दूध कि दुध? मीठो कि मिठो? चालीस कि चालिस? धेरैले स्कुलमा दूध, मीठो, चालीस नै लेख्न सिके। तर आजको नेपाली बृहत् शब्दकोशले दुध, मिठो, चालिस लेख्न भन्छ। यस पानामा इ / ई र उ / ऊ का सबै मुख्य नियम छन्: नियम के हो, शब्दकोशले त्यसलाई कसरी देखाउँछ, पहिले कसरी लेखिन्थ्यो र अहिले के बदलियो।
पहिलो प्रश्न: शब्द कहाँबाट आयो?
इ / ई र उ / ऊ बोल्दा उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले कानले मात्र छुट्याउन सकिँदैन। नियम बुझ्ने साँचो शब्दको स्रोत हो:
- तत्सम: संस्कृतबाट नबदलिई आएका शब्द, जस्तै नदी, शरीर, कवि, गति, भूमि, पूर्ण, सुख। यिनमा संस्कृतकै हिज्जे रहन्छ, ह्रस्व होस् वा दीर्घ।
- तद्भव: संस्कृतबाट आएर नेपालीमा रूप फेरिएका शब्द, जस्तै हस्तबाट हात, अग्नि बाट आगो, दुग्धबाट दुध। यिनमा नेपालीकै नियम लाग्छ।
- आगन्तुक: अरू भाषाबाट आएका शब्द, जस्तै किताब, कानुन, सहर, स्कुल। यिनमा पनि नेपालीकै नियम लाग्छ, र प्रायः ह्रस्व हुन्छ।
इ र ई
ह्रस्व इ लेख्ने ठाउँ:
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा: किताब, बिहान, सिपाही, पिठो, मिठो, निलो, सिधा, किलो।
- अव्ययको अन्त्यमा: अनि, पनि, पछि, माथि, भोलि, चाहिँ।
- मुख्य क्रियापदमा: पढिन्, गरिन्, गरियो, भनिन्छ।
- अघिल्लो स्वरसँग जोडिएर आउने अन्तिम इमा: भाइ, पढाइ, सिकाइ।
दीर्घ ई लेख्ने ठाउँ:
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै ठाउँमा: नदी, पृथ्वी, शरीर, समीप।
- नाम र विशेषणको अन्त्यमा: दिदी, बहिनी, पानी, धनी, केटी, नेपाली।
- विशेषण बनाउने -ई मा: रोगी, भोगी। शब्दकोशको दसौँ संस्करणले यो नियम स्पष्ट लेखेको छ।
- असमापिका क्रियाको -ई मा: गरी, भनी (‘काम गरी घर फर्क्यो’)।
- -ईय प्रत्ययमा: मानवीय, पर्यटकीय।
- जात र थर बुझाउने शब्दको अन्त्यमा: कामी, दमाई, राई। तर कुनै समुदायले आफ्नो नाम ह्रस्वमै चलाएको छ भने त्यसैलाई मानिन्छ, जस्तै सायमि।
उ र ऊ
ह्रस्व उ लेख्ने ठाउँ:
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा: दुध, धुलो, ठुलो, बुढो, कुखुरो, स्कुल, कानुन।
- शब्दको अन्त्यमा प्रायः: दाजु, भिनाजु, गुरु, पशु।
- विशेषण बनाउने -आलु, -आरु जस्ता प्रत्ययमा: मायालु, सिपालु, इखालु, विषालु, सिकारु।
- -नु लागेका क्रियामा: गर्नु, पढ्नु, हुनु।
दीर्घ ऊ लेख्ने ठाउँ:
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै ठाउँमा: पूजा, पूर्ण, भूमि, मूल्य, रूप।
- बहुवचनको ‘हरू’ मा सधैँ: केटाहरू, प्रश्नहरू, उनीहरू।
- सर्वनाम ‘ऊ’ र ‘आफू’ मा।
- नाता बुझाउने केही शब्दमा: सासू, भाउजू, फुपू।
- जात र थर बुझाउने शब्दको अन्त्यमा: लिम्बू।
- विध्यर्थक क्रियाको (आज्ञा, इच्छा जनाउने) अन्त्यमा: जाऊ, खानू। तर बिचमा ह्रस्व: जाउन्।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सङ्ख्या
तीनबाहेक सबै सङ्ख्याको सुरु र बिचमा ह्रस्व लेखिन्छ: बिस, तिस, बत्तिस, पच्चिस, चालिस। ‘तीन’ मात्र दीर्घ रहन्छ, किनभने ‘तिन’ अर्कै शब्द हो (‘तिनको घर’ को तिन)। अन्त्यको ई भने रहन्छ: साठी।
पहिले कसरी, अहिले कसरी
नेपाली बृहत् शब्दकोश नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको आधिकारिक शब्दकोश हो। यसको पहिलो संस्करण २०४० सालमा निस्क्यो र त्यसपछि पटकपटक संशोधन भयो।
