‘बारीमा फुल फुल्यो’ पढ्दा हाँसो उठ्छ, किनभने फुल भनेको अन्डा हो; फुल्ने त फूल हो। नेपालीमा इ र ई, उ र ऊ, श, ष र स, अनि ब र व बोल्दा प्रायः उस्तै सुनिन्छन्। त्यसैले एउटा अक्षर फेरिँदा बोलाइ उही रहन्छ, तर अर्थ अर्कै हुन्छ। यस्ता शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द भनिन्छ: श्रुति (सुनाइ) सम (उस्तै), तर भिन्न अर्थ। यस पानामा यस्ता मुख्य जोडी छन्, र शब्दकोशले तिनलाई कसरी राख्छ भन्ने पनि।
किन यस्ता जोडी धेरै छन्?
नेपालीमा ह्रस्व र दीर्घको उच्चारणमा खासै फरक सुनिँदैन। श, ष र स प्रायः एउटै ‘स’ जस्ता सुनिन्छन्, र शब्दको सुरुको व प्रायः ब जस्तै। लेखाइमा भने यी फरक अक्षर हुन्। त्यसैले एउटै बोलाइका दुई वा तीन शब्द बन्न सक्छन्, र तिनका अर्थ बिलकुलै फरक हुन सक्छन्।
शब्दकोशको दसौँ संस्करणले (२०७५) तद्भव र आगन्तुक शब्दलाई ह्रस्वमा लेख्ने नियम कायम राख्यो। तर उस्तै सुनिने र फरक अर्थ हुने शब्दलाई छुट्टाछुट्टै प्रविष्टि र अर्थ दिएर राख्यो। पहिलो संस्करणको (२०४०) सम्पादकीयले पनि यस्ता शब्दमा चलेकै ह्रस्व र दीर्घ दुवै राखेको थियो: फुल (अन्डा) र फूल (पुष्प), तिन (उन) र तीन (३)।
इ र ई
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| दिन | दिवस | दीन | गरिब, दुःखी |
| तिन | ‘ती’ को रूप (तिनको घर) | तीन | ३ |
| तिर | तर्फ (उत्तरतिर) | तीर | धनुकाँड; नदीको किनार |
| चिर | धेरै समयसम्म रहने | चीर | कपडा, वस्त्र |
| जाति | मानिसको समूह | जाती | असल, भलो |
| फेरि | अर्को पटक | फेरी | वरिपरि घुम्ने काम |
| पारि | उता, नदीको अर्को किनार | पारी | धोती, सारीको बुनेको किनारा |
| आदि | सुरु; इत्यादि | आदी | बानी परेको |
| अवधि | म्याद | अवधी | पश्चिमी तराईमा बोलिने एक भाषा |
| बाजि | पटक, चोटि | बाजी | होड, सर्त |
| खालि | मात्र | खाली | रित्तो; कोही नबसेको |
उ र ऊ
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| फुल | अन्डा | फूल | पुष्प |
| जुन | जो, जे (जुन किताब) | जून | चन्द्रमा |
| पुरा | पहिले; प्राचीन | पूरा | सिङ्गो; सकिएको |
| कुल | जम्मा; वंश | कूल | नदी वा पोखरीको किनार |
| सुर | स्वर, धुन | सूर | सूर्य |
सुर र सूरसँग शूर (वीर, योद्धा) पनि उस्तै सुनिन्छ। यहाँ उ / ऊ सँगै श / स पनि फेरिएको छ।
‘आकाशमा ___ लागेको छ; बारीमा सयपत्री ___ फुलेको छ।’ खाली ठाउँमा क्रमैसँग के लेख्ने?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श, ष र स
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| शव | लास | सब | सबै |
| दिशा | पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण | दिसा | मल |
| शिला | ढुङ्गो | सिला | बाली उठाएपछि खेतमा छुटेका बाला |
| शीत | ओस; जाडो | सित | सँग (उनीसित) |
| यश | सुनाम, कीर्ति | यस | ‘यो’ को रूप (यस वर्ष) |
| शाली | युक्त (भाग्यशाली) | साली | पत्नीकी बहिनी |
| शम | मनको संयम, शान्ति | सम | बराबर |
| पाश | बन्धन, डोरी | पास | नजिक; परीक्षामा उत्तीर्ण |
| शर | वाण | सर | ठुलो पोखरी, तलाउ |
तीन ‘स’ सँगै आउने एउटा जोडी पनि छ: कोश (शब्दकोश; खोल), कोष (धन राख्ने भण्डार: कोषाध्यक्ष) र कोस (करिब चार किलोमिटरको दुरी)। श, ष र स का नियम श, ष र स मा छन्।
ब र व
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| वा | अथवा (यो वा त्यो) | बा | बुबा |
| विष | जहर | बिस | २० |
| वार | दिन (आइतवार) | बार | पटक (बारबार); पर्खाल |
| वडा | गाउँपालिका वा नगरपालिकाको भाग | बडा | बाबुका दाजु |
| विचार | सोचाइ | बिचार | शोकमा परेकालाई दिइने सिधा वा सान्त्वना |
| व्याज | बहाना, निहुँ | ब्याज | सापटीमा तिर्ने रकम |
ब र व का नियम ब र व मा छन्।
अरू अक्षर फेरिँदा
अरू अक्षरमा पनि यस्तै हुन्छ:
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| कृति | रचना (पुस्तक, चित्र) | कीर्ति | यश, सुनाम |
| दीप | बत्ती | द्वीप | टापु |
| अणु | पदार्थको साह्रै सानो कण | अनु | शब्द अघि लाग्