हजुरबुबा हजुरआमाका पालामा नेपालमा राणाहरूको शासन थियो: जनताले आफ्ना शासक आफैँ छान्न पाउँदैनथे, विद्यालय थोरै थिए र अखबारमा सरकारको आलोचना गर्न पाइँदैनथ्यो। आज हामी आफ्ना प्रतिनिधि भोट दिएर चुन्छौँ, संविधानले मौलिक हक दिएको छ र राष्ट्रप्रमुख पनि निर्वाचित हुनुहुन्छ। यो परिवर्तन एकै दिनमा आएको होइन। वि.सं. २००७ को क्रान्ति, प्रजातन्त्रको अस्थिर दशक, तिस वर्षको पञ्चायत, बहुदलको पुनर्स्थापना, दश वर्षको सशस्त्र द्वन्द्व र संविधान सभाको लामो यात्रा हुँदै नेपाल आजको अवस्थामा आइपुगेको हो।
यही समयमा संसारले दुईओटा विश्वयुद्ध पनि भोग्यो, जसमा लाखौँ नेपाली युवा लडे। यस एकाइमा नेपालको २००७ सालदेखि अहिलेसम्मको राजनीतिक यात्रा, दुई विश्वयुद्धका कारण र परिणाम, ती युद्धमा नेपालीको भूमिका र आफ्नै ठाउँका ऐतिहासिक स्थलको खोजी र संरक्षणबारे पढिन्छ।
पाठ १: वि.सं. २००७ को क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता
विद्यालयमा फागुन ७ गते प्रजातन्त्र दिवसका अवसरमा “वि.सं. २००७ को क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता” विषयमा अन्तरक्रिया कार्यक्रम राखिएको छ। कार्यक्रममा इतिहासविद्, स्थानीय राजनीतिज्ञ, विद्यालय व्यवस्थापन समितिका पदाधिकारी, शिक्षक र विद्यार्थी सहभागी छन्। सामाजिक अध्ययनका शिक्षकले कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुभएको छ र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्षले अध्यक्षता गर्नुभएको छ। प्रमुख अतिथि इतिहासविद्ले सहभागीका प्रश्नको जवाफ दिनुहुन्छ।
राणा विरोधी आन्दोलन
सञ्चालक:नमस्कार! प्रजातन्त्र दिवसका अवसरमा राखिएको यस अन्तरक्रियामा सबैलाई स्वागत छ। सबैभन्दा पहिले आफ्नो विचार र जिज्ञासा राख्न कक्षा १० का सुदीपलाई अनुरोध गर्छु।
सुदीप:नमस्कार! निरङ्कुश राणा शासन नेपालमा १०४ वर्ष चल्यो। गरिबी, चेतनाको कमी, डर, त्रास र चर्को दमनले गर्दा धेरै समयसम्म यसको खुला विरोध हुन सकेन भन्ने मलाई थाहा छ। तर यो शासन हटाउन कस्ता आन्दोलन भए र तिनको स्वरूप कस्तो थियो?
इतिहासविद्:सुदीपले ठिक भन्नुभयो। जनतामा चेतना र राजनीतिक जागरण बढ्दै गएपछि राणा विरोधी आन्दोलन पनि बलियो हुँदै गयो। वि.सं. १९८८ मा “प्रचण्ड गोरखा” नामको गोप्य सङ्गठन खुल्यो। राणाहरूले यसमा लागेका व्यक्तिलाई पक्राउ गरेपछि यो सङ्गठन सकियो, तर राणा विरोधी आन्दोलनको यो पहिलो कोसेढुङ्गा थियो। त्यसपछि वि.सं. १९९३ जेठ २० मा टङ्कप्रसाद आचार्यको अध्यक्षतामा नेपाल प्रजा परिषद् नामको राजनीतिक दल गठन भयो। राणाको अन्याय र अत्याचारको विरोध गर्नु, जनतालाई जगाउनु र राणा शासन हटाएर प्रजातन्त्र ल्याउनु यसको उद्देश्य थियो।
इतिहासविद्:यसका गतिविधिबाट आत्तिएको राणा सरकारले सुराकीमार्फत सदस्यहरूको पत्ता लगायो र धेरैलाई पक्राउ गर्यो। वि.सं. १९९७ माघमा शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलाई मृत्युदण्ड दिइयो। टङ्कप्रसाद आचार्यलाई पनि मृत्युदण्ड नै सुनाइएको थियो, तर ब्राह्मणलाई मृत्युदण्ड नदिने त्यसबेलाको कानुनका कारण जन्मकैद भयो। त्यसैले उनलाई “जिउँदो सहिद” पनि भनिन्छ। गणेशमान सिंहलाई पनि प्रजा परिषद्मा लागेको आरोपमा सर्वस्वसहित जन्मकैद भएको थियो। राजा त्रिभुवनले धर्मभक्त माथेमामार्फत प्रजा परिषद्लाई सघाउने गरेका थिए। यो सुराक पाएपछि राणाहरूले राजाका सुविधा कटौती गरे र उनीमाथि निगरानी बढाए।
सञ्चालक: अब स्थानीय राजनीतिज्ञ गीताजीलाई आफ्नो विचार र जिज्ञासा राख्न अनुरोध गर्छु।
गीता: नमस्कार! वि.सं. १९९७ को घटनापछि पनि राणा विरोधी आन्दोलन रोकिएन। वि.सं. २००४ मा तीनधारा संस्कृत पाठशालाका विद्यार्थीले “जयतु संस्कृतम्” आन्दोलन चलाए। उनीहरूले संस्कृतसँगै अङ्ग्रेजी, विज्ञान, गणित जस्ता आधुनिक विषय पढाइनुपर्ने र छात्रावासको अवस्था सुधारिनुपर्ने माग राखेका थिए। राणा सरकारले आन्दोलनका अगुवा विद्यार्थीलाई उपत्यकाबाट निकालिदियो। तर यस आन्दोलनले अन्यायविरुद्ध एक हुन जनतालाई प्रेरणा दियो। यसैबिच भारतमा बसेका नेपालीले राजनीतिक दल खोले: वि.सं. २००३ माघमा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस, वि.सं. २००६ वैशाख १० मा कलकत्तामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी खुले, र २००६ चैतमा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस र नेपाल प्रजातान्त्रिक काङ्ग्रेस मिलेर नेपाली काङ्ग्रेस बन्यो। यी दलपछि राणा विरोधी गतिविधिले गति लियो। अब मेरो जिज्ञासा: वि.सं. २००७ को क्रान्तिका लागि कुन कुन कारण जिम्मेवार थिए र किन?
क्रान्तिका कारण
इतिहासविद्: धन्यवाद! प्रजा परिषद्का सदस्यलाई मृत्युदण्ड दिएपछि आन्दोलन सकिन्छ भन्ने राणाहरूलाई लागेको थियो, तर उल्टै आन्दोलन झन् चर्कियो। राजनीतिक दलहरूले जनतालाई आन्दोलनमा सहभागी हुन प्रेरित गरिरहे। वि.सं. २००७ असोजमा भारतको बैरगनियामा बसेको नेपाली काङ्ग्रेसको सम्मेलनले राणाविरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्यो। दोस्रो विश्वयुद्धबाट फर्केका भूतपूर्व सैनिकहरूले यो क्रान्तिमा साथ दिए। क्रान्तिका मुख्य कारण यस्ता थिए:
- क.निरङ्कुश शासन: राणाहरूले जनतामाथि गरेको अन्याय र दमनले जनतालाई क्रान्तिका लागि उठायो। बोल्ने, लेख्ने र सङ्गठित हुने स्वतन्त्रता थिएन।
- ख.राजनीतिक दलको स्थापना: प्रजा परिषद्, नेपाली काङ्ग्रेस र कम्युनिस्ट पार्टी जस्ता दलले आन्दोलनलाई नेतृत्व र सङ्गठन दिए, र जनताले तिनलाई साथ दिए।
- ग.गरिबी र बेरोजगारी: देशभर गरिबी र बेरोजगारी व्याप्त थियो। जनता यसबाट मुक्ति चाहन्थे।
- घ.राणाहरूबिचको कलह: राणा परिवारभित्रै “ए”, “बी”, “सी” श्रेणीका राणाबिच भेदभाव र शक्ति सङ्घर्ष थियो। यसले आन्दोलनका लागि अनुकूल वातावरण बनायो।
- ङ.विश्वयुद्धबाट फर्केका सैनिक: विदेशमा लडेर फर्केका गोरखा सैनिकले संसारका परिवर्तन देखेका थिए। उनीहरूमा राणाप्रति असन्तोष थियो र कतिपयले मुक्ति सेनामा लडे।
- च.भारतको स्वतन्त्रता: सन् १९४७ (वि.सं. २००४) मा भारत स्वतन्त्र भयो। अङ्ग्रेजको साथ गुमेपछि राणा कमजोर भए र भारतमा बसेका नेपालीलाई आन्दोलन चलाउन सजिलो भयो।
- छ.जनचेतनाको वृद्धि: शिक्षा, अखबार र विदेश गएर फर्केकाहरूका अनुभवले जनतामा चेतना फैलियो।
यिनै कारणले देशभर क्रान्ति फैलियो र १०४ वर्ष चलेको जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भयो।
सशस्त्र क्रान्तिका मुख्य घटना
सञ्चालक:अब सशस्त्र क्रान्तिका मुख्य घटनाबारे बोल्न विद्यालयका शिक्षक गोविन्दप्रसादजीलाई अनुरोध गर्छु।
गोविन्दप्रसाद:नमस्कार! मलाई थाहा भएसम्म सशस्त्र क्रान्तिका मुख्य घटना सुनाउँछु। वि.सं. २००७ असोजमा बैरगनियामा बसेको नेपाली काङ्ग्रेसको सम्मेलनले राणाविरुद्ध सशस्त्र आन्दोलनको घोषणा गर्यो। कात्तिक २१ गते राजा त्रिभुवन परिवारसहित काठमाडौँस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिन पुगे र केही दिनपछि त्यहीँबाट हवाईजहाजमा दिल्ली गए। यस घटनाले देशभित्र र बाहिर ठुलो हलचल ल्यायो। रिसाएका प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरले त्रिभुवनका तीन वर्षका माहिला नाति ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरे, तर भारतलगायत अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले उनलाई राजाको मान्यता दिएन।
गोविन्दप्रसाद:त्यसपछि मुक्ति सेनाले कात्तिक २६ गते वीरगन्जमा आक्रमण गर्यो। वीरगन्जमा क्रान्तिको नेतृत्व गरेका थिरबम मल्ल गोली लागेर सहिद भए। पश्चिममा डा. के.आई. सिंहको नेतृत्वमा मुक्ति सेनाले भैरहवा क्षेत्रमा ठुलो सफलता पायो। पूर्वमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुवर्णशमशेरको नेतृत्वमा मुक्ति सेनाले विराटनगर र पूर्वी पहाडका धेरै ठाउँ कब्जा गर्यो, कतिपय ठाउँमा बिनायुद्ध नै। ती ठाउँमा जन सरकार बनाइयो र जनतालाई राणा सरकारलाई कर नतिर्न आह्वान गरियो।
गोविन्दप्रसाद:क्रान्तिका कारण राणाको प्रभाव खुम्चिँदै काठमाडौँ वरिपरि मात्र सीमित भयो। अनि मोहनशमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गरिदिन अनुरोध गरे। भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा राजा त्रिभुवन, राणा र नेपाली काङ्ग्रेसका प्रतिनिधिबिच वार्ता भयो, र वि.सं. २००७ फागुन १ गते दिल्ली सम्झौता भयो। फागुन ४ गते राजा त्रिभुवन नेपाल फर्किए र विमानस्थलमा उनको भव्य स्वागत भयो। तीन दिनपछि, फागुन ७ गते राजा त्रिभुवनले प्रजातन्त्रको घोषणा गरे। अब दिल्ली सम्झौताबारे थप प्रस्ट पारिदिन इतिहासविद्लाई अनुरोध गर्छु।
दिल्ली सम्झौता
इतिहासविद्:दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता पनि भनिन्छ, किनभने यसमा राजा त्रिभुवन, राणा सरकार र नेपाली काङ्ग्रेस गरी तीन पक्षको सहमति थियो। सम्झौताका मुख्य बुँदा यस्ता थिए:
इतिहासविद्:क. श्री ३ अर्थात् राणा प्रधानमन्त्रीमा रहेको सम्पूर्ण शासनाधिकार श्री ५ महाराजाधिराजमा सुम्पिने र त्रिभुवन नै वैधानिक राजा रहने। ख. मोहनशमशेरको प्रधानमन्त्रीमा दश सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रीमण्डल बनाउने, जसमा नेपाली काङ्ग्रेस र राणा दुवैतर्फबाट पाँच पाँच जना रहने। ग. फौजदारी अभियोग लागेका बाहेक सबै राजबन्दी तुरुन्त छाड्ने। घ. आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोक्ने र हातहतियार सरकारलाई बुझाउने। ङ. जनताले निर्वाचित गरेको विधान सभाले संविधान बनाउने।
सञ्चालक:धन्यवाद, प्रमुख अतिथिज्यू! व्यस्त समयमा पनि हाम्रो निम्तो स्वीकार गर्नुभएकामा आभारी छौँ। अब कार्यक्रमको अन्त्य गरिदिन अध्यक्षज्यूलाई अनुरोध गर्छु।
अध्यक्ष:प्रमुख अतिथि इतिहासविद्लगायत सबै सहभागीलाई धन्यवाद दिन्छु। आगामी कार्यक्रम पनि यस्तै रोचक हुने विश्वास राख्दै आजको कार्यक्रम यहीँ सकिएको जानकारी गराउँछु।
दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ, किन?
उत्तर
प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि राजा त्रिभुवनको भूमिकाको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर
दिल्ली सम्झौताका मुख्य बुँदा के के थिए?
उत्तर
प्रजातन्त्रपछि पनि मोहनशमशेरलाई नै प्रधानमन्त्री बनाइयो। यसमा तपाईँ सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ? कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको एक दशक (वि.सं. २००७–२०१७)
दिल्ली सम्झौताका आधारमा राणा शासन अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि देशमा दलीय राजनीतिको सुरुआत भयो। तर यो दश वर्षमा सरकार बन्ने र ढल्ने क्रम धेरै भयो र राजनीति स्थिर हुन सकेन। वि.सं. २००७ चैत २९ मा नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७ जारी गरियो। यसले जनप्रतिनिधिमूलक प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको प्रत्याभूति गरेको थियो।
सरकार बन्ने र ढल्ने क्रम
मातृकाप्रसाद कोइरालाको सरकार: संयुक्त मन्त्रीमण्डलमा राणा र नेपाली काङ्ग्रेसका मन्त्रीबिच सुरुदेखि नै मनमुटाव भयो। वि.सं. २००८ कात्तिकमा काङ्ग्रेसका मन्त्रीले राजीनामा दिए र मोहनशमशेरले पनि केही दिनपछि राजीनामा दिए। त्यसपछि वि.सं. २००८ मङ्सिर १ मा राजा त्रिभुवनले नेपाली काङ्ग्रेसका नेता मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा आठ जना काङ्ग्रेस र छ जना स्वतन्त्र गरी १४ सदस्यीय मन्त्रीमण्डल गठन गरे। यस सरकारलाई स्वतन्त्र न्याय विभाग खडा गर्ने, जनताका नागरिक अधिकारको रक्षा गर्ने, लोकसेवा आयोगको व्यवस्था राम्ररी लागु गर्ने र वि.सं. २००९ भित्र विधान सभाको आमनिर्वाचन गराउने मुख्य जिम्मेवारी दिइएको थियो।
डा. के.आई. सिंहको विद्रोह: दिल्ली सम्झौता चित्त नबुझेकाले डा. के.आई. सिंहले आन्दोलन जारी राखेका थिए। उनी र उनका समर्थकलाई पक्राउ गरी भैरहवा जेलमा राखियो। वि.सं. २००८ असारमा उनी जेलबाट भागे, तर साउनमा फेरि पक्राउ परे र काठमाडौँ ल्याइए। त्यही वर्षको माघ ८ गते राति उनका समर्थक सिपाहीले विद्रोह गरी उनलाई जेलबाट छुटाए र उनी भागेर तिब्बत पुगे। यस घटनालाई के.आई. सिंह विद्रोह भनिन्छ।
परामर्शदातृ सरकार: मातृकाप्रसाद कोइरालाले राजीनामा दिएपछि राजा त्रिभुवनले वि.सं. २००९ साउन ३० मा केशरशमशेरको अध्यक्षतामा पाँच सदस्यीय परामर्शदातृ सरकार गठन गरे। भदौ १० गते विशेष परिस्थिति ऐन, २००९ घोषणा गरियो र अन्तरिम शासन विधानका कार्यपालिका र व्यवस्थापिकासम्बन्धी व्यवस्था निलम्बन गरियो। यो सरकार वि.सं. २०१० असार २ सम्म रह्यो।
मातृकाप्रसाद कोइरालाको दोस्रो सरकार: काङ्ग्रेसबाट अलग भएर बनेको राष्ट्रिय प्रजा पार्टीका अध्यक्ष मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा वि.सं. २०१० असार २ मा नयाँ सरकार बन्यो। यो सरकारले सुरुदेखि नै सङ्कट झेल्नुपर्यो। भीमदत्त पन्तको विद्रोह, भारतीय सैनिक टोलीको नेपालमा उपस्थिति र विवादास्पद कोसी सम्झौता जस्ता विषयमा यसको चर्को आलोचना भयो। वि.सं. २०११ फागुनमा मातृकाप्रसाद कोइरालाले राजीनामा दिए।
राजा महेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन: वि.सं. २०११ फागुन ३० मा राजा त्रिभुवनको मृत्यु भयो र युवराज महेन्द्र राजा बने। वि.सं. २०१२ वैशाख १ मा गुञ्जमानसिंहको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय सल्लाहकार समिति बनाएर राजा महेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे। यो व्यवस्था २०१२ माघ १२ सम्म, करिब दश महिना चल्यो।
टङ्कप्रसाद आचार्यको सरकार: वि.सं. २०१२ माघ १३ मा प्रजा परिषद्का अध्यक्ष टङ्कप्रसाद आचार्यको नेतृत्वमा सात सदस्यीय मन्त्रीमण्डल बन्यो। यस सरकारले वि.सं. २०१४ असोजमा गराउने भनिएको आमनिर्वाचन गराउन सकेन। देशमा आर्थिक सङ्कट देखिन थाल्यो र सरकारले पत्रपत्रिकामाथि बन्देज लगाउन खोज्यो। यस्ता कारणले यो सरकार पनि लामो समय टिकेन र वि.सं. २०१४ साउनमा यसको ठाउँमा अर्को सरकार आयो।
डा. के.आई. सिंहको सरकार: तिब्बतमा निर्वासित जीवन बिताइरहेका डा. के.आई. सिंहले आफ्ना कामप्रति पश्चात्ताप गर्दै, राजासँग माफी माग्दै र राजासँग मिलेर देशको सेवा गर्न चाहेको भन्दै राजा महेन्द्रलाई पत्र लेखे। राजाले उनलाई आममाफी दिएर नेपाल बोलाए र काठमाडौँ आउँदा उनको भव्य स्वागत भयो। वि.सं. २०१४ साउन ११ मा उनको नेतृत्वमा सरकार बन्यो, तर यो सरकार करिब तीन महिना मात्र टिक्यो।
संविधान, २०१५ र सुवर्णशमशेरको सरकार: राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१४ कात्तिक ३० मा के.आई. सिंहको सरकार हटाए र २०१५ जेठ २ सम्म आफैँ प्रत्यक्ष शासन गरे। यसैबिच वि.सं. २०१४ चैत ३ मा भगवतीप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा संविधानको मस्यौदा तयार गर्न समिति बनाइयो, जसमा रणधीर सुब्बा, सूर्यप्रसाद उपाध्याय र राजाराम पन्त सदस्य थिए। वि.सं. २०१५ जेठ २ मा नेपाली काङ्ग्रेसका नेता सुवर्णशमशेरको अध्यक्षतामा निर्वाचन गराउने सरकार बनाइयो। समितिले तयार गरेको नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ वि.सं. २०१५ फागुन १ मा जारी भयो।
पहिलो आमनिर्वाचन र बी.पी. कोइरालाको सरकार: संविधान जारी भएपछि वि.सं. २०१५ फागुन ७ देखि नेपालको पहिलो आमनिर्वाचन सुरु भयो। बाटोघाटो र सञ्चारका साधन कम भएकाले देशभर एकै दिन मतदान सम्भव थिएन, त्यसैले मतदान ठाउँ ठाउँमा पालैपालो करिब डेढ महिना चल्यो। १०९ सिटको प्रतिनिधि सभामा नेपाली काङ्ग्रेसले ७४ सिट जित्यो। संसदीय दलको नेतामा बी.पी. कोइराला र उपनेतामा सुवर्णशमशेर चुनिए। वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा बी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा १९ सदस्यीय पहिलो जननिर्वाचित सरकार बन्यो। कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रतिनिधि सभाका पहिलो सभामुख भए।
प्रमुख सामाजिक र आर्थिक उपलब्धि
राजनीति अस्थिर भए पनि यो दशकमा धेरै आधारभूत काम सुरु भए।
प्रमुख सामाजिक उपलब्धि
- क.देशभर विद्यालय खुल्ने क्रम बढ्यो र शिक्षाको व्यापक प्रचार भयो।
- ख.देशभित्र र बाहिर हवाई सेवा सुरु भयो र विस्तार भयो।
- ग.यातायातमा विकास भयो: त्रिभुवन राजपथको निर्माण सुरु भयो र हेटौँडा–काठमाडौँ रज्जुमार्गको काम अघि बढ्यो।
- घ.वि.सं. २०१६ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना भयो।
- ङ.धेरै राष्ट्रसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम भयो।
- च.भारतसँग वि.सं. २०११ वैशाखमा कोसी र २०१६ मङ्सिरमा गण्डक सम्झौता भयो।
- छ.वि.सं. २००७ चैत २० मा रेडियो नेपालको प्रसारण सुरु भयो र टेलिफोन सेवा विस्तार भयो।
- ज.निजामती सेवा ऐन, २०१३ जारी भयो।
- झ.निजी वनलाई राष्ट्रियकरण गरियो।
- ञ.स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्याय सेवाको व्यवस्था लागु भयो।
- ट.नेपाल वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९ (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भयो।
प्रमुख आर्थिक उपलब्धि
- क.वि.सं. २००८ देखि सरकारले हरेक वर्ष बजेट सार्वजनिक गर्न थाल्यो।
- ख.वि.सं. २०१३ मा भूमिसम्बन्धी नियम ल्याइयो र मोहीको हकको व्यवस्था गरियो।
- ग.वि.सं. २०१३ मा पहिलो पञ्चवर्षीय योजना लागु भयो।
- घ.वि.सं. २०१३ वैशाख १४ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना भयो।
- ङ.नयाँ कर नीति, कृषिमा आधुनिकीकरण र व्यापार प्रवर्धनको सुरुआत भयो।
- च.वि.सं. २०१६ मा बिर्ता उन्मूलन ऐन जारी भयो।
- छ.देशभर एउटै नेपाली मुद्रा चलाउने प्रयास सुरु भयो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
वि.सं. २००८ मङ्सिरमा गठन भएको काङ्ग्रेसको सरकारलाई तोकिएका कार्य के के थिए?
उत्तर
परामर्शदातृ सरकारको छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
राजनीतिक सङ्क्रमण भनेको के हो? वि.सं. २००७ देखि २०१७ को दशकलाई राजनीतिक सङ्क्रमणको अवधि किन भनिन्छ?
उत्तर
वि.सं. २००७ देखि २०१७ सम्मका प्रमुख सामाजिक तथा आर्थिक उपलब्धिको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
राजा महेन्द्रलाई महत्त्वाकाङ्क्षी राजा भनिन्छ। उनलाई यसो भनिनुका कारण के के हुन्?
