शत्रु

लेखक: बी.पी. कोइराला

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, जसलाई सबै बी.पी. भनेर चिन्छन्, नेपालका प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ र साहित्यकार दुवै हुन्। उनको जन्म वि.सं. १९७१ भदौ २४ गते भारतको बनारसमा भएको थियो। राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा उनको ठुलो भूमिका थियो। वि.सं. २०१५ को आम निर्वाचनपछि उनी नेपालका जनताबाट निर्वाचित पहिलो प्रधानमन्त्री बने र २०१६ जेठ १३ गते पदबहाली गरे। डेढ वर्षपछि नै राजा महेन्द्रले उनको सरकार हटाएर उनलाई जेल हाले। वि.सं. २०३९ साउन ६ गते उनको निधन भयो।

राजनीतिमा जति व्यस्त भए पनि बी.पी.ले कथा र उपन्यास लेख्न छोडेनन्। उनी नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक धाराका अगुवा मानिन्छन्: उनका कथामा घटनाभन्दा पात्रको मनभित्रको उथलपुथल, डर, शङ्का र इच्छा मुख्य हुन्छन्। ‘दोषी चस्मा’ र ‘श्वेतभैरवी’ उनका कथासङ्ग्रह हुन्; ‘सुम्निमा’, ‘नरेन्द्र दाइ’, ‘तीन घुम्ती’, ‘मोदिआइन’ र ‘बाबु, आमा र छोरा’ उनका चर्चित उपन्यास हुन्।

मनोवैज्ञानिक कथा भनेको के हो?

धेरैजसो कथामा घटना एकपछि अर्को गर्दै अगाडि बढ्छन्: कोही कतै जान्छ, केही भेट्छ, केही हुन्छ। मनोवैज्ञानिक कथामा भने बाहिर थोरै घटना हुन्छ र कथाको ठुलो भाग पात्रको मनभित्र चल्छ: ऊ के सोच्छ, के सम्झन्छ, कसरी डराउँछ र कसरी आफ्नै बारेमा नयाँ कुरा थाहा पाउँछ। ‘शत्रु’ मा पनि लट्ठी प्रहारपछि कृष्ण राय ओछ्यानबाट उठेर कतै जाँदैनन्; उनको मन मात्र विगततिर दौडिन्छ।

कथाका पात्र

पात्र	को हुन्
कृष्ण राय	४५ वर्षका, गाउँका सबैभन्दा भद्र र सम्पन्न मानिस; कथाका प्रमुख पात्र
रामे	कृष्ण रायको पुरानो नोकर, जसलाई त्यही बिहान गाली खानुपरेको थियो
बलभद्र	गाउँमा इज्जत भएका मानिस, जसलाई कृष्ण रायले हिसाबमा ठगी गर्न खोज्दा समातेका थिए
नोकरी खोज्ने युवक	भोकले काम माग्न आएको, तर काम नपाई उपदेश र कडा शब्द पाएको स्वाभिमानी युवक
गोविन्द पण्डित र गोरे जमदार	खेतका लागि झगडा गर्ने दुई जना; मध्यस्थ कृष्ण रायले गोरे जमदारको पक्षमा फैसला दिए
मास्टर र कैयाँ	अर्को झगडाका दुई पक्ष; फैसला कैयाँको पक्षमा भयो
जनककुमारी	एक्लो छोरो गुमाएकी गाउँकी महिला, जसलाई कृष्ण रायले सान्त्वना दिएका थिए
पोष्यपुत्र	कृष्ण रायले पालेका टाढाका भतिजा
प्रहरी इन्स्पेक्टर	भोलिपल्ट घटनाको जाँच गर्न आउने अधिकृत

कथामा नौ अनुच्छेद छन्। तल हरेकको अर्थ हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।

१. आँखामा राखे पनि नबिझाउने मान्छे

कथा एउटा उखानबाट सुरु हुन्छ: ‘आँखामा राखे पनि नबिझाउने’। यो उखान कसैमा मिल्छ भने कृष्ण रायमा मिल्छ, यति सोझा र नरम छन् उनी। ४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मानिस हुन्; दश बाह्र वर्षदेखि गाउँबाहिर पाइलै राखेका छैनन्।

उनका केही सिद्धान्त छन्। कसैलाई कर्जा दिँदैनन्, किनभने उनका विचारमा ऋणमा गएको पैसा फर्कंदा झगडा बोकेर आउँछ। तर दुःखमा सबैलाई साथ दिन्छन्: संस्कृतको ‘राजद्वारे श्मशाने च’ (राजाको दरबारमा मुद्दा परेका बेला र मसानघाटमा पनि जो साथ दिन्छ, ऊ नै साँचो साथी हो) भनेझैँ। जनककुमारीको एक्लो छोरो मर्दा उनले यस्तो सान्त्वना दिए कि आमाको पीडाभन्दा पनि उनका शब्दले उपस्थित सबैको आँखा रसाए। गाउँमा झगडा पर्दा उनी नै मध्यस्थ हुन्छन् र उनको फैसलामा कोही असन्तुष्ट देखिँदैन। उनी घरबाट कमै निस्कन्छन्; निस्केको दिन कतै मृत्यु वा झगडा भएको हुनुपर्छ भनेर मानिस बुझ्छन्। बाटोमा सबैले उनलाई अदबले नमस्कार गर्छन्।

२. सबै सुख

कृष्ण रायलाई धन, यश र सम्मान सबै छ। सन्तान छैनन्, तर त्यो कमी उनले टाढाका एक भतिजालाई पालेर पूरा गरेका छन्।

३. सन्तोषको रात र लट्ठीको प्रहार

एक रात खाइपिई सुत्ने तयारीमा कृष्ण रायको मनमा आफ्नो जीवनको हिसाब आउँछ। उनको जीवन सफल छ; थोरै पुँजी पनि जोडेका छन् र पैसा जोड्दा कसैलाई दुःख दिएका छैनन्। सबैभन्दा ठुलो सन्तोष यो छ: उनको कोही वैरी छैन। ४५ वर्षमा उनले कसैलाई शत्रु बनाएनन्।

यही सुखद सोचाइमा निद्रा लाग्न लाग्दा उनीमाथि लट्ठी बजारिन्छ। संयोगले मुख्य चोट उनलाई लाग्दैन; प्रहार उनलाई गरिएको थियो कि भित्तालाई, छुट्याउनै गाह्रो हुन्छ।

४. को मेरो शत्रु?

कृष्ण राय हडबडाएर उठ्छन्, तर आक्रमणकारी भागिसकेको हुन्छ। उनलाई पहिले त विश्वासै लाग्दैन: ‘मैले त कसैलाई शत्रु बनाइनँ, झगडा फसादमा कहिल्यै परिनँ।’ निद्राको लठ्याइमा सबै भ्रम जस्तो लाग्छ, तर भित्तामा ठोक्किएर भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा त भ्रम हुन सक्दैन। उनी ओछ्यानबाट निहुरिएर टुक्रा टिप्छन् र गम्न थाल्छन्: ‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ?’

५. शङ्काका पहिला नाम र आफ्नै दोष

धेरै घोत्लिँदा उनलाई रहस्यको सुराक पाएजस्तो लाग्छ र शङ्काको सूची सुरु हुन्छ:

• रामे नोकर: त्यही बिहान काम बिगारेकाले उनले उसलाई गाली गरेका थिए। रामेको मुख रातो भएको देखेका थिए; अब लाग्छ, त्यो रिसले रातो भएको थियो। तर फेरि सोच्छन्: यत्रो पुरानो नोकरले यत्ति हप्कीमा मालिकलाई मार्न आउनुपर्ने होइन; उसले यसभन्दा ठुला गाली पनि सहेको थियो। अनि फेरि: मान्छेको स्वभाव कसले बुझ्छ र?
• बलभद्र: हिसाबमा गोलमाल गरेर ठग्न खोज्दा कृष्ण रायले उनलाई समातेर लज्जित पारेका थिए। समाजमा इज्जत भएका मान्छे; बेइज्जती सहन नसकेर बदला लिन आए होलान्।
• नोकरी खोज्ने युवक: भोकले काम माग्न आएको युवकलाई काम दिनुको सट्टा उनले उपदेश दिए र कुरा बढ्दा अप्रिय शब्द पनि भने। स्वाभिमानी युवकलाई कडा शब्द बिझ्छ र त्यस्ता मान्छेले धेरै दिनसम्म इख राख्छन्।

यहीँ कृष्ण रायलाई आफ्नै एउटा ठुलो दोष सम्झना हुन्छ: समय कुसमय नभनी जसलाई पनि आदेश र सल्लाह दिइरहने बानी। आफूलाई निर्दोष र दुर्गुणरहित ठान्ने उनले यही दुर्गुणलाई गुण सम्झेर अँगालो हालेर राखेका रहेछन्।

६. मध्यस्थ हुनुको मूल्य

कृष्ण राय गाउँका धेरै झगडामा मध्यस्थ भएका छन्; गाउँलेले उनैलाई विश्वास गर्नु गर्वको कुरा हो र यसैले उनको सम्मान पनि छ। तर अब उनलाई लाग्छ, यही कामले धेरैलाई उनीसँग चिढ्याएको हुनुपर्छ।

एउटा घटना आँखा अगाडि आउँछ। गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको झगडा धेरै दिनदेखि चलेको थियो, तर एक दिन कुटाकुट नै भयो। कृष्ण राय सधैँझैँ मध्यस्थ भए र बानीअनुसार झगडाको नराम्रो परिणामबारे उपदेश दिन थाले: ‘मिलेर बस, खाऊ, पिऊ, भगवान्को भजन गर।’ लेखक हल्का व्यङ्ग्य गर्छन्: यत्ति उपदेशले झगडा छुट्ने भए तिनीहरू झगडै गर्दैनथे। दुवै मिल्न मानेनन् र कृष्ण रायले बाध्य भएर गोरे जमदारको पक्षमा फैसला दिए। गोविन्द पण्डित त पक्कै शत्रु बने होलान्।

अर्को पटक मास्टर र कैयाँको झगडामा फैसला कैयाँका पक्षमा हुँदा मास्टरले रिसाएर भनेका थिए: ‘फैसला त शिरमा राख्छु, तर कैयाँ भनेका कैयाँ नै हुन्, काम लाग्दैनन्।’ यसरी कृष्ण रायले ब्युँझेझैँ नयाँ ज्ञान पाउँछन्: झगडा मिलाउनु सबैभन्दा निर्दोष काम हो, तर कुनै मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन। मध्यस्थ एक न एक पक्षको शत्रु बन्नैपर्छ।

७. सम्झनाको लहर

अब सम्झनाको ढोका खुल्छ र एकपछि अर्को अनुहार आउँछन्: रेलको डिब्बामा कसैसँग भएको झगडा, हाटमा उनको धक्काले लडेको एक मान्छे, उनले कामबाट निकालेका नोकरहरू र गरिब तर इर्ष्यालु दाजुभाइ, जसले उनको प्रगति देख्नै सक्दैनथे। अरूको के कुरा, आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि अब उनलाई भरोसा रहँदैन।

८. सबै शत्रु

घटना बिर्सन खोज्दै कृष्ण राय सुत्ने बहानामा ओछ्यानमा पल्टिन्छन्, तर सोचाइ रोकिँदैन। शत्रुताको सम्बन्ध कति फराकिलो रहेछ! संसारमा मित्र कोही हुँदैन, सबै शत्रु। बिनाकारण कोही शत्रु हुँदैन भन्ने कुरा मान्ने हो भने पनि झगडाको निहुँ कति सजिलै भेटिन्छ! उनले धेरैसँग सङ्गत गरेनन्, तर जति जनासँग गरे, सबैलाई ‘बाउको वैर साध्ने’ जस्तो कुनै न कुनै निहुँ दिए। सबैभन्दा अचम्मको कुरा: निर्दोष कामभित्र पनि विषालु सर्प जस्तै शत्रु बनाउने कारण लुकेको हुँदो रहेछ। भोलिपल्ट घटनाको जाँच गर्न आएका प्रहरी इन्स्पेक्टरले सोध्छन्, ‘तपाईँलाई कसैमाथि शङ्का छ?’