पहिलेको चलन (२०४०)। संस्कृतमा दुई व्यञ्जन जोडिएका कतिपय शब्द नेपालीसम्म आइपुग्दा एउटा व्यञ्जन हरायो, र त्यसको सट्टा अघिल्लो स्वर लामो भयो भन्ने मानिन्थ्यो (दुग्धबाट दूध)। यसलाई क्षतिपूर्ति दीर्घीभवन भनिन्छ। यही परम्पराअनुसार पहिलो संस्करणले कीरो, कीलो, पीठो, दूध, मीत, ठूलो, मीठो, बूढो जस्ता शब्द दीर्घ लेख्यो, तर तिनबाट बनेका शब्द ह्रस्व (बुढ्याइँ, मिठास)। केही आगन्तुक शब्द पनि दीर्घ नै रहे: चीफ, डीन, कपूत, कपूर।
नयाँ नियम (२०७५)। २०७२ को संस्करणका केही हिज्जेबारे गुनासा र सुझाव आएपछि प्रज्ञा परिषद्ले २०७३ कात्तिक १० मा निर्णय गर्यो, र त्यसैअनुसार दसौँ संस्करण (२०७५) तयार भयो। यसले:
- क्षतिपूर्ति दीर्घीभवनले दीर्घ लेखिँदै आएका सबै शब्दलाई प्रविष्टि त दियो, तर प्रयोगका लागि ह्रस्व हिज्जेतिर पठायो: दूध → दुध, मीठो → मिठो।
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा ह्रस्व लेख्ने चलनलाई कायम राख्यो: पिठो, स्कुल, सहिद।
- तीनबाहेक सबै सङ्ख्यालाई ह्रस्व बनायो।
- पहिले दीर्घमा लेखिएका आगन्तुक शब्दलाई (कानून, गरीब, शहीद, शहर) पनि प्रविष्टि दिएर ह्रस्व र स भएको हिज्जेतिर पठायो।
| पहिले लेखिन्थ्यो | अहिले लेख्ने |
|---|---|
| दूध, धूलो, बूढो, ठूलो | दुध, धुलो, बुढो, ठुलो |
| मीठो, पीठो, कीलो, सीधा, नीलो | मिठो, पिठो, किलो, सिधा, निलो |
| तीस, बत्तीस, पच्चीस, चालीस | तिस, बत्तिस, पच्चिस, चालिस |
| कानून, गरीब, शहीद, शहर | कानुन, गरिब, सहिद, सहर |
| चीफ, डीन, कपूत | चिफ, डिन, कपुत |
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
शब्दकोशमा एउटै शब्द दुई हिज्जेमा भेटिन सक्छ। कुन लेख्ने भनेर छुट्याउने तरिका:
- अर्थसहितको प्रविष्टि प्रयोग गर्ने हिज्जे हो।
- ‘हे.’ (हेर्नुहोस्) मात्र लेखिएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने, त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्; जुन हिज्जेतिर पठाइएको छ, त्यही लेख्नुहोस्। दूधको प्रविष्टिमा अर्थ छैन, ‘हे. दुध’ मात्र छ; त्यसैले दुध लेख्ने।
- ‘हे.’ ले अर्कै शब्दतिर पठाउँछ भने त्यो पर्यायवाची हो; दुवै शब्द ठिक हुन्।
- एउटै प्रविष्टिमा दुई रूप ‘/’ ले जोडिएका छन् भने (अलिबार / अलिबेर) दुवै शुद्ध हुन्।
- उस्तै सुनिने तर फरक अर्थ भएका शब्द छुट्टाछुट्टै प्रविष्टिमा छन्; यी हिज्जेका गल्ती होइनन्:
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| फूल | पुष्प | फुल | अन्डा |
| तीन | ३ | तिन | उनीहरू |
| पूरा | सबै, सिङ्गो | पुरा | भोजपछि बाँकी रहेको |
| जून | चन्द्रमा | जुन | ‘जुन किताब’ को जुन |
आफैँ जाँच्नुहोस्
शब्दकोशले ‘हे.’ गरेर अर्को हिज्जेतिर पठाएका सबै शब्द यहाँ छन्। ‘दूधमा’, ‘शहरको’ जस्तो विभक्ति लागेको शब्द लेखे पनि हुन्छ।
कुन सूचीका सबै हिज्जे आजको शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीका एकाइमा यी नियम पाठैपिच्छे अभ्याससहित छन्: ह्रस्व इकार, दीर्घ ईकार, ह्रस्व उकार र दीर्घ ऊकार। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास हेर्नुहोस्।
अरू नियम: श, ष र स, ब र व, पञ्चम वर्ण, शिरविन्दु र चन्द्रविन्दु, हलन्त र अजन्त, संयुक्त वर्ण, जोडेर कि छुट्याएर र उस्तै सुनिने, फरक अर्थ।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ (पृ. ix–x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxii–xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (वर्णविन्यासका पाठ)।