उत्तर
पाठ ३: वि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटना
लामो सङ्क्रमण र त्यसबेलाका कमजोरीलाई आधार बनाएर राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१७ पुस १ मा संसद् र निर्वाचित सरकार विघटन गरे, प्रधानमन्त्री बी.पी. कोइरालालगायत नेतालाई पक्राउ गरे र राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए। उनले संविधान, २०१५ को धारा ५५ को सङ्कटकालीन अधिकार प्रयोग गरेर यो कदम चालेका थिए। यसले जनताका नागरिक अधिकार खोस्यो, देशमा निर्दलीय व्यवस्था सुरु गर्यो र राजनीतिक अस्थिरतालाई झन् लामो बनायो। प्रजातन्त्रवादीहरू यो दिनलाई इतिहासको कालो दिन मान्छन्। वि.सं. २०१७ पुस २२ मा राजाले विधिवत् रूपमा पञ्चायती व्यवस्थाको सुरुआत गरे।
पञ्चायती व्यवस्था सुरु हुनाका मुख्य कारण यस्ता थिए:
- क.२००७ सालमा जनताले पूर्ण अधिकार पाउन सकेनन्।
- ख.विधान सभाको निर्वाचन कहिल्यै भएन।
- ग.दिल्ली सम्झौता पूर्ण रूपमा लागु भएन।
- घ.राजनीतिक दलमा अनुभव र परिपक्वताको कमी थियो।
- ङ.राजा महेन्द्रमा प्रत्यक्ष शासनको चाहना थियो।
- च.राजनीतिक दलबिच मेल थिएन।
- छ.जनचेतनाको कमी थियो।
- ज.भ्रष्टाचार र अनियमितता बढेको थियो।
पञ्चायतकालका मुख्य घटना
जनकपुर बम काण्ड: राजा महेन्द्रले देशभर नागरिक अभिनन्दनका नाममा भ्रमण गर्दै थिए। वि.सं. २०१८ माघ ९ मा जनकपुरमा उनी चढेको गाडीमा बम हानियो। गाडीमा क्षति पुगे पनि राजालाई केही भएन। बम हान्ने नेपाली काङ्ग्रेसका कार्यकर्ता दुर्गानन्द झालाई वि.सं. २०२० माघमा फाँसी दिइयो। उनीसँग अभियोग लागेका अरविन्द ठाकुरलगायतलाई जन्मकैद भयो। यस घटनाले पञ्चायतप्रतिको असन्तोष देखायो। यसैबिच वि.सं. २०१९ पुस १ मा नेपालको संविधान, २०१९ जारी भयो, जसले पञ्चायती व्यवस्थालाई संवैधानिक रूप दियो।
भूमिसुधार ऐन र गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान: राजा महेन्द्रले पञ्चायतलाई बलियो बनाउन विभिन्न काम गरे र त्यस समयमा केही विकासका काम पनि भए। वि.सं. २०२१ मा भूमिसुधार ऐन ल्याएर जमिनको हदबन्दी तोकियो र मोहीको हक बलियो बनाइयो। सन् १९६७ मा संविधानको पहिलो संशोधन (वि.सं. २०२३ माघ) गरियो र सोही वर्ष गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान सुरु गरियो। वि.सं. २०२५ कात्तिकमा बी.पी. कोइरालालगायत राजबन्दीलाई जेलबाट छाडियो, तर दलमाथिको प्रतिबन्ध र निरङ्कुशता भने कायमै रह्यो।
झापा विद्रोह र सुखानी हत्याकाण्ड: पूर्वी नेपालको झापामा केही कम्युनिस्ट युवाले सामन्तको “सफाया” गर्ने भन्दै हिंसात्मक अभियान चलाएका थिए। यसका नेतृत्वकर्तामध्ये केहीलाई वि.सं. २०२९ कात्तिकमा पक्राउ गरी झापा जेलमा राखिएको थियो। २०२९ फागुन २१ गते राति इलाम जेल सार्ने बहानामा रामनाथ दाहाल, नारायण श्रेष्ठ, कृष्ण कुइँकेल, वीरेन राजवंशी र नेत्रप्रसाद घिमिरेलाई इलामको सुखानीको जङ्गलमा लगेर प्रहरीले गोली हानी मार्यो। यस घटनाले पञ्चायतविरुद्धको आक्रोश झन् बढायो।
विमान अपहरण र सिंहदरबार आगलागी: पञ्चायतविरुद्ध सशस्त्र सङ्घर्ष चलाउन रकम जुटाउने उद्देश्यले वि.सं. २०३० जेठ २८ मा नेपाली काङ्ग्रेससँग आबद्ध दुर्गा सुवेदी, नगेन्द्र ढुङ्गेल र बसन्त भट्टराईले विराटनगरबाट काठमाडौँ उडेको शाही नेपाल वायुसेवा निगमको सानो विमान अपहरण गरी भारतको फारबिसगन्जमा उतार्न लगाए। उनीहरूले विमानमा पठाइएको नेपाल राष्ट्र बैङ्कको भारतीय रुपियाँ लगे। त्यसपछि वि.सं. २०३० असार २५ मा देशको मुख्य प्रशासनिक भवन सिंहदरबारमा आगलागी भयो। धेरै महत्त्वपूर्ण कागजात जले र ठुलो क्षति भयो। केही दिनपछि प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टले राजीनामा दिए।
टिम्बुरबोटे काण्ड र रत्नकुमार बान्तवाको हत्या: वि.सं. २०३०/३१ मा नेपाली काङ्ग्रेसले पञ्चायतविरुद्ध सशस्त्र सङ्घर्ष चलाएको थियो। वि.सं. २०३१ मा ओखलढुङ्गा कब्जा गर्ने योजना बनाएको भूतपूर्व सैनिकसमेत भएको एउटा समूह टिम्बुरबोटेमा बसेको थियो। सेनाले त्यहाँ आक्रमण गरी धेरैलाई मार्यो। समूहका नेता कप्तान यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठ पक्राउ परे र पछि उनीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो। यसलाई टिम्बुरबोटे काण्ड भनिन्छ। त्यस्तै वि.सं. २०३५ चैत २७ मा कम्युनिस्ट नेता रत्नकुमार बान्तवालाई इलाममा प्रहरीले गोली हानी मार्यो। यस्ता दमनको देशभर विरोध भयो।
ऐतिहासिक जनमत सङ्ग्रह: पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोलाई फाँसी दिइएको विरोधमा वि.सं. २०३५ चैतमा काठमाडौँका विद्यार्थीले पाकिस्तानी दूतावासमा ज्ञापनपत्र बुझाउन जुलुस निकाले। प्रहरीले जुलुसमा हस्तक्षेप गरेपछि विद्यार्थी झन् आक्रोशित भए र आन्दोलन देशभर फैलियो। पेसाकर्मी र आम जनताले पनि साथ दिए। अन्ततः वि.सं. २०३६ जेठ १० मा राजा वीरेन्द्रले जनमत सङ्ग्रह गराउने घोषणा गरे। “सुधारिएको पञ्चायत” वा “बहुदलीय व्यवस्था” मध्ये एउटा छान्न वि.सं. २०३७ वैशाख २० मा जनमत सङ्ग्रह भयो। करिब ५५ प्रतिशत मत सुधारिएको पञ्चायतका पक्षमा र करिब ४५ प्रतिशत बहुदलका पक्षमा परे। बहुदलवादी नेताहरूले परिणाममा धाँधली भएको आरोप लगाए र पञ्चायतविरोधी आन्दोलन जारी राखे। वि.सं. २०३८ मा राष्ट्रिय पञ्चायतको निर्वाचन भयो र सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री बने। वि.सं. २०४० असारमा अविश्वासको प्रस्तावबाट उनलाई हटाइयो र लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री बने।
पिस्कर हत्याकाण्ड: वि.सं. २०४० माघ १ (माघे सङ्क्रान्ति) को अघिल्लो रात सिन्धुपाल्चोकको पिस्कर गाउँमा पञ्चायतविरोधी चेतना जगाउने सांस्कृतिक कार्यक्रम चलिरहेको थियो। प्रहरीले कार्यक्रममा गोली चलायो र गाउँलेको ज्यान गयो। यसलाई पिस्कर हत्याकाण्ड भनिन्छ।
सत्याग्रह र बम काण्ड: वि.सं. २०४२ जेठ १० देखि नेपाली काङ्ग्रेसले पञ्चायतविरुद्ध शान्तिपूर्ण सत्याग्रह सुरु गर्यो। तर असार ६ गते नारायणहिटी दरबार, राष्ट्रिय पञ्चायत भवन र अरू केही ठाउँमा बम विस्फोट भए र मानिस मारिए। यसपछि सत्याग्रह रोकियो। विस्फोटको जिम्मा रामराजाप्रसाद सिंहको जनवादी मोर्चालगायतले लिएका थिए। घटनामा संलग्न भएको आरोपमा रामराजाप्रसाद सिंहलगायत केहीलाई मृत्युदण्ड सुनाइयो।
जनआन्दोलन, २०४६ र अन्तरिम सरकार
वि.सं. २०४६ फागुन ७ गतेदेखि नेपाली काङ्ग्रेस र सात वामपन्थी दल मिलेर बनेको संयुक्त वाममोर्चाको आह्वानमा संयुक्त जनआन्दोलन सुरु भयो। आन्दोलन देशभर फैलियो र धेरै मानिस मारिए। अन्ततः चैत २६ गते राति राजा वीरेन्द्रले संविधानबाट “निर्दलीय” शब्द हटाउने र दलमाथिको प्रतिबन्ध खोल्ने घोषणा गरे। यसरी तिस वर्ष लामो पञ्चायती व्यवस्था अन्त्य भई बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना भयो। वि.सं. २०४७ वैशाख ६ मा नेपाली काङ्ग्रेसका कार्यवाहक सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईको प्रधानमन्त्रीमा ११ सदस्यीय अन्तरिम सरकार बन्यो। यसमा काङ्ग्रेसका चार, संयुक्त वाममोर्चाका तीन, राजाका तर्फबाट दुई र स्वतन्त्र बुद्धिजीवी दुई जना थिए। यस सरकारलाई नयाँ संविधान बनाउने र आमनिर्वाचन गराउने दुई मुख्य जिम्मेवारी दिइएको थियो।
२०१७–२०४६ का घटनाको प्रभाव
पञ्चायती व्यवस्था पतन हुनाका मुख्य कारण यस्ता थिए:
- क.निरङ्कुश शासन चलाइयो।
- ख.मानवअधिकार र मौलिक अधिकार खोसिए।
- ग.जनतामा राजनीतिक चेतना बढ्यो।
- घ.राजनीतिक दलले आन्दोलन गरे र जनताले साथ दिए।
- ङ.दमन र हत्याको शृङ्खला बढ्यो।
- च.राजनीतिक आन्दोलनलाई अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र सद्भाव मिल्यो।
- छ.भ्रष्टाचार बढ्यो।
यस अवधिमा भएका केही काम र परिवर्तन यस्ता थिए: भूमिसुधार, राजमार्गको विकास र विस्तार, औद्योगिक क्षेत्रको स्थापना, साक्षरता दरमा वृद्धि, नयाँ शिक्षा पद्धतिको योजना, हवाई सेवाको विस्तार, विदेशी राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा नयाँ आयाम र असंलग्न आन्दोलन तथा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सहभागिता।
तिस वर्षीय निरङ्कुश पञ्चायतविरुद्धका आन्दोलनका नकारात्मक र सकारात्मक दुवै प्रभाव परे। आन्दोलनका क्रममा ठुलो धनजनको क्षति भयो, आर्थिक विकासले गति लिन सकेन, विकास र सुशासनमा देश पछाडि पर्यो र नागरिक अधिकार कुण्ठित भए। तर राजनीतिक व्यवस्था बदलियो, जनतामा राजनीतिक र नागरिक सचेतना बढ्यो, सार्वजनिक विषयमा चासो बढ्यो र आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाउने बानी बस्यो।
वि.सं. २०३७ को जनमत सङ्ग्रहमा मतदाताले कुन दुई विकल्पमध्ये एउटा छान्नुपरेको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
पञ्चायती व्यवस्थाको परिचय दिई यस व्यवस्थाको उदय र पतनका कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
अन्तरिम सरकार भनेको के हो?
उत्तर
निरङ्कुशता भनेको के हो? यस व्यवस्थाका बेफाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
जनमत सङ्ग्रह भनेको के हो? नेपालको जनमत सङ्ग्रहको पृष्ठभूमि उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
बहुदलीय व्यवस्थाका सबल पक्ष उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: वि.सं. २०४६ देखि २०६३ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटना
संयुक्त जनआन्दोलनको सफलता र बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापनापछि जनतामा राजनीतिक चेतना बढ्यो र अधिकार पाएकामा खुसी छायो। देशलाई प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा बदल्न त्यसअनुसारको संविधान र कानुन चाहिन्थ्यो। यसका लागि विश्वनाथ उपाध्यायको अध्यक्षतामा संविधान सुझाव आयोग बनाइयो। आयोगले तयार पारेको मस्यौदाका आधारमा वि.सं. २०४७ कात्तिक २३ (शुक्रबार) मा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ जारी भयो। यस संविधानले जनताका मौलिक हक, मानवअधिकार र कानुनको शासनको प्रत्याभूति गर्यो। सार्वभौमसत्ता जनतामा रहने, राजा संवैधानिक हुने र बहुदलीय संसदीय व्यवस्था यसका मुख्य विशेषता थिए।
निर्वाचन र सरकार
वि.सं. २०४८ वैशाख २९ मा प्रतिनिधि सभाका २०५ सिटका लागि आमनिर्वाचन भयो। नेपाली काङ्ग्रेसले ११० सिट जितेर बहुमत ल्यायो र गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने। नेकपा (एमाले) ले ६९ सिट जितेर प्रमुख प्रतिपक्षी दलको भूमिका पायो। तर काङ्ग्रेसभित्रको कलहका कारण सरकारको नीति तथा कार्यक्रम संसद्बाट पारित हुन सकेन, र प्रधानमन्त्री कोइरालाको सिफारिसमा वि.सं. २०५१ असार २६ मा प्रतिनिधि सभा विघटन भयो।
वि.सं. २०५१ कात्तिक २९ मा मध्यावधि निर्वाचन भयो। कुनै दलले बहुमत ल्याउन सकेन। ८८ सिट जितेर नेकपा (एमाले) सबैभन्दा ठुलो दल बन्यो। ठुलो दलका नेताका नाताले वि.सं. २०५१ मङ्सिर १४ मा मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा अल्पमतको सरकार बन्यो। यो सरकार करिब नौ महिना चल्यो। त्यसपछि संसद्ले अविश्वासको प्रस्ताव पारित गर्यो र वि.सं. २०५२ भदौ २७ मा शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा नेपाली काङ्ग्रेस, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी र नेपाल सद्भावना पार्टीको संयुक्त सरकार बन्यो। त्यसपछि पनि सरकार बन्ने र ढल्ने क्रम चलिरह्यो।
राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना गर्ने भन्दै नेकपा (माओवादी) ले वि.सं. २०५२ फागुन १ देखि सशस्त्र सङ्घर्ष सुरु गर्यो। यो द्वन्द्व करिब दश वर्ष चल्यो र वि.सं. २०६३ को विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि औपचारिक रूपमा अन्त्य भयो। यस द्वन्द्वमा हजारौँ मानिस मारिए र बेपत्ता भए।
वि.सं. २०५६ को आमनिर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले १११ सिट जितेर फेरि बहुमत ल्यायो र कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री भए। करिब दश महिनापछि गिरिजाप्रसाद कोइराला फेरि प्रधानमन्त्री बने।
वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते राति नारायणहिटी दरबारमा राजा वीरेन्द्रको सपरिवार हत्या भयो। यसलाई दरबार हत्याकाण्ड भनिन्छ। त्यसपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजा भए।
नेपाली काङ्ग्रेसभित्रको कलह र माओवादी द्वन्द्वका बिच प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको सिफारिसमा वि.सं. २०५९ जेठ ८ मा प्रतिनिधि सभा विघटन भयो र कात्तिकमा मध्यावधि निर्वाचन तोकियो। पछि सुरक्षाको अवस्थाका कारण तोकिएको समयमा निर्वाचन गराउन नसकिने भनी देउवाले निर्वाचन सार्न सिफारिस गरे। राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०५९ असोज १८ मा “अक्षम” भन्दै देउवालाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाए र असोज २५ मा लोकेन्द्रबहादुर चन्दको नेतृत्वमा सरकार बनाए। संविधानमा राजालाई यस्तो अधिकार नभएकाले यो कदम असंवैधानिक मानियो। वि.सं. २०६१ माघ १९ मा राजा ज्ञानेन्द्रले सरकार हटाएर दलका नेतालाई नजरबन्दमा राखे र कार्यकारी अधिकार आफैँ प्रयोग गर्दै प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे।
जनआन्दोलन, २०६२/६३
वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७ मा राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध सङ्घर्ष गरिरहेका सात राजनीतिक दल र नेकपा (माओवादी) बिच १२ बुँदे समझदारी भयो। यसअनुसार वि.सं. २०६२ चैत २४ देखि संयुक्त जनआन्दोलन सुरु भयो। लगातार १९ दिन चलेको आन्दोलनपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रले जनताको सार्वभौमसत्ता जनतालाई नै फिर्ता गरेको भन्दै विघटित प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापना गरे। यसलाई लोकतन्त्रको पुनर्स्थापना मानिन्छ। गिरिजाप्रसाद कोइराला फेरि प्रधानमन्त्री बने।
वि.सं. २०६३ जेठ ४ मा पुनर्स्थापित प्रतिनिधि सभाको ऐतिहासिक बैठकले सर्वसम्मतिले एउटा घोषणा पारित गर्यो। यसका मुख्य निर्णय यस्ता थिए:
- क.प्रतिनिधि सभाले सबै राज्यसत्ता आफूमा रहेको घोषणा गर्यो; राजाका शासकीय अधिकार खोसिए।
- ख.नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गरियो।
- ग.शाही नेपाली सेनाको नाम नेपाली सेना राखियो र सेना राजाको सट्टा सरकारको मातहतमा ल्याइयो; सेनाको परमाधिपति राजा हुने व्यवस्था हटाइयो।
- घ.“श्री ५ को सरकार” को सट्टा “नेपाल सरकार” भनियो र सरकारी निकाय र पदबाट “शाही” शब्द हटाइयो।
- ङ.राजपरिषद् खारेज गरियो।
- च.राजा र राजपरिवारको सम्पत्ति र आयमा कर लाग्ने भयो।
- छ.नयाँ राष्ट्रिय गान बनाउने निर्णय भयो।
वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ मा नेपाल सरकार र नेकपा (माओवादी) बिच विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो र दश वर्ष लामो सशस्त्र द्वन्द्वको औपचारिक अन्त्य भयो। वि.सं. २०६३ माघ १ मा अन्तरिम संविधान जारी भयो र माओवादीसमेत सहभागी अन्तरिम व्यवस्थापिका–संसद् बन्यो।
यस अवधिको प्रभाव
वि.सं. २०४६ को अन्त्यमा प्राप्त बहुदलीय व्यवस्थामा पनि राजनीतिक स्थिरता कायम हुन सकेन र सरकार बन्ने र ढल्ने क्रम चलिरह्यो। तर जनतामा राजनीतिक चेतना बढिरह्यो। सशस्त्र द्वन्द्वमा ठुलो धनजनको क्षति भयो, तर दलित, महिला, आदिवासी जनजाति, मधेशी र पिछडिएका वर्गमा आफ्नो अधिकारका लागि बोल्नुपर्छ भन्ने चेतना बढ्यो। राजनीतिक अस्थिरताले अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्यो। सरकारी स्वामित्वका कतिपय उद्योग निजीकरण गरिए। बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको विस्तार तीव्र भयो। सञ्चार क्षेत्रमा उल्लेख्य प्रगति भयो: निजी रेडियो, टेलिभिजन र पत्रपत्रिका खुले र मोबाइल फोन आयो। अर्थतन्त्रमा निजी क्षेत्रको भूमिका बढ्यो र शैक्षिक संस्थाहरू धेरै खुले। समग्रमा यस अवधिका सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक प्रभाव सकारात्मक र नकारात्मक दुवै खालका रहे।
क्रियाकलाप
अभ्यास
मध्यावधि निर्वाचन भनेको के हो?
उत्तर
वि.सं. २०४७ देखि २०६३ सम्मका प्रमुख आर्थिक तथा सामाजिक उपलब्धिको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
“वि.सं. २०६१ माघ १९ को घटना सिर्जना हुनुमा राजनीतिक दल पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन्।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०६३ जेठ ४ गते प्रतिनिधि सभाले गरेको विशेष घोषणाका कुनै चारओटा निर्णय उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
अल्पमतको सरकार भनेर कस्तो सरकारलाई बुझाउँछ? मनमोहन अधिकारीले किन अल्पमतको सरकार गठन गरेका थिए?
उत्तर
पाठ ५: वि.सं. २०६३ देखि अहिलेसम्मका राजनीतिक घटना
कक्षा १० को सामाजिक अध्ययनमा “वि.सं. २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटनाक्रम” पढाउँदा शिक्षकले कक्षालाई समूहमा बाँडेर हरेक समूहलाई पुस्तकालयमा पढेर विवरण सङ्कलन गर्न लगाउनुभयो। एलिसा र अञ्जलीको समूहले तयार पारेको विवरण यस्तो छ:
वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ मा नेपाल सरकार र नेकपा (माओवादी) बिच विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो। यसअनुसार संविधान सभाको निर्वाचन गराउने, त्यसअघि अन्तरिम संविधानबाट देश चलाउने र द्वन्द्व व्यवस्थापनलाई अघि बढाउने सहमति भयो। वि.सं. २०६३ माघ १ मा नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ जारी भयो।
वि.सं. २०६४ चैत २८ मा ६०१ सदस्यीय संविधान सभाको ऐतिहासिक निर्वाचन भयो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा बसेको संविधान सभाको पहिलो बैठकले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो। डा. रामवरण यादव पहिलो राष्ट्रपति र परमानन्द झा पहिलो उपराष्ट्रपति चुनिए। पुष्पकमल दाहाल गणतन्त्र नेपालका पहिलो प्रधानमन्त्री बने।
संविधान सभाले दुई वर्षभित्र संविधान बनाइसक्नुपर्ने थियो। तोकिएको समयमा नसकेपछि अन्तरिम संविधान संशोधन गरी पटक पटक म्याद थपियो, तर चार वर्षमा पनि संविधान जारी हुन सकेन र वि.सं. २०६९ जेठ १४ मा पहिलो संविधान सभा विघटन भयो। दलहरूको सहमतिअनुसार वि.सं. २०६९ चैत १ मा सर्वोच्च अदालतका बहालवाला प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीको अध्यक्षतामा चुनावी सरकार बन्यो। यस सरकारले वि.सं. २०७० मङ्सिर ४ मा दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचन गरायो। दोस्रो संविधान सभाले वि.सं. २०७२ असोज ३ मा नेपालको संविधान जारी गर्यो। यो नेपालको इतिहासकै महत्त्वपूर्ण घटना थियो, किनभने जनताले चुनेका प्रतिनिधिले बनाएको यो पहिलो संविधान हो।
नयाँ संविधानअनुसार वि.सं. २०७४ वैशाख, असार र असोजमा स्थानीय तहको निर्वाचन र मङ्सिरमा प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको निर्वाचन भयो। लामो समयदेखि जनप्रतिनिधिविहीन रहेका स्थानीय तहले जनताले चुनेका प्रतिनिधि पाए र केन्द्रमा बलियो बहुमतको सरकार बन्यो। तर सरकार चलाइरहेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीभित्रको कलहका कारण प्रतिनिधि सभा २०७७ पुस ५ र २०७८ जेठ ८ मा गरी दुई पटक विघटन गरियो। दुवै पटक सर्वोच्च अदालतले विघटन बदर गरी प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापना गर्यो, र दोस्रो पटक अदालतकै आदेशअनुसार नेपाली काङ्ग्रेसका शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा सरकार बन्यो। वि.सं. २०७९ वैशाख ३० मा स्थानीय तहको र मङ्सिर ४ मा प्रतिनिधि सभा र सातै प्रदेश सभाको निर्वाचन भयो। त्यसपछि पुष्पकमल दाहालको नेतृत्वमा सरकार बन्यो।
त्यसपछिका घटना
वि.सं. २०८१ असार ३१ मा केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा नयाँ सरकार बन्यो। वि.सं. २०८२ भदौ २३ र २४ मा सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध, भ्रष्टाचार र बेरोजगारीविरुद्ध युवाहरूको ठुलो आन्दोलन भयो। आन्दोलनमा प्रहरीको गोली र त्यसपछिको हिंसामा ७६ जनाको ज्यान गयो र संसद् भवन, सर्वोच्च अदालतलगायत धेरै सरकारी तथा निजी भवन जलाइए। भदौ २४ मा प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिए। भदौ २७ मा पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की नेपालकी पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बनिन् र उनको सिफारिसमा प्रतिनिधि सभा विघटन भयो। वि.सं. २०८२ फागुन २१ मा प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन भयो र त्यसपछि नयाँ सरकार बन्यो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
संविधान सभाबाट निर्मित संविधान जनमुखी हुन्छ। कसरी? कारण दिनुहोस्।
उत्तर
नेपालमा पहिलो संविधान सभाबाट संविधान जारी हुन नसक्नुका कारण के के हुन्? लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा गणतन्त्र स्थापनाका कारणहरू के के हुन्? लेख्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को जनआन्दोलनबिचका समानता र भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ६: प्रथम विश्वयुद्ध: कारण र घटनाक्रम
मानव इतिहासको एउटा विनाशकारी कालखण्डका रूपमा चिनिने प्रथम विश्वयुद्धमा संसारका धेरैजसो देश कुनै न कुनै रूपमा सहभागी भए। सन् १९१४ जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषणा गरेपछि सुरु भएको युद्धमा सन् १९१८ नोभेम्बर ११ को युद्धविरामपछि लडाइँ रोकियो, र सन् १९१९ जुन २८ मा भर्सेलिजको सन्धिमा हस्ताक्षर भएपछि औपचारिक रूपमा शान्ति कायम भयो। युद्ध मुख्य रूपमा दुई समूहबिच भयो: बेलायत, फ्रान्स, रुस र पछि इटाली, अमेरिकालगायतका मित्र राष्ट्र र जर्मनी, अस्ट्रिया–हङ्गेरी, अटोमन साम्राज्य (टर्की) र बुल्गेरिया भएका केन्द्रीय शक्ति। इतिहासकारले यस युद्धलाई अत्यन्त महँगो र रक्तपातपूर्ण युद्ध भनेका छन्।
युद्धका कारण
क. युरोपेली राष्ट्रबिचको गुटबन्दी र गोप्य सन्धि
सन् १८७१ मा फ्रान्सलाई युद्धमा हराएर जर्मनीले अल्सास र लोरेन प्रान्त कब्जा गर्यो। त्यसपछि जर्मनीका चान्सलर ओटो भोन बिस्मार्कले फ्रान्सलाई युरोपमा एक्लो पार्ने नीति लिए। यसले फ्रान्स र जर्मनीबिच शत्रुता बढ्यो। जर्मनीले सन् १८७९ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीसँग सन्धि गर्यो र सन् १८८२ मा इटाली पनि यसमा मिल्यो। यसलाई त्रिपक्षीय सन्धि भनिन्छ। सन् १८९० मा बिस्मार्कले पद छाडेपछि फ्रान्सले जर्मनीविरुद्ध साथी खोज्न थाल्यो। फ्रान्सले सन् १८९४ मा रुससँग र सन् १९०४ मा बेलायतसँग सम्झौता गर्यो, र सन् १९०७ मा बेलायत र रुसबिच पनि सम्झौता भयो। यसरी बनेको समूहलाई त्रिपक्षीय मैत्री सन्धि भनिन्छ। यी सन्धिले युरोपका शक्तिशाली राष्ट्रलाई दुई गुटमा बाँडे। गुटबिच शङ्का, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, घृणा, बदलाको भावना, ईर्ष्या र तनाव बढ्यो र यो युद्धको कारण बन्यो। एउटा देश लडाइँमा पर्दा सन्धिका कारण उसका साथी पनि तानिने भएकाले सानो झगडा पनि ठुलो युद्धमा फैलियो।
ख. उग्र राष्ट्रवाद र सैन्यवाद
युरोपका देशहरूमा, विशेष गरी जर्मनीमा, आफ्नो राष्ट्रलाई सबैभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने भावना बढेको थियो। अरू राष्ट्रलाई तल देख्ने र संसारमा शासन गर्न आफू जन्मेको ठान्ने यस्तो उग्र राष्ट्रवादले राष्ट्रबिचको दुरी बढायो। साथै जर्मनी, फ्रान्स, रुस र बेलायतले सेनाको सङ्ख्या बढाउने र हतियार थुपार्ने होड चलाए। जर्मनी र बेलायतबिच ठुला युद्धपोत बनाउने प्रतिस्पर्धा चल्यो। सेना र हतियारलाई नै राष्ट्रको शक्ति मान्ने यो सैन्यवादले घमण्ड र उग्रता बढायो र युद्धलाई निम्तो दियो।
ग. उपनिवेशवाद र साम्राज्यवाद
युरोपका देशहरूले उद्योग र व्यापार बढाउँदै जाँदा आफ्नै देशमा कच्चा पदार्थ र बजार नपुगेको महसुस गरे। यसका लागि उनीहरूले एसिया र अफ्रिकाका देशलाई उपनिवेश बनाए र त्यहाँका स्रोत र जनताको शोषण गरे। उपनिवेश बढाउन बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र रुसबिच होडबाजी चल्यो। ढिला एकीकृत भएका जर्मनी र इटालीलाई उपनिवेश थोरै भएकामा असन्तोष थियो। एकले अर्काको अभियानमा बाधा पार्दा तनाव बढ्दै गयो र अन्ततः युद्धको रूप लियो।
घ. भ्रामक प्रचार र झुटा समाचार
त्यसबेला युरोपका पत्रपत्रिकाले आफ्नो देशको बढाइचढाइ र विरोधी देशबारे नकारात्मक, झुटा र पूर्वाग्रहपूर्ण समाचार छाप्थे। एउटा देशमा छापिएको समाचारले अर्को देशप्रति अपमान, घृणा र ईर्ष्या जगाउँथ्यो। यसले जनतामा भ्रम फैलायो र युद्धको वातावरण बनायो।
ङ. बाल्कन प्रायद्वीपको समस्या
युरोपको दक्षिणपूर्वी भागमा पर्ने बाल्कन प्रायद्वीपका धेरै भूभाग लामो समय अटोमन साम्राज्य (टर्की) को अधीनमा थिए। सर्बिया, ग्रिस, बुल्गेरिया र मोन्टेनेग्रो स्वतन्त्र भइसकेका थिए, तर म्यासिडोनिया जस्ता बाँकी भूभाग टर्कीकै अधीनमा थिए। यी चार देशले सन् १९१२ मा बाल्कन लिग बनाए र टर्कीमाथि आक्रमण गरी बाल्कनका धेरैजसो भूभाग खोसे। तर जितेको भूभाग बाँड्ने विषयमा विवाद भयो र सन् १९१३ मा बुल्गेरियाले सर्बिया र ग्रिसमाथि आक्रमण गर्यो। यो दोस्रो बाल्कन युद्धमा बुल्गेरिया हार्यो र सर्बिया अझ ठुलो र शक्तिशाली बन्यो। बलियो सर्बिया अस्ट्रिया–हङ्गेरीका लागि खतरा थियो, किनभने उसको साम्राज्यमा पनि धेरै स्लाभ जाति बस्थे। रुसले सर्बियालाई र जर्मनीले अस्ट्रिया–हङ्गेरीलाई साथ दिएकाले बाल्कनको झगडामा ठुला शक्तिहरू मुछिए।
च. ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटी
बोस्निया र हर्जगोभिना सन् १८७८ को बर्लिन सम्मेलनपछि अस्ट्रिया–हङ्गेरीको प्रशासनमा थिए, र सन् १९०८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले तिनलाई आफ्नो साम्राज्यमा गाभ्यो। त्यहाँका धेरै बासिन्दाको भाषा र संस्कृति सर्बियासँग मिल्थ्यो र उनीहरू सर्बियासँग मिल्न चाहन्थे। सर्बियाका सैनिक अधिकारीहरूले ब्ल्याक ह्यान्ड नामको गोप्य सङ्गठन बनाएका थिए, जसले बोस्नियाका युवाको क्रान्तिकारी समूहलाई हतियार र तालिम दियो। यसले अस्ट्रिया–हङ्गेरी र सर्बियाबिच विवाद चर्कायो।
