Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

हलन्त र अजन्त: शब्दको अन्त्यमा ् कहिले

वर्णविन्यास: शब्दको अन्त्यमा ्

‘घर’ लाई हामी ‘घर्’ जस्तै बोल्छौँ, तर लेख्दा ‘घर’ लेख्छौँ। ‘विद्वान्’ पनि त्यसरी नै बोलिन्छ, तर लेख्दा खुट्टा काटिन्छ। ‘ऊ गइन’ र ‘उनी गइन्’ मा त एउटा सानो चिह्नले अर्थ नै उल्टो बनाउँछ। यस पानामा शब्दको अन्त्यमा हलन्त (्) कहाँ लाग्छ र कहाँ लाग्दैन भन्ने सबै मुख्य नियम छन्: नाम र अव्यय, क्रियापद, तत्सम शब्द, शब्दको बिचमा, अनि शब्दकोशले कसरी देखाउँछ।

हलन्त र अजन्त भनेको के?

अन्त्यमा स्वर भएको अक्षरले टुङ्गिने शब्द अजन्त हो: घर, कलम, गर। अन्त्यमा स्वर नभएको, खुट्टा काटिएको (्) व्यञ्जनले टुङ्गिने शब्द हलन्त हो: विद्वान्, जगत्, गर्।

समस्या के छ भने, नेपालीमा धेरै अजन्त शब्द पनि बोल्दा हलन्त जस्तै सुनिन्छन्। ‘घर’, ‘काम’, ‘हिमाल’ को अन्तिम ‘अ’ हामी बोल्दैनौँ। त्यसैले कान सुनेर मात्र लेख्न सकिँदैन। कक्षा ९ को नेपाली किताबले शब्दलाई तीन समूहमा छुट्याएको छ:

समूह लेख्दा बोल्दा उदाहरण
क हलन्त हलन्त गर्, उठ्, गरोस्, जान्छस्, गरिन्, विद्वान्, भगवान्
ख अजन्त हलन्त काम, देश, हिमाल, आज, तर, अब, असल, सरल, गडबड, चमचम
ग अजन्त अजन्त गर, उठ, भय, लय, शिव, झलमल्ल, झिम्मझिम्म

सबैभन्दा धेरै गल्ती ख समूहमा हुन्छ: बोल्दा हलन्त, लेख्दा अजन्त।

नाम, विशेषण र अव्यय: प्रायः अजन्त

नेपालीका आफ्नै (तद्भव, देशज) र अरू भाषाबाट आएका (आगन्तुक) नाम, सर्वनाम, विशेषण र अव्यय अन्त्यमा हलन्त जस्तो सुनिए पनि अजन्त लेखिन्छन्:

  • नाम: घर, किताब, कपाल, कलम, कपास, भिर, हिमाल, बजार, बतास
  • मानिसको नाम: उमेश, रमेश, केशव
  • सर्वनाम: यस, त्यस
  • विशेषण: असल, खराब, सरल, तरल, इमानदार, गरिब
  • अव्यय: आज, अब, तब, जब, तर, तल, वर, पर, केवल
  • अनुकरणात्मक शब्द: गडबड, चमचम, झलमल, झिमझिम, सलसल

यो नयाँ नियम होइन। शब्दकोशको पहिलो संस्करणको सम्पादकीयले नै लेखेको छ: अन्त्यमा हल् बोलिने तद्भव र आगन्तुक शब्द पनि ‘अ’ सहितै लेख्ने परम्परा कायम राखिएको छ, जस्तै कपाल, कलम, गडबड।

क्रियापदमा हलन्त

क्रियापदका रूप शब्दकोशका प्रविष्टि होइनन्, त्यसैले यहाँका नियम पाठ्यपुस्तकबाट लिइएका हुन् (कक्षा ६ देखि १० का नेपाली किताब र हाम्रो कक्षा १० को एकाइ)। मुख्य कुरा यति हो: कर्ता हेर्नुहोस्। उही क्रिया कर्ताअनुसार कहिले हलन्त, कहिले अजन्त हुन्छ।

हलन्त हुने रूप:

  • ‘तँ’ सँग: तँ गर्छस्, तँ गरिस्, तँ जान्छस्, तँ खालास्
  • ‘तँ’ लाई आज्ञा: गर्, बस्, उठ्, हेर्, लेख्
  • बहुवचन र ‘उनी’ सँग: उनीहरू गर्छन्, जान्छन्; साथीहरूले सकेछन्; उनीहरू आउलान्, होलान्
  • ‘उनी’ (स्त्रीलिङ्ग) सँग: उनी गरिन्, पढिन्, लेखिन्, गइन्, पढ्छिन्
  • इच्छा र आशीर्वाद: ऊ जाओस्, गरोस्, पढोस्; राम्रो होस्
  • आदरका आज्ञा: गर्नुहोस्, पख्नोस्, पिउनुस्

अजन्त हुने रूप:

  • ‘तिमी’ लाई आज्ञा: गर, बस, उठ, लेख
  • ‘ऊ’ (स्त्रीलिङ्ग) सँग नकारात्मक: ऊ गइन (नगएकी), लेखिन, पढिन
  • अरू धेरै रूप: गर्छ, गर्‍यो, गरे, गर्छौ

तत्सम शब्द: संस्कृतकै रूप

संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका केही शब्द संस्कृतमा व्यञ्जनले टुङ्गिन्छन्, र नेपालीमा पनि त्यसरी नै हलन्त लेखिन्छन्। अन्तिम अक्षर हेरेर सम्झन सजिलो हुन्छ:

अन्त्यमा उदाहरण
-वान्, -मान्, -आन् विद्वान्, भगवान्, महान्, बलवान्, धनवान्, मूल्यवान्, श्रीमान्, बुद्धिमान्, शक्तिमान्
-त् जगत्, विद्युत्, बृहत्, अर्थात्, अकस्मात्, साक्षात्, पश्चात्, दण्डवत्, यावत्, कदाचित्
-द् संसद्, परिषद्, उपनिषद्
-क्, -ट् पृथक्, सम्यक्, वाक्, सम्राट्
-म् स्वयम्, अहम्, शुभम्
-ष् आशिष्

विद्वान, भगवान, महान, जगत, संसद जस्ता अजन्त हिज्जे शब्दकोशमा छैनन्। उद्गार जनाउने ‘उफ्’ पनि हलन्त लेखिन्छ।

तर सबै संस्कृत रूप नेपालीमा हलन्तमा आउँदैनन्। संस्कृतको मूल रूप अधिकारिन् हो, तर नेपालीमा अधिकारी चल्छ, र शब्दकोशले पनि त्यस्ता संस्कृत रूपलाई प्रविष्टि दिएको छैन। यस्तै आत्मा, राजा, स्वामी, योगी। अनि -वान्, -मान् को स्त्रीलिङ्ग रूप अजन्त हुन्छ: बुद्धिमती, धनवती, विदुषी।

विभक्ति र अर्को शब्द जोड्दा

हलन्त भएको तत्सम शब्दमा विभक्ति वा ‘हरू’ जोड्दा पनि हलन्त रहन्छ: विद्वान्‌ले, भगवान्‌लाई, जगत्‌मा, परिषद्‌को, विद्युत्‌बाट, विद्वान्‌हरू। विभक्ति जोडेर लेख्ने हो, छुट्याएर होइन (विद्वान् ले होइन)।

कम्प्युटरमा टाइप गर्दा ‘विद्वान्’ पछि सिधै ‘ले’ लेख्दा न् र ल जोडिएर एउटै आधा अक्षर बन्न सक्छ। हलन्त देखिने बनाउन ् पछि एउटा नदेखिने चिह्न (ZWNJ) राखिन्छ; यस पानामा पनि त्यसरी नै लेखिएको छ।

तत्सम शब्द अर्को तत्सम शब्दसँग समास भएर जोडिँदा भने सन्धिका नियमले रूप फेरिन सक्छ: जगत् + गुरु = जगद्गुरु, सत् + भाव = सद्भाव, सत् + कर्म = सत्कर्म।

कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

शब्दको बिचमा

शब्दको बिचमा हलन्त चिह्न लगाएर अक्षर छुट्याइँदैन। आधा अक्षर पछिको अक्षरसँग जोडिन्छ, नत्र पूरा अक्षर लेखिन्छ:

  • उस्ले होइन, उसले; गृह्कार्य होइन, गृहकार्य।
  • छुट्याउनु, बाक्लो, गर्मी: यिनमा बिचको अक्षर आधा हो र जोडिन्छ।

