग.ठुला पूर्वाधार योजना (मेगा प्रोजेक्ट) यसकै मापदण्डअनुसार बनाइने भएकाले ती टिकाउ हुन्छन्।
• घ.यसले बिस्तारै सामाजिक असमानता हटाउँछ र मानिसबिच सामाजिक न्याय, शान्ति र सद्भाव ल्याउँछ।
• ङ.यसले समाजका हरेक व्यक्तिलाई आर्थिक अवसरमा उचित हिस्सा दिन्छ।

दिगो विकासका लक्ष्य र नेपालका प्रयास

सन् 2015 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको 70 औँ महासभामा सबै 193 सदस्य राष्ट्रले दिगो विकासका लक्ष्य (SDGs) मा सहमति जनाए। यी लक्ष्य सन् 2016 देखि 2030 सम्मका लागि पूरै संसारको साझा योजना हुन्। यसमा 17 लक्ष्य र 169 गन्तव्य (targets) छन्। प्रगतिलाई करिब 230 सूचक (indicators) द्वारा नापिन्छ। यी लक्ष्यमा विकासका आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय पक्ष समेटिएका छन् र हरेक लक्ष्यको समयसीमा तोकिएको छ। नेपालले पनि नेपाल सुहाउँदा केही थप सूचकसहित दिगो विकासका लक्ष्यको आफ्नै मार्गचित्र तयार गरेको छ। यसलाई आवधिक योजना र वार्षिक बजेटमार्फत कार्यान्वयन गरिन्छ।

सबै लक्ष्य प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा राम्रो वातावरणसँग जोडिएका छन्। तर वातावरण र जैविक विविधतासँग सम्बन्धित मुख्य लक्ष्य लक्ष्य 15 (जमिनमाथिको जीवन) हो। यसमा जमिनका पारिस्थितिक पद्धतिको दिगो प्रयोग, पुनर्स्थापना तथा संरक्षण, वनको राम्रो व्यवस्थापन, जमिनलाई मरुभूमि बन्नबाट रोक्ने तथा जैविक विविधताको ह्रास रोक्ने लक्ष्य समावेश छन्। अन्य लक्ष्यमा भोकमरी अन्त्य (खाद्य सुरक्षा), सबैका लागि समान र गुणस्तरीय शिक्षा, जीवनभर सिक्ने अवसर, सफा खानेपानी र सरसफाइ, बलियो पूर्वाधार, मर्यादित रोजगारी, जलवायु परिवर्तनविरुद्धको कार्य (लक्ष्य 13) तथा समुद्र र महासागरको संरक्षण (लक्ष्य 14) पर्छन्।

खाद्य सुरक्षाका लागि खेतीयोग्य जमिन र रैथाने बालीको संरक्षण गर्नु मुख्य काम हो। सबैलाई सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउन पानीका मुहान र जलाधार पत्ता लगाएर तिनको संरक्षण गर्नुपर्छ। यसका लागि दिगो पूर्वाधार पनि चाहिन्छ।

जलवायु परिवर्तनले जैविक विविधतामा सिधा असर पारेको छ। यसले गर्दा समुद्री जीवको जीवनचक्रमा परिवर्तन आएको छ। जमिनमा बाढी, पहिरो, डढेलो, अतिवृष्टि, अनावृष्टि, खण्डवृष्टि तथा मरुभूमीकरण बढेका छन्। यी सबैले गर्दा प्रकृतिको सन्तुलन तथा वनस्पति र जनावरको वासस्थान बिथोलिएका छन्।

हावा र महासागर सारा संसारका साझा हुन्। त्यसैले एक ठाउँको वातावरणमा पुगेको क्षतिको असर पूरै पृथ्वीमा पर्छ। विश्वव्यापी जलवायु मोडलबाट पनि यही देखिन्छ। प्रदूषण नियन्त्रण गर्न, कार्बनडाइअक्साइडको उत्सर्जन घटाउन, उद्योग र सहरको राम्रो योजना बनाउन तथा प्राकृतिक स्रोतको उचित र समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्न हरेक देशको पूरा सहयोग चाहिन्छ।

नेपाल यी लक्ष्य हासिल गर्न गरिबी घटाउने, जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्ने, जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने, गुणस्तरीय शिक्षामा लगानी बढाउने तथा समुदायको विकास गर्ने काम गरिरहेको छ। सन् 2026 नोभेम्बर 24 मा नेपालको अति कम विकसित मुलुक (LDC) को समूहबाट स्तरोन्नति हुने तय भएको थियो। तर तयारीका लागि नेपालले सन् 2026 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग थप तीन वर्ष अर्थात् सन् 2029 सम्मको समय माग्यो। (अक्टोबर 2026 सम्म संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले यसबारे निर्णय गर्न बाँकी थियो।) लक्ष्य हासिल गर्न नेपालले गरेका केही प्रयास यस प्रकार छन्:

• क.जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरण र अनुकूलन गर्न सन् 2009 देखि जलवायु परिवर्तन काउन्सिलले स्थानीय तहमा जलस्रोत, जलाधार र जैविक विविधता संरक्षणका कार्यक्रमलाई मार्गदर्शन गर्दै आएको छ। जलवायु परिवर्तनतर्फ संसारको ध्यान खिच्न नेपाल सरकारले सन् 2009 डिसेम्बर 4 मा सगरमाथा आधार शिविरनजिक करिब 5,250 m उचाइमा रहेको कालापत्थरमा मन्त्रीपरिषद्को बैठक बसाल्यो। यो बैठक कोपेनहेगनमा हुने विश्व जलवायु वार्ताभन्दा केही दिनअघि बसेको थियो। सन् 2018 मा कर्णाली प्रदेशको मन्त्रीपरिषद्को बैठक नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल रारा (2,990 m) को किनारमा बस्यो। दोलखाको रोल्वालिङ उपत्यकामा 4,580 m उचाइमा छो रोल्पा हिमताल छ। माथिको हिमनदी पग्लँदै जाँदा यो ताल ठुलो हुँदै गएको छ। यसको फुट्ने खतरा घटाउन ढोकासहितको कुलो बनाइयो र सन् 2000 मा तालको पानी 3 m घटाइयो। सगरमाथानजिकको इम्जा तालको पानी पनि सन् 2016 मा 3.4 m घटाइयो। अरू तालमा पनि यस्तै काम गर्ने योजना छ।
• ख.वनको संरक्षण गर्न नेपालले सन् 1970 को दशकको अन्त्यतिर सामुदायिक वन कार्यक्रम सुरु गर्‍यो। वन ऐन, 2049 (सन् 1993) ले स्थानीय उपभोक्ता समूहलाई वन हस्तान्तरण गर्‍यो। अहिले 22,000 भन्दा बढी उपभोक्ता समूहले नेपालको करिब एक तिहाइ वनको व्यवस्थापन गर्छन्। वनको क्षेत्रफल र घनत्व दुवै बढेका छन्। सन् 1990 को दशकको बिचतिर नेपालको करिब 40 % भाग वन र झाडीले ढाकेको थियो भने सन् 2015 सम्ममा यो करिब 45 % पुग्यो।
• ग.चौधौँ योजना (वि.सं. 2073/74–2075/76, सन् 2016/17–2018/19) अन्तर्गत नेपालले गरिबी घटाउने कार्यक्रम चलायो। यसअन्तर्गत व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षा, आयआर्जनका सिप, रोजगारी सिर्जना, जैविक विविधताबारे सचेतना तथा सबैका लागि शिक्षा, सरसफाइ र स्वास्थ्यका अभियान सञ्चालन गरिए।
• घ.“सफा, स्वच्छ र हरित वातावरण” भन्ने सोचका साथ पन्ध्रौँ योजना (वि.सं. 2076/77–2080/81, सन् 2019/20–2023/24) ले प्रदूषण नियन्त्रण, फोहोरमैला व्यवस्थापन तथा घर र कार्यस्थलमा हरियाली प्रवर्धन गरी नागरिकको स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता गर्‍यो। (सोह्रौँ योजना, वि.सं. 2081/82–2085/86, सन् 2024/25–2028/29, ले यसलाई निरन्तरता दिएको छ।)
• ङ.राष्ट्रिय वातावरण नीति, 2076 (सन् 2019) ले घरायसी र औद्योगिक फोहोरको व्यवस्थापन, सहरमा हरियाली तथा नाली र सार्वजनिक शौचालयको व्यवस्था गरी नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य लिएको छ।
• च.वातावरण संरक्षण ऐन, 2076 (सन् 2019) ले नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्छ। यस ऐनअनुसार प्रदूषकले आफूले पुर्‍याएको क्षतिको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्छ। यस ऐनले वातावरण र विकासबिच सन्तुलन कायम गर्न, प्रकृति, वातावरण र जैविक विविधतामा जलवायु परिवर्तनको असर घटाउन तथा विश्वव्यापी उष्णताका चुनौतीको सामना गर्न जोड दिएको छ।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्