९. लामो उत्तर

कृष्ण राय गम्भीर भएर इन्स्पेक्टरलाई नामको लामो सूची सुनाउन थाल्छन्: रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली … र सूची अझै सकिएको छैन।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु एउटा भद्र मानिसमाथि रातमा भएको आक्रमणपछि उसको मनमा उठेको शङ्का र आत्मसमीक्षा हो। कथाको मुख्य सन्देश हो: संसारमा कोही पनि पूर्ण रूपमा शत्रुविहीन हुँदैन; हामीले असल ठानेर गरेका काम (गाली, सल्लाह, फैसला, कडा अनुशासन) ले पनि अरूको मन दुखाएको हुन सक्छ। साथै कथाले यी कुरा देखाउँछ:

• मान्छेले आफ्ना दोष देख्न गाह्रो मान्छ; आफ्ना दुर्गुणलाई पनि गुण ठान्छ।
• अरूलाई बोल्दा शब्द सोचेर बोल्नुपर्छ; एउटा कडा शब्दले लामो इख जन्माउन सक्छ।
• शङ्का एक पटक मनमा पसेपछि फैलिँदै जान्छ र आफ्नै मान्छेमाथिको भरोसा पनि खान्छ।
• न्याय गर्ने काम पनि सबैलाई खुसी पार्ने काम होइन।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	आदि: कृष्ण रायको भद्रता र सुखी जीवनको परिचय (अनुच्छेद १–२); मध्य: रातमा लट्ठीको प्रहार र मनमा शङ्काको शृङ्खला (३–८); अन्त्य: इन्स्पेक्टरको प्रश्न (८ को अन्त्य) र नामको लामो सूची (९)। बाहिरी घटना एउटा, बाँकी मनभित्रको द्वन्द्व।
पात्र	कृष्ण राय प्रमुख र केन्द्रीय पात्र; रामे, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित, गोरे जमदार, मास्टर, कैयाँ सम्झनामा मात्र आउने पात्र; इन्स्पेक्टर अन्त्यमा प्रत्यक्ष आउने पात्र।
परिवेश	नेपालको एउटा गाउँ, कृष्ण रायको घर र सुत्ने कोठा; एउटा रात र भोलिपल्ट; सम्झनामा हाट, रेलको डिब्बा र झगडाका ठाउँ।
संवाद	थोरै: कृष्ण रायको आत्मकथन (‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ?’), मास्टरको भनाइ, अन्त्यमा इन्स्पेक्टरको प्रश्न र कृष्ण रायको उत्तर।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुष, तर लेखक कृष्ण रायको मनभित्र पसेर उनका सोचाइ देखाउँछन्।
भाषाशैली	सरल र सहज नेपाली, बिचबिचमा संस्कृत (राजद्वारे श्मशाने च) र उखान; छोटा वाक्य; हल्का व्यङ्ग्य; मनोवैज्ञानिक शैली।
उद्देश्य	मानिसको मनको रहस्य र शङ्काको स्वभाव देखाएर आत्मसमीक्षा गर्न प्रेरित गर्नु।

भाषा र शैली

कथामा आएको अभिव्यक्ति	के बुझाउँछ
आँखामा राखे पनि नबिझाउने	अत्यन्त सोझो र नरम, कसैलाई दुःख नदिने
राजद्वारे श्मशाने च	सङ्कटका बेला (मुद्दामा, मृत्युमा) साथ दिने
रहस्यको सुइँको पाउनु	लुकेको कुराको सुराक भेट्टाउनु
दुर्गुणलाई गुण ठानेर अङ्कमाल गर्नु	आफ्नो खराब बानीलाई असल सम्झेर टाँसिरहनु
फैसलालाई शिरमा राख्नु	निर्णय मन नपरे पनि मान्नु
बिउँझेझैँ ज्ञान आर्जन गर्नु	अचानक सत्य थाहा पाउनु
बाउको वैर साध्नु	पुरानो, गहिरो दुस्मनीको बदला लिनु
विषालु सर्पजस्तो वैरी बनाउने साधन लुक्नु	निर्दोष कुराभित्र पनि खतरनाक शत्रुताको कारण लुकेको हुनु

कृष्ण रायको चरित्रचित्रण

कृष्ण राय: कथाका प्रमुख पात्र, भद्र, शान्त र सहयोगी। उनी झगडा टार्न कर्जा दिँदैनन्, तर दुःखमा सबैलाई साथ दिन्छन्; गाउँका झगडामा निष्पक्ष मध्यस्थ भएकाले गाउँभरि सम्मानित छन्। धन, यश र सम्मान सबै भएका सम्पन्न व्यक्ति हुन् र आफ्नो कोही शत्रु नभएकोमा गर्व गर्छन्। तर लट्ठीको प्रहारपछि उनको अर्को रूप देखिन्छ: शङ्कालु, अस्थिर र भयभीत। रामेदेखि आफ्नै पोष्यपुत्रसम्म सबैमाथि शङ्का गर्छन्। यही बेला उनी आत्मसमीक्षा पनि गर्छन् र आफ्नो सल्लाह दिइरहने बानी दुर्गुण रहेछ भन्ने स्विकार्छन्। अन्त्यमा ‘संसारमा सबै शत्रु हुन्छन्’ भन्ने निराशाजनक निष्कर्षमा पुग्छन्। यसरी कृष्ण राय गतिशील पात्र हुन्, जसको सोच कथाभित्रै बदलिन्छ।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
भद्र	सभ्य, शिष्ट, सज्जन
कर्जा	फर्काउने गरी लिइएको रकम, ऋण
सान्त्वना	दुःखमा परेकालाई दिइने धैर्य र ढाडस
मध्यस्थ	दुई पक्षको झगडा मिलाउने, कसैको पक्ष नलिने व्यक्ति
फैसला	विवादमा दिइने निर्णय
अदब	ठुलाबडाप्रतिको आदर, शिष्ट व्यवहार
यश	कीर्ति, सुनाम
यत्न	प्रयास, कोसिस
पुँजी	जोडेको धन, लगानी गर्ने रकम
वैरी	शत्रु, विरोधी
तन्द्रा	निद्रा लाग्नुअघिको लठ्याइ
प्रहार	हिर्काउने वा हान्ने काम
फसाद	झमेला, झगडा
भ्रम	नभएको कुरा भएजस्तो लाग्नु
बिछ्यौना	ओछ्यान
रहस्य	लुकेको कुरा, भेद
सुइँको	गुप्त खबर, सुराक
ठेगान	निश्चितता, भर
अचाक्ली	हुनुपर्नेभन्दा धेरै
हप्की	काम बिगार्दा दिइने गाली
लज्जित	लाजमा परेको
अप्रिय	मन नपर्ने, नमिठो
स्वाभिमानी	आफ्नो इज्जत र मानको ख्याल गर्ने
इख	बदला लिने भावनाले मनमा राखेको रिस
अकलुषित	दुर्भावना नभएको, सफा मनको
दुर्गुण	नराम्रो गुण, खराब बानी
नाहक	बिनाकारण, बिनसित्ति
अङ्कमाल	अँगालो, अँगालो हाल्ने काम
दुष्परिणाम	खराब नतिजा
आपस्त	आपसको, एकअर्काको (आपस्तमा मिल्नु: आपसमा मिल्नु)
समर्थक	पक्ष लिने, साथ दिने
आर्जन	कमाइ; प्राप्त गर्ने काम
पोष्यपुत्र	छोरासरह पालनपोषण गरिएको व्यक्ति, धर्मपुत्र
निहुँ	झगडा वा कुनै काम गर्ने बहाना
सङ्गत	साथ, सम्पर्क
व्यापक	फराकिलो, धेरैतिर फैलिएको

अनेकार्थी शब्द

‘हार’ भन्नाले खेलमा हारेको पनि बुझिन्छ र घाँटीमा लगाउने माला पनि। एउटै शब्दका एकभन्दा बढी अर्थ हुन्छन् भने त्यसलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ। वाक्यमा कुन अर्थ लागेको छ भन्ने कुरा सन्दर्भले बताउँछ। श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द Grade 10: एकाइ ६ मा लेखाइ फरक हुन्छ (दिन / दीन); अनेकार्थी शब्दमा लेखाइ पनि एउटै हुन्छ।

शब्द	एउटा अर्थ	अर्को अर्थ
हार	घाँटीमा लगाउने माला	पराजय, हारेको अवस्था
सुर	धुन, तल्लीनता (आफ्नै सुरमा)	देवता; गीतको स्वर
साल	वर्ष	एक प्रकारको रुख (सालको जङ्गल)
दर	तिजको अघिल्लो रात खाइने दरिलो भोजन	मूल्य, भाउ (ब्याजको दर)
वर	दुलहा	आशीर्वाद, वरदान
टीका	निधारमा लगाइने अबिर, अक्षता	दसैँको दशमी; कुनै ग्रन्थको व्याख्या
पूरा	सम्पूर्ण, पुगेको	‘पूरा गर्नु’: काम सिद्ध्याउनु

अनुकरणात्मक शब्द

आवाज, चाल, रूप वा भावको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ Grade 10: एकाइ २ मा पढिसकेका। यिनले वाक्यलाई चित्रझैँ देखिने बनाउँछन्: ऊ रोयो भन्दा ऊ धुरुधुरु रोयो भन्दा रुवाइ कति ठुलो थियो, आँखै अगाडि आउँछ।

शब्द	के बुझाउँछ	उदाहरण
गजक्क	फुर्तीले गम्केर, ठाँटले बसेको रूप	गजक्क परेर बस्नु
प्याट्ट	हातले हिर्काउँदाको आवाज	प्याट्ट हिर्काउनु
धुरुधुरु	धेरै आँसु झार्दै रोएको	धुरुधुरु रुनु
टुलुटुलु	केही बुझ्न नसकेर एकोहोरो हेरेको	टुलुटुलु हेर्नु
फटाफट	छिटो छिटो	फटाफट हिँड्नु
स्याँस्याँ	दौडेपछि जोडले सास फेरेको आवाज	स्याँस्याँ गर्नु
गुरुरु	धेरै जना एकै पटक हतारमा दौडेको	गुरुरु दौडनु
छमछम	नाच्दा घुँघुरु वा पाइलाको आवाज	छमछम नाच्नु
जुरुक्क	झट्ट उठेको	जुरुक्क उठ्नु
ढ्याम्म	कडा चिज ठोक्किएको आवाज	ढ्याम्म बजार्नु

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ७ ‘पश्चात्ताप’ हो: विदेश गएर नफर्केको छोरो र गाउँमा उसको बाटो हेर्दाहेर्दै थाकेका बुढा आमाबुबाको कथा। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।

भाव भनेको के हो?

‘कृष्ण राय सुते’, ‘कृष्ण राय, सुत्नुहोस्’, ‘कृष्ण राय सुतुन्’, ‘कृष्ण राय सुत्लान्’, ‘कृष्ण राय सुते राम्रो हुन्थ्यो।’ पाँचै वाक्यमा धातु एउटै छ, सुत्, तर बोल्नेको मनसाय फरक छ: पहिलोमा जानकारी, दोस्रोमा अनुरोध, तेस्रोमा इच्छा, चौथोमा अनुमान र पाँचौँमा सर्त। क्रियापदले बुझाउने यस्तो अर्थलाई भाव भनिन्छ। नेपालीमा भाव पाँच प्रकारका छन्:

भाव	के बुझाउँछ	उदाहरण
सामान्यार्थ	काम भयो, हुन्छ वा हुने छ भन्ने सामान्य जानकारी	कृष्ण राय गाउँमै बस्छन्।
आज्ञार्थ	आज्ञा, आदेश, अनुरोध	रामे, भाँडा माझ्। तपाईँ बस्नुहोस्।
इच्छार्थ	इच्छा, चाहना, प्रार्थना, आशीर्वाद	गाउँमा झगडा नहोस्। सबैको भलो होस्।
सम्भावनार्थ	हुन सक्ने वा अनुमान गरिएको काम	सायद बलभद्रले हाने होलान्। भोलि इन्स्पेक्टर आउलान्।
सङ्केतार्थ	एउटा काम भए मात्र अर्को हुने सर्त	सल्लाह कम दिए शत्रु कम हुन्थे।

भावका रूप

भावको रूप कर्ताको पुरुष, वचन र आदरअनुसार बदलिन्छ (धातु पढ्):

कर्ता	आज्ञार्थ	इच्छार्थ	सम्भावनार्थ
म		पढूँ	पढुँला
हामी		पढौँ	पढौँला
तँ	पढ्	पढेस्	पढ्लास्
तिमी	पढ	पढे	पढौला
ऊ		पढोस्	पढ्ला
उनी, उनीहरू		पढुन्	पढ्लान्
तपाईँ	पढ्नुहोस्	पढ्नुहोस्	पढ्नुहोला

• आज्ञार्थ दोस्रो पुरुषमा मात्र हुन्छ, किनभने आदेश सुन्ने व्यक्तिलाई दिइन्छ। नगर्न भन्दा ‘न’ लाग्छ: नपढ, नजानुहोस्।
• इच्छार्थमा ‘म’ र ‘हामी’ का रूप प्रायः प्रस्ताव वा सोधाइमा आउँछन्: आज के पकाऊँ? हामी सँगै पढौँ। ‘ऊ’ र ‘उनी’ का रूपले शुभकामना वा चाहना बुझाउँछन्: तिम्रो यात्रा सफल होस्, उनीहरू जाँचमा राम्ररी लेखुन्।
• सम्भावनार्थका साथ प्रायः ‘सायद’, ‘होला’, ‘क्यारे’ आउँछन्: ऊ आउला क्यारे। खेल्दै होला, गएको होला जस्ता रूपले पनि अनुमान बुझाउँछन्।
• सङ्केतार्थमा धातुमा -ए लाग्छ (पढे, आए, गरे) वा क्रियापछि ‘भने’ आउँछ (पढ्यो भने, मान्छौ भने); अर्को उपवाक्यले परिणाम बताउँछ: पानी परे बाली सप्रन्छ, तिमी आयौ भने म पनि जान्छु। आए हुन्थ्यो, गरे राम्रो हुन्थ्यो ले ‘यस्तो भए हुन्थ्यो’ भन्ने चाहना पनि सर्तकै रूपमा बुझाउँछन्।

अभ्यास: व्याकरण

कथा लेख्ने योजना एकाइ २ मा छ: सुरुमा पात्र र परिवेश, बिचमा द्वन्द्व र घटना, अन्त्यमा द्वन्द्वको समाधान र सन्देश। बुँदामा दिइएका घटना सबै आउनुपर्छ र तिनलाई जोड्न आफ्नै संवाद र घटना थप्न सकिन्छ। ‘शत्रु’ बाट एउटा कुरा पनि सिक्न सकिन्छ: पात्रको मनमा के भइरहेको छ, देखाउँदा कथा जीवन्त बन्छ।