छ. तत्कालीन कारण
सन् १९१४ जुन २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीका उत्तराधिकारी आर्चड्युक फ्रान्ज फर्डिनान्ड र उनकी पत्नी सोफी बोस्नियाको राजधानी साराजेभोको भ्रमणमा थिए। त्यहीँ बोस्नियाका सर्ब विद्यार्थी गाभ्रिलो प्रिन्सिपले गोली हानी दुवैको हत्या गरे। प्रिन्सिपको समूहलाई ब्ल्याक ह्यान्डले हतियार दिएको थियो। जर्मनीको समर्थन पाएपछि अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियालाई ४८ घण्टाभित्र जवाफ दिनुपर्ने गरी कडा माग पठायो: अस्ट्रिया विरोधी सङ्गठन र प्रचार बन्द गर्ने र हत्याको छानबिनमा अस्ट्रियाका अधिकारीलाई सर्बियाभित्र सहभागी हुन दिने। सर्बियाले धेरैजसो माग माने पनि आफ्नो देशभित्र अस्ट्रियाका अधिकारीले छानबिन गर्ने माग मानेन। यसपछि सन् १९१४ जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो र प्रथम विश्वयुद्ध सुरु भयो।
प्रथम विश्वयुद्धका प्रमुख घटना
| मिति | मुख्य घटना |
|---|---|
| १९१४ जुलाई २८ | अस्ट्रिया–हङ्गेरीद्वारा सर्बियाविरुद्ध युद्धको घोषणा; भोलिपल्ट सर्बियाको राजधानी बेलग्रेडमा गोलाबारी |
| १९१४ जुलाई ३० | सर्बियाको पक्षमा रुसले सम्पूर्ण सेना परिचालनको आदेश दियो |
| १९१४ अगस्ट १ | रुसले सेना परिचालन नरोकेपछि जर्मनीद्वारा रुसविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१४ अगस्ट ३ | जर्मनीद्वारा फ्रान्सविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१४ अगस्ट ४ | फ्रान्समाथि आक्रमण गर्न जर्मन सेना तटस्थ बेल्जियममा पस्यो; त्यसै दिन बेलायतद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१४ अगस्ट ११–१२ | फ्रान्स (११ अगस्ट) र बेलायत (१२ अगस्ट) द्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१४ अक्टोबर–नोभेम्बर | बेल्जियमको यप्रस सहरमा पहिलो यप्रसको लडाइँ; दुवैतर्फका ठुलो सङ्ख्यामा सैनिक मारिए |
| १९१५ मे २३ | इटालीद्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१५ अक्टोबर १५ | केन्द्रीय शक्तितर्फ लागेको बुल्गेरियाविरुद्ध बेलायतद्वारा युद्धको घोषणा |
| १९१६ अगस्ट २७ | रोमानियाद्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१६ अगस्ट २८ | इटालीद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१७ अप्रिल ६ | अमेरिकाद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९१८ मार्च ३ | क्रान्तिपछि रुसले जर्मनीसँग सन्धि गरी युद्ध छाड्यो |
| १९१८ अगस्ट ८ | आमियाँको लडाइँमा जर्मन सेनाको ठुलो हार; जर्मनहरूले यसलाई आफ्नो सेनाको “कालो दिन” भने |
| १९१८ नोभेम्बर ९–१० | जर्मन सम्राट् कैजर विल्हेल्म द्वितीयले गद्दी त्यागे र नेदरल्यान्ड्समा शरण लिए |
| १९१८ नोभेम्बर ११ | जर्मनी र मित्र राष्ट्रबिच युद्धविराम; लडाइँ रोकियो |
| १९१९ जुन २८ | पेरिस शान्ति सम्मेलनअन्तर्गत भर्सेलिजको सन्धिमा हस्ताक्षर; औपचारिक शान्ति |
प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण कुन थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
गुटबन्दीले प्रथम विश्वयुद्धलाई कसरी प्रश्रय दियो? लेख्नुहोस्।
उत्तर
उग्र राष्ट्रवादलाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादमा के भिन्नता छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण के थियो? लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ७: प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम
प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम भयानक रहे। यसमा अत्यधिक जनधनको क्षति भएकाले यसलाई नरसंहारकारी युद्ध पनि भनिन्छ। यसका मुख्य परिणाम यस्ता छन्:
क. राष्ट्रसङ्घको स्थापना: संसारलाई युद्धबाट टाढा राख्न, विश्व शान्ति कायम गर्न र देशहरूबिचका विवाद वार्ताबाट मिलाउन अमेरिकी राष्ट्रपति वुड्रो विल्सनको पहलमा राष्ट्रसङ्घ बन्यो। यसको विधान भर्सेलिजको सन्धिकै पहिलो भाग थियो र यो सन् १९२० जनवरी १० देखि लागु भयो। तर अमेरिका आफैँ यसको सदस्य भएन।
ख. जनधनको ठुलो क्षति: यस युद्धमा करिब साढे छ करोड सैनिक परिचालित भए। करिब ९० लाखदेखि १ करोड १० लाख सैनिक र ६० लाखदेखि १ करोड ३० लाख सर्वसाधारण मारिए, र करिब २ करोड १० लाख सैनिक घाइते भए। धेरै मानिस बेपत्ता भए। सडक, पुल, कारखाना र गाउँ ध्वस्त भए र युरोपका प्रमुख देश आर्थिक रूपमा टाट पल्टिए।
ग. भर्सेलिजको सन्धि: सन् १९१९ जुन २८ मा पेरिसनजिकैको भर्सेलिज दरबारमा मित्र राष्ट्र र जर्मनीबिच सन्धि भयो। यसलाई भर्सेलिजको सन्धि भनिन्छ। यसको सर्त बनाउँदा जर्मनीलाई छलफलमा सहभागी गराइएन र नमाने फेरि युद्ध गर्ने चेतावनीसहित हस्ताक्षर गर्न लगाइयो। त्यसैले यसलाई जर्मनीमाथि लादिएको सन्धि भनिन्छ र जर्मनीले आफू अपमानित भएको महसुस गर्यो।
| विषय | भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीमाथि लगाएका सर्त |
|---|---|
| युद्धको दोष | धारा २३१ अनुसार युद्धले भएको सबै क्षतिको जिम्मेवारी जर्मनी र उसका साथीमाथि थोपरियो |
| भूभाग | अल्सास–लोरेन फ्रान्सलाई फिर्ता; युपेन र माल्मेडी बेल्जियमलाई; पश्चिम प्रसिया र पोज्नानको भाग (पोलिस करिडोर) पोल्यान्डलाई; डान्जिङ राष्ट्रसङ्घको संरक्षणमा स्वतन्त्र सहर; सार क्षेत्र १५ वर्ष राष्ट्रसङ्घको प्रशासनमा र त्यहाँका कोइलाखानीको उत्पादन फ्रान्सलाई; जर्मनीका सबै उपनिवेश मित्र राष्ट्रले बाँडे |
| सेना | सेना १ लाखभन्दा बढी राख्न नपाउने र अनिवार्य सैनिक भर्ती बन्द; ट्याङ्क, लडाकु विमान र पनडुब्बी राख्न नपाउने; नौसेनामा ६ भन्दा बढी ठुला युद्धपोत नहुने; राइनल्यान्डमा र राइन नदीको पूर्वतर्फ ५० किलोमिटरसम्म सेना र किल्ला राख्न नपाउने; राइनल्यान्डमा १५ वर्ष मित्र राष्ट्रको सेना |
| क्षतिपूर्ति | मित्र राष्ट्रलाई क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने; सन् १९२१ मा यसको रकम १३२ अर्ब स्वर्ण मार्क (करिब ६ अर्ब ६० करोड पाउन्ड) तोकियो |
घ. राजतन्त्र र साम्राज्यको अन्त्य: युद्धपछि जर्मनी, अस्ट्रिया–हङ्गेरी, रुस र अटोमन (टर्की) गरी चार ठुला साम्राज्य ढले। जर्मनी, अस्ट्रिया र टर्कीमा गणतन्त्र स्थापना भयो र रुसमा कम्युनिस्ट शासन आयो।
ङ. विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट: युद्धले युरोपका देशको अर्थतन्त्र ध्वस्त बनायो। लाखौँ युवा युद्धमा मारिएकाले कृषि, उद्योग र व्यापारमा काम गर्ने मानिस घटे। भोकमरी, बेरोजगारी, गरिबी र महँगी बढ्यो। जर्मनीमा सन् १९२३ मा मुद्रास्फीति यति बढ्यो कि पैसाको मूल्य नै सकियो।
च. अधिनायकवादको उदय: भर्सेलिजको सन्धिले अपमानित र आर्थिक सङ्कटमा परेको जर्मनीमा नाजी पार्टीका नेता एडल्फ हिटलरले सन् १९३३ मा सत्ता लिए। इटालीमा सन् १९२२ मा फासिस्ट पार्टीका बेनिटो मुसोलिनी सत्तामा आए। उनीहरूले सत्ता टिकाउन विरोधीलाई दमन गरे, यातना दिए र मारे। यसरी अधिनायकवादको जन्म भयो।
छ. नयाँ राष्ट्रको उदय: साम्राज्यहरू टुक्रिएपछि पोल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड, इस्टोनिया, लाट्भिया, लिथुआनिया, अस्ट्रिया र हङ्गेरी स्वतन्त्र राष्ट्र बने।
प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका
प्रथम विश्वयुद्धताका नेपालका प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर थिए। उनले अङ्ग्रेजलाई सैनिक सहयोग गरे। नेपाली सेनाका पल्टनहरू ब्रिटिस भारत पठाइए, जहाँ उनीहरूले मुख्य रूपमा भारतको उत्तरपश्चिमी सीमाको सुरक्षा गरे, ताकि त्यहाँका ब्रिटिस र भारतीय सैनिक युद्धमोर्चामा जान सकून्। जनरल बबरशमशेर, तेजशमशेर र पद्मशमशेरले यी पल्टनको नेतृत्व गरे। साथै चन्द्रशमशेरले ब्रिटिस भारतीय सेनाका गोरखा पल्टनमा भर्ती बढाउन दिए। युद्धका बेला करिब दुई लाख नेपाली युवा नेपालबाहिर लगिए। गोरखा सैनिक फ्रान्स, बेल्जियम, टर्कीको ग्यालिपोली, मेसोपोटामिया (हालको इराक), इजिप्ट र प्यालेस्टाइनसम्म लडे। २० हजारभन्दा बढी गोरखा सैनिक मारिए वा घाइते भए, जसमध्ये ६ हजारभन्दा बढीले ज्यान गुमाए।
वीरता देखाएबापत धेरै नेपाली सैनिकले पदक पाए। सन् १९१५ मा फ्रान्सको लडाइँमा घाइते साथीलाई जोगाएबापत कुलबीर थापा भिक्टोरिया क्रस पाउने पहिलो नेपाली बने। सन् १९१८ मा प्यालेस्टाइनमा कर्णबहादुर राना पनि भिक्टोरिया क्रसबाट सम्मानित भए। युद्धमा गरेको सहयोगपछि ब्रिटिस भारत सरकारले सन् १९२० देखि नेपाललाई हरेक वर्ष १० लाख रुपियाँ दिन थाल्यो, र सन् १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धिले नेपालको पूर्ण स्वतन्त्रतालाई औपचारिक मान्यता दियो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
राष्ट्रसङ्घको छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
प्रथम विश्वयुद्धका परिणामको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीले खेलेको भूमिकाको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
अधिनायकवाद भनेको के हो?
उत्तर
“बदलाको भावनाले सङ्कट निम्त्याउँछ।” यस भनाइलाई प्रथम विश्वयुद्धको प्रसङ्ग जोडेर पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
भर्सेलिजको सन्धिको सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभावको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ८: दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण
प्रथम विश्वयुद्धको अन्त्यमा भएको भर्सेलिजको सन्धिले पराजित राष्ट्रहरू, विशेष गरी जर्मनीलाई अपमानित गरेको थियो। जर्मनीमाथि धेरै प्रतिबन्ध लगाइएको थियो र जर्मनहरू यसको बदला लिन चाहन्थे। इटाली र जापान पनि आफ्नो साम्राज्य बढाउन चाहन्थे। यिनै कारणले प्रथम विश्वयुद्धको युद्धविरामको करिब २१ वर्षपछि सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा अर्को भयानक युद्ध सुरु भयो, जसलाई दोस्रो विश्वयुद्ध भनिन्छ। यसमा जर्मनी, इटाली र जापान भएका धुरी राष्ट्र र बेलायत, फ्रान्स, सोभियत सङ्घ, अमेरिका, चीनलगायतका मित्र राष्ट्र लडे। यसका कारण यस्ता छन्:
युद्धका कारण
क. भर्सेलिजको सन्धि र जर्मनीद्वारा यसको उल्लङ्घन: भर्सेलिजको सन्धिबाट अपमानित जर्मनीमा बदलाको भावना थियो। यसैको फाइदा उठाएर तानाशाह हिटलर सत्तामा आए। उनले सन्धि तोडेर सेना बढाए, अनिवार्य सैनिक भर्ती सुरु गरे र हतियार बनाए। सन् १९३६ मा सन्धिले सेनारहित बनाएको राइनल्यान्डमा जर्मन सेना पठाए। बेलायत र फ्रान्सले विरोध त गरे, तर रोक्न केही गरेनन्, र राष्ट्रसङ्घ पनि जर्मनीलाई नियन्त्रण गर्न सकेन। यसले हिटलरको हौसला बढायो।
ख. राष्ट्रसङ्घको असफलता: सदस्य राष्ट्रले नियम तोड्दा पनि राष्ट्रसङ्घले उनीहरूलाई रोक्न सकेन। जापानले सन् १९३१ मा चीनको मन्चुरिया कब्जा गर्यो र राष्ट्रसङ्घले आलोचना गरेपछि सन् १९३३ मा सदस्यता त्याग्यो। सन् १९३५–३६ मा इटालीले इथियोपिया कब्जा गर्यो। जर्मनीले पनि सन् १९३३ मा राष्ट्रसङ्घ छाड्यो, सन् १९३८ मा अस्ट्रियालाई आफूमा गाभ्यो र सन् १९३९ मार्चमा चेकोस्लोभाकिया कब्जा गर्यो। राष्ट्रसङ्घसँग आफ्नै सेना थिएन र अमेरिका यसको सदस्य थिएन। यी कुनै पनि आक्रमण रोक्न नसकेकाले राष्ट्रसङ्घ असफल साबित भयो।
ग. अधिनायकवादको उदय: प्रथम विश्वयुद्धपछि जर्मनीमा हिटलर, इटालीमा मुसोलिनी र जापानमा सैनिक नेतृत्वले शासन हातमा लिए। उनीहरूले अरू राष्ट्रलाई चुनौती दिँदै सेना र हतियार बढाए र जनतामा उग्र राष्ट्रवादी भावना जगाए। यसले युरोप र संसारभर अविश्वास र डर फैलायो र फेरि हतियार बढाउने होड चल्यो।
घ. अपवित्र गठबन्धन र नयाँ गुटबन्दी: प्रथम विश्वयुद्धमा मित्र राष्ट्रतर्फ लडेका इटाली र जापान भर्सेलिजको सन्धिमा आफूले चाहेजति नपाएकामा असन्तुष्ट थिए। सन् १९३६ मा जर्मनी र इटालीबिच “रोम–बर्लिन धुरी” बन्यो र जर्मनी र जापानले साम्यवादविरोधी सन्धि गरे, जसमा सन् १९३७ मा इटाली पनि मिल्यो। सन् १९४० सेप्टेम्बर २७ मा यी तीन देशले त्रिपक्षीय सन्धि गरे र धुरी राष्ट्रको गुट पक्का भयो। अर्कातिर एकअर्काका कट्टर विरोधी मानिएका जर्मनी र सोभियत सङ्घले सन् १९३९ अगस्ट २३ मा एकअर्कामाथि आक्रमण नगर्ने सन्धि गरे र गोप्य रूपमा पोल्यान्ड बाँड्ने सहमति गरे। विचारमा ठिक उल्टो दुई शासनबिचको यो अनपेक्षित सम्झौतालाई अपवित्र गठबन्धन भनिन्छ। यसले हिटलरलाई पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्ने बाटो खुला गरिदियो।
ङ. साम्यवादको त्रास र तुष्टीकरणको नीति: सन् १९१७ मा रुसमा क्रान्ति भई कम्युनिस्टहरूले सत्ता लिए र सोभियत सङ्घ बन्यो। यसको प्रभाव अरू देशमा फैलिने डरले बेलायत र फ्रान्सका शासकहरू चिन्तित थिए। उनीहरूले बलियो जर्मनीलाई साम्यवादविरुद्धको पर्खाल ठाने। अर्कातिर अर्को युद्ध जसरी पनि टार्न चाहन्थे। त्यसैले हिटलरका मागहरू मानिदिँदै गए, ताकि ऊ सन्तुष्ट होस्। यसलाई तुष्टीकरणको नीति भनिन्छ। यसको सबैभन्दा ठुलो उदाहरण सन् १९३८ सेप्टेम्बरको म्युनिख सम्झौता हो, जसमा बेलायत र फ्रान्सले चेकोस्लोभाकियाको सुडेटनल्यान्ड जर्मनीलाई दिन सहमति जनाए। तर यसले हिटलरलाई झन् हौसला दियो र छ महिनापछि उनले बाँकी चेकोस्लोभाकिया पनि कब्जा गरे।
च. स्पेनको गृहयुद्ध: सन् १९३६ देखि १९३९ सम्म स्पेनमा गृहयुद्ध चल्यो। जनरल फ्रान्सिस्को फ्रान्कोको सेनाले निर्वाचित गणतन्त्रवादी सरकारविरुद्ध विद्रोह गर्यो। जर्मनी र इटालीले फ्रान्कोलाई सेना, विमान र हतियार दिए र सोभियत सङ्घले सरकारलाई सघायो। जर्मनी र इटालीले यहाँ आफ्ना नयाँ हतियार र हवाई आक्रमणको परीक्षण गरे। फ्रान्को जितेर तानाशाह बने। यस युद्धले धुरी राष्ट्रको मनोबल बढायो। तर स्पेन आफैँ दोस्रो विश्वयुद्धमा औपचारिक रूपमा सामेल भएन।
छ. विश्वव्यापी आर्थिक महामन्दी: सन् १९२९ मा अमेरिकाको सेयर बजार गिरेपछि संसारभर महामन्दी फैलियो। कारखाना बन्द भए, करोडौँ मानिस बेरोजगार भए र गरिबी बढ्यो। जर्मनीमा बेरोजगारी र निराशाले हिटलर जस्ता अतिवादी नेताप्रति समर्थन बढायो। धेरै देशका सरकारले बजार र कच्चा पदार्थका लागि अरूको भूभाग कब्जा गर्ने र सेना बढाउने बाटो लिए। यसरी आर्थिक सङ्कटको आक्रोश युद्धमा बदलियो।
ज. तत्कालीन कारण: भर्सेलिजको सन्धि तोड्दै आएको जर्मनीले सन् १९३९ मा पोल्यान्डलाई डान्जिङ सहर र पोलिस करिडोर माग्यो। पोल्यान्डले अस्वीकार गर्यो। अगस्ट २३ मा जर्मनी र सोभियत सङ्घबिच एकअर्कामाथि आक्रमण नगर्ने र पोल्यान्ड बाँड्ने गोप्य सहमति भयो। त्यसपछि सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा हिटलरको सेनाले पोल्यान्डमाथि स्थल र हवाई आक्रमण गर्यो। पोल्यान्डको सुरक्षा गर्ने वाचा गरेका बेलायत र फ्रान्सले सेप्टेम्बर ३ मा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा गरे र दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धका प्रमुख घटना
| मिति | प्रमुख घटना |
|---|---|
| १९३९ सेप्टेम्बर १ | जर्मनीद्वारा पोल्यान्डमाथि आक्रमण; दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुआत |
| १९३९ सेप्टेम्बर ३ | बेलायत र फ्रान्सद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९३९ सेप्टेम्बर १७ | सोभियत सङ्घद्वारा पूर्वतर्फबाट पोल्यान्डमाथि आक्रमण |
| १९४० अप्रिल ९ | जर्मनीद्वारा डेनमार्क र नर्वेमाथि आक्रमण |
| १९४० मे १० | जर्मनीद्वारा नेदरल्यान्ड्स, बेल्जियम, लक्जेम्बर्ग र फ्रान्समाथि आक्रमण |
| १९४० जुन १० | इटालीद्वारा बेलायत र फ्रान्सविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९४० जुन २२ | फ्रान्सले जर्मनीसँग युद्धविराम गर्यो; फ्रान्सको धेरै भाग जर्मनीको कब्जामा |
| १९४० जुलाई १० | बेलायतमाथि जर्मनीको हवाई आक्रमण (बेलायतको लडाइँ) सुरु |
| १९४० सेप्टेम्बर २७ | जर्मनी, इटाली र जापानबिच त्रिपक्षीय सन्धि; जापान धुरी राष्ट्रमा |
| १९४० अक्टोबर २८ | इटालीद्वारा ग्रिसमाथि आक्रमण |
| १९४१ अप्रिल ६ | जर्मनीद्वारा युगोस्लाभिया र ग्रिसमाथि आक्रमण; अप्रिलको अन्त्यसम्म ग्रिस कब्जामा |
| १९४१ जुन २२ | सन् १९३९ को सन्धि तोडेर जर्मनीद्वारा सोभियत सङ्घमाथि आक्रमण |
| १९४१ डिसेम्बर ७ | त्यसबेलासम्म युद्धमा सामेल नभएको अमेरिकाको पर्ल हार्बर नौसैनिक अड्डामा जापानको आक्रमण |
| १९४१ डिसेम्बर ८ | अमेरिका र बेलायतद्वारा जापानविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९४१ डिसेम्बर ११ | जर्मनी र इटालीद्वारा अमेरिकाविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९४२ फेब्रुअरी २७ | जाभा समुद्रको नौसैनिक लडाइँ |
| १९४२ मे ४–८ | कोरल समुद्रको नौसैनिक लडाइँ |
| १९४२ जुन ४–७ | मिडवेको लडाइँमा जापानी नौसेनाको ठुलो हार |
| १९४३ फेब्रुअरी २ | स्टालिनग्राडमा घेरिएको जर्मन सेनाले आत्मसमर्पण गर्यो |
| १९४३ सेप्टेम्बर ८ | इटालीको आत्मसमर्पणको घोषणा |
| १९४४ जुन ६ | मित्र राष्ट्रको सेना फ्रान्सको नर्मन्डीमा उत्रियो |
| १९४४ अगस्ट २५ | जर्मनीको कब्जामा रहेको पेरिस मुक्त |
| १९४५ जनवरी १७ | सोभियत सेनाद्वारा पोल्यान्डको राजधानी वार्सा कब्जा |
| १९४५ अप्रिल १२ | अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टको मृत्यु; ह्यारी एस. ट्रुमेन राष्ट्रपति |
| १९४५ अप्रिल २८ | इटालीका पूर्वशासक मुसोलिनी मारिए |
| १९४५ अप्रिल ३० | हिटलरले बर्लिनमा आत्महत्या गरे |
| १९४५ मे ७ | फ्रान्सको रेम्समा जर्मनीद्वारा आत्मसमर्पण; मे ८ देखि युरोपमा युद्ध समाप्त |
| १९४५ अगस्ट ६ | अमेरिकाद्वारा जापानको हिरोसिमा सहरमा “लिटल ब्वाय” नामको परमाणु बम प्रहार |
| १९४५ अगस्ट ८ | सोभियत सङ्घद्वारा जापानविरुद्ध युद्धको घोषणा |
| १९४५ अगस्ट ९ | अमेरिकाद्वारा जापानको नागासाकी सहरमा “फ्याट म्यान” नामको परमाणु बम प्रहार |
| १९४५ अगस्ट १५ | जापानका सम्राट्ले आत्मसमर्पणको घोषणा गरे |
| १९४५ सेप्टेम्बर २ | जापानद्वारा औपचारिक आत्मसमर्पण; छ वर्ष एक दिनपछि दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य |
विचारमा एकअर्काका विरोधी जर्मनी र सोभियत सङ्घबिच सन् १९३९ अगस्ट २३ मा भएको सन्धिलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
“भर्सेलिजको सन्धिले दोस्रो विश्वयुद्धलाई निम्तो दिएको थियो।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
दोस्रो विश्वयुद्धका कारणको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
तुष्टीकरणको नीति भनेको के हो? यसले दोस्रो विश्वयुद्धलाई कसरी निम्त्यायो?
उत्तर
पाठ ९: दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका
दोस्रो विश्वयुद्धका घटना जति भयानक थिए, परिणाम पनि त्यत्तिकै भयानक भए। युद्धमा सामेल भएका राष्ट्र मात्र होइन, प्रत्यक्ष सहभागी नभएका राष्ट्र पनि नराम्रोसँग प्रभावित भए। संसारलाई युद्धमा होम्ने हिटलरले आत्महत्या गरे, मुसोलिनी मारिए र जापान तहसनहस भयो। मित्र राष्ट्रहरूको पनि ठुलो धनजनको क्षति भयो। सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गरेर सुरु भएको युद्ध सन् १९४५ सेप्टेम्बर २ मा जापानले औपचारिक आत्मसमर्पण गरेपछि सकियो।
दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम
क. धनजनको ठुलो क्षति: दोस्रो विश्वयुद्ध मानव इतिहासकै सबैभन्दा घातक युद्ध थियो। युद्ध र त्यसले ल्याएको भोकमरी तथा रोगबाट करिब ६ करोडदेखि साढे ७ करोड मानिस मारिए, जुन त्यसबेलाको संसारको जनसङ्ख्याको करिब ३ प्रतिशत हो। मारिनेमध्ये आधाभन्दा बढी सर्वसाधारण थिए। नाजी जर्मनीले करिब ६० लाख यहुदीको योजनाबद्ध हत्या गर्यो, जसलाई होलोकस्ट भनिन्छ। हिरोसिमा र नागासाकीमा पहिलो पटक युद्धमा परमाणु बम प्रयोग भयो र दुई सहरमा लाखौँ मानिस मारिए। धेरै सहर, उद्योग, खेत र भौतिक संरचना ध्वस्त भए, करोडौँ मानिस घाइते, बेपत्ता र शरणार्थी भए।
ख. संसार दुई ध्रुवमा र शीतयुद्धको सुरुआत: युद्धपछि युरोपका पुराना शक्ति कमजोर भए, र अमेरिका र सोभियत सङ्घ दुई महाशक्ति बने। अमेरिकामा युद्धको प्रत्यक्ष विनाश थोरै भएको थियो र उसको उद्योग झन् बलियो भएको थियो। सोभियत सङ्घको सेना युरोपकै सबैभन्दा ठुलो थियो। अमेरिका पुँजीवादी र सोभियत सङ्घ साम्यवादी व्यवस्थाका पक्षधर थिए। संसारका धेरै देश कुनै एउटाको पक्षमा बाँडिए। दुवैबिच सिधा युद्ध त भएन, तर हतियारको होड, अन्तरिक्षको होड, प्रचार र अरू देशमा हुने युद्धमार्फत कडा प्रतिस्पर्धा चल्यो। यसलाई शीतयुद्ध भनिन्छ। सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घ विघटन भएपछि शीतयुद्ध सकियो।
ग. प्रतिस्पर्धी सङ्गठनको स्थापना: युरोपको पुनर्निर्माण र साम्यवादको प्रभाव रोक्न अमेरिकी विदेशमन्त्री जर्ज मार्सलले सन् १९४७ मा सहायता योजना ल्याए, जसअन्तर्गत सन् १९४८ देखि पश्चिम युरोपलाई अर्बौँ डलर सहायता दिइयो। यसलाई मार्सल योजना भनिन्छ। यसको जवाफमा सोभियत सङ्घले पूर्वी युरोपका देशका लागि मोलोटोभ योजना ल्यायो र सन् १९४९ मा पारस्परिक आर्थिक सहायता परिषद् (कमेकन) बनायो। सैनिक रूपमा, अमेरिका र पश्चिम युरोपका देशले सन् १९४९ अप्रिल ४ मा उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (नाटो) बनाए। जवाफमा सोभियत सङ्घ र पूर्वी युरोपका देशले सन् १९५५ मे १४ मा पोल्यान्डको राजधानी वार्सामा वार्सा सन्धि गरे।
घ. उपनिवेशवादको अन्त्य र प्रजातान्त्रिक लहर: युद्धपछि युरोपका पुराना साम्राज्यवादी शक्ति कमजोर भए र एसिया र अफ्रिकाका उपनिवेश स्वतन्त्र हुन थाले। सन् १९४७ मा भारत र पाकिस्तान बेलायतबाट स्वतन्त्र भए; त्यसपछि श्रीलङ्का, म्यानमार, इन्डोनेसिया र अफ्रिकाका धेरै देश स्वतन्त्र भए। संसारभर प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको लहर आयो, र नेपालमा पनि राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनले बल पायो।
ङ. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना: सन् १९४१ जुन १२ मा लन्डनमा मित्र राष्ट्रहरूले युद्ध जितेर स्थायी शान्ति कायम गर्न मिलेर काम गर्ने लन्डन घोषणापत्र जारी गरे। सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिलले एटलान्टिक महासागरमा युद्धपोतमा भेटेर युद्धपछिको संसार कस्तो हुनुपर्छ भन्ने साझा सिद्धान्त तय गरे। यसलाई एटलान्टिक बडापत्र भनिन्छ। सन् १९४२ जनवरी १ मा २६ देशले “संयुक्त राष्ट्र घोषणापत्र” मा हस्ताक्षर गरे। यिनै आधारमा सन् १९४५ अप्रिल २५ देखि जुन २६ सम्म अमेरिकाको सान फ्रान्सिस्कोमा ५० देशको सम्मेलनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र तयार गर्यो। पछि पोल्यान्डले पनि हस्ताक्षर गरेपछि संस्थापक सदस्य ५१ पुगे। सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ विधिवत् स्थापना भयो। नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा यसको सदस्य भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका
दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालले बेलायतलाई साथ दियो। त्यसबेला नेपालका प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर थिए। उनले युद्ध सुरु हुनुअघि नै बेलायतलाई नेपाली सेना दिने प्रस्ताव गरेका थिए। सन् १९४० को सुरुदेखि नेपाली सेनाका पल्टनहरू जनरल बहादुरशमशेरको नेतृत्वमा भारत पठाइए। तिनले भारतको उत्तरपश्चिमी सीमा र आन्तरिक सुरक्षाको जिम्मा लिए, र एउटा नेपाली ब्रिगेड बर्मा अभियानमा इम्फालको लडाइँमा लड्यो। साथै जुद्धशमशेरले ब्रिटिस भारतीय सेनाका गोरखा पल्टनमा ठुलो सङ्ख्यामा भर्ती गर्न दिए। युद्धका वर्षहरूमा करिब १ लाख ६० हजार नेपाली युवा गोरखा भर्ती केन्द्रमा पुगे र गोरखा पल्टनमा एकै समयमा १ लाखभन्दा बढी सैनिक थिए।
गोरखा सैनिक सिरिया, उत्तर अफ्रिकाको मरुभूमि, इटाली, ग्रिस, मलाया, सिङ्गापुर र बर्मामा जर्मनी, इटाली र जापानविरुद्ध लडे। करिब ९ देखि १० हजार गोरखा सैनिक मारिए र धेरै घाइते तथा बेपत्ता भए। गोरखा पल्टनका दश जना नेपालीले बेलायतको सबैभन्दा ठुलो वीरता पदक भिक्टोरिया क्रस पाए: लालबहादुर थापा, गजे घले, गन्जु लामा, तुलबहादुर पुन, नेत्रबहादुर थापा, अगनसिंह राई, शेरबहादुर थापा, थमन गुरुङ, भानभक्त गुरुङ र लछिमान गुरुङ। सबै नेपाली सेना सन् १९४५ अक्टोबर २८ सम्म स्वदेश फर्किसकेका थिए। बेलायतले सन् १९२० देखि दिँदै आएको वार्षिक १० लाख रुपियाँ जारी राख्यो र जुद्धशमशेरलाई सम्मान र उपाधि दियो।
दोस्रो विश्वयुद्धमा सहभागी भएका नेपालीले संसारमा भइरहेका परिवर्तन आफ्नै आँखाले देखे। फर्केपछि कतिपयले राणा शासनको अन्त्यका लागि भएको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय भाग लिए। तर युद्धको अर्को पाटो पनि थियो: गाउँका धेरैजसो काम गर्ने युवा बाहिर गएकाले खेतीपाती घट्यो र धेरै परिवारले आफ्ना छोरा गुमाए।
क्रियाकलाप
अभ्यास
द्वितीय विश्वयुद्धका परिणामको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
एटलान्टिक बडापत्र भनेको के हो?
उत्तर
पर्ल हार्बरको घटना जापानका लागि कसरी घातक बन्यो?
उत्तर
दोस्रो विश्वयुद्धअघि शक्तिशाली हिटलरले युद्धकै क्रममा आत्महत्या गर्नुपर्नाका कारण के के हुन्? लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपालका राणा शासक ब्रिटिस सरकारप्रति वफादार हुनाका कारण के के हुन्? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
पाठ १०: स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण
सामाजिक अध्ययनमा “स्थानीय क्षेत्रमा रहेका ऐतिहासिक स्थल एवम् स्मारकको खोजी, पहिचान, संरक्षण र संवर्धन” भन्ने पाठ पढिसकेपछि मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीले ऐतिहासिक स्थल कोटकालिका मन्दिरको क्षेत्र भ्रमण गरे। त्यहाँबाट पाएको जानकारी समेटेर उनीहरूले तयार पारेको प्रतिवेदन यस्तो छ:
शीर्षक: कोटकालिका मन्दिर: एक ऐतिहासिक स्थल
परिचय: मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा १० मा पढ्ने हामी सबै विद्यार्थी र कक्षा ९ र १० मा सामाजिक अध्ययन पढाउनुहुने शिक्षकसहितको टोली एक दिने शैक्षिक अवलोकन भ्रमणमा विद्यालयनजिकै रहेको कोटकालिका मन्दिर गयौँ। धादिङ जिल्लाको दक्षिणपूर्वी भागमा पर्ने धुनिबेँसी नगरपालिकामा रहेको यो स्थल नेपालको मध्यकालमा स्थापना भएको महत्त्वपूर्ण स्थल हो। काठमाडौँबाट करिब १८ किलोमिटर टाढा रहेको यो स्थल धार्मिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
उद्देश्य: (क) कोटकालिका मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्व खोज्नु। (ख) यसको संरक्षण र संवर्धनका लागि भएका प्रयास खोजी गरी थप संरक्षणका लागि सुझाव दिनु।
अध्ययन विधि: (क) प्रश्नावली बनाएर विवरण सङ्कलन। (ख) स्थानीय बासिन्दा र सरोकारवालासँग अन्तर्वार्ता। (ग) अवलोकन। (घ) समाचार र अरू स्रोतसामग्रीको अध्ययन।
अध्ययनबाट पाइएका विवरण: कोटकालिका मन्दिर धादिङको धुनिबेँसी नगरपालिका वडा नं. ४ मा छ। मल्लकालमा यो ठाउँ पाटन राज्यको अधीनमा थियो। यस क्षेत्रको सुरक्षा र रेखदेखका लागि यहाँ प्रशासनिक अड्डा (कोट) राखिएको थियो र पाटनलाई चाहिने काठ र दाउरा यहीँबाट जान्थ्यो। यहाँ मल्लकालमै बनेको कोटकालिकाको मन्दिर छ। स्थानीयका अनुसार नेपाल एकीकरणका क्रममा गोरखाले यो क्षेत्र लिन खोज्दा पाटनले काठ, दाउरा, उखु र फलफूलको अभाव हुने भन्दै आपत्ति गर्यो, र यहाँको काठ, दाउरा र फलफूल पाटनले नै प्रयोग गर्न पाउने सर्तमा गोरखाले यसलाई आफ्नो अधीनमा लियो। गोरखाको अधीनमा आएपछि पनि यहाँको पूजा पाटनकै रीतिथितिअनुसार हुँदै आएको छ। काठमाडौँ राजधानी बनेपछि दसैँमा गोरखाबाट ल्याइने फूलपाती यस मन्दिरमा बास बस्ने र फूलपातीका दिन काठमाडौँको दसैँघरका पुजारीले यहाँबाट लैजाने चलन अहिले पनि छ।
यस मन्दिरबाट काठमाडौँ, नुवाकोट, मकवानपुर, रसुवा, गोरखा र धादिङ जिल्लाका विभिन्न भाग र धुनिबेँसी नगरपालिकाका धेरैजसो भाग देखिन्छन्। नवरात्र, बाला चतुर्दशी, ठुली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र चैते दसैँमा यहाँ मेला लाग्छ। आर्थिक वर्ष २०७४/७५ सम्म यो स्थान जीर्ण अवस्थामा थियो। त्यसपछि धुनिबेँसी नगरपालिका र नेपाली सेनाले चासो लिएर यसको पुनर्निर्माण गरेका छन्। नगरपालिकाले यसलाई प्रमुख पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गर्न गुरुयोजना बनाएर काम अघि बढाएको छ।
संरक्षण र प्रचारप्रसारका सुझाव: (क) यस स्थानको ऐतिहासिक महत्त्वको प्रचारप्रसार गर्ने। (ख) यसको संरक्षण गर्ने र वरपरको अतिक्रमण रोक्ने। (ग) यहाँसम्मको सडकको स्तरोन्नति गर्ने। (घ) पर्यटकका लागि खाना, बास र मनोरञ्जनको व्यवस्था गर्ने। (ङ) मन्दिरको प्राचीन मूर्ति चोरी भएकाले त्यस्तै स्वरूपको मूर्ति राख्ने। (च) स्थानीयको सहभागितामा मन्दिर क्षेत्रको संरक्षण गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
निष्कर्ष: धादिङका विभिन्न तीर्थस्थलमध्ये यो एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थल हो। यो मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास बुझ्ने महत्त्वपूर्ण स्रोत र धुनिबेँसी नगरको गौरव हो। हिन्दु धर्म मान्ने भक्तजनका लागि यो आस्थाको केन्द्र हो। यसको संरक्षण गरी भावी पुस्तालाई सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो इतिहास, आस्था र परम्परा जोगाएर हाम्रो पहिचान जीवित राख्नु हो। त्यसैले हामी सबै मिलेर यस्ता सम्पदाको संरक्षणमा जुट्नुपर्छ।
ऐतिहासिक स्थलको महत्त्व र संरक्षण
विगतका मानिसले बनाएका, इतिहासका महत्त्वपूर्ण घटनासँग जोडिएका वा पुरानो समयको जीवन, कला र विश्वास झल्काउने ठाउँलाई ऐतिहासिक स्थल भनिन्छ। दरबार, किल्ला (कोट), मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चैत्य, पाटी, पौवा, ढुङ्गेधारा, पोखरी, शिलालेख र युद्धभूमि यसका उदाहरण हुन्। हरेक गाउँ र नगरमा यस्ता केही न केही सम्पदा हुन्छन्, तर धेरैको इतिहास लेखिएको हुँदैन। त्यसैले विद्यार्थीले आफ्नै ठाउँका सम्पदा खोज्नु, बुढापाकासँग सोध्नु र तिनको अभिलेख राख्नु महत्त्वपूर्ण काम हो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
ऐतिहासिक स्थल भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
हाम्रा ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक स्थलको संरक्षण किन गर्नुपर्छ?
उत्तर
हाम्रा ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक स्थलको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
कार्यपत्र: हाम्रो विगत: वि.सं. २००७ देखि गणतन्त्रसम्म (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: हाम्रो विगत: दुई विश्वयुद्ध र स्थानीय ऐतिहासिक स्थल (PDF, 4 पृष्ठ)
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: इतिहास (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।