बिचमा आधा कि पूरा अक्षर भन्ने कुराको सजिलो नियम छैन। बोलीमा एउटै सुनिए पनि शब्दकोशले एउटा रूपमा अर्थ दिएको छ, र अर्कोलाई ‘हे.’ गरेर त्यतातिर पठाएको छ। शब्दकोशको पहिलो संस्करणको सम्पादकीयले पनि भनेको छ: तरकारी / तर्कारी, सरकारी / सर्कारी, गोरखा / गोर्खा जस्ता जोडीमा दुवैलाई प्रविष्टि दिएर प्रचलित एउटामा अर्थ दिइएको छ।

यो नलेख्ने यो लेख्ने
तर्कारी, सर्कारी, गोर्खा तरकारी, सरकारी, गोरखा
बाकलो, गरमी बाक्लो, गर्मी
अन्तर्सम्बन्ध अन्तरसम्बन्ध

अन्तर्राष्ट्रियमा भने र् आधा नै छ, तर अन्तरसम्बन्धमा पूरा ‘र’। यस्ता ठाउँमा नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।

शब्दकोशले कसरी देखाउँछ

  1. नाम, विशेषण र अव्यय शब्दकोशमा जुन रूपमा छन्, त्यही रूप लेख्ने: घर, कलम, आज (अजन्त); विद्वान्, जगत्, संसद् (हलन्त)। शब्दकोशमा घर् वा विद्वान भेटिँदैन।
  2. क्रियापदका रूप (गरिस्, गर्छन्, गइन) शब्दकोशमा छैनन्; शब्दकोशमा ‘गर्नु’ जस्तो -नु लागेको रूप मात्र हुन्छ। तिनका लागि माथिका पाठ्यपुस्तकका नियम हेर्नुहोस्।
  3. ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने, पठाइएकै हिज्जे लेख्नुहोस्: सर्कारी हे. सरकारी, संयक् हे. सम्यक्।

पहिले कसरी, अहिले कसरी

पहिलेको बहस। शब्दकोशको पहिलो संस्करणको (२०४०) सम्पादकीयले नेपाली वर्णविन्यासको मानक रूप बस्दै जाँदाका सम्झनलायक घटनामा ‘हलन्त बहिष्कार आन्दोलन’ र त्यसबारे उठेका बहसलाई गनेको छ। चन्द्रिका र मध्यचन्द्रिका जस्ता व्याकरणका आधारमा, र नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिको ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?’ जस्ता पुस्तिकाबाट, मानक हिज्जे बिस्तारै स्थापित भयो भन्ने पनि त्यसैमा छ। त्यो आन्दोलनले के माग गरेको थियो भन्ने कुरा यस पानाले हेरेको स्रोतमा छैन।

पहिलो संस्करण (२०४०)। अन्त्यमा हल् बोलिने तद्भव र आगन्तुक शब्दलाई ‘अ’ सहितै लेख्ने चलन कायम राखियो (कपाल, कलम, गडबड), र संस्कृत तत्सम शब्द संस्कृतकै रूपमा राखिए (विद्वान्, जगत्)।

दसौँ संस्करण (२०७५)। संशोधन समितिले फेरेका नियमको सूचीमा (संयुक्त वर्ण, जोडेर र छुट्याएर लेख्ने, ह्रस्व-दीर्घ, श / ष / स, प्रविष्टि) हलन्तबारे नयाँ नियम छैन। त्यसैले हलन्त र अजन्तमा पहिलेकै चलन चलेको छ। यसमा ह्रस्व-दीर्घमा जस्तो पुराना र नयाँ हिज्जेको ठुलो सूची छैन।

गल्ती सच्याउनुहोस्

कुन वाक्यमा हलन्त र अजन्त दुवै ठिक छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षा १० मा

कक्षा १० नेपालीको हलन्त र अजन्त एकाइमा यी नियम अभ्याससहित छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास, कक्षा ९–१० वा कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्। शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका शब्द शब्द जाँच मा छन्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ (पृ. ix–x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीय (पृ. xxii–xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
  • नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (हलन्त र अजन्तका तीन समूह)।
  • नेपाली, कक्षा ६, ७, ८ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (हलन्त र अजन्तका अभ्यास)।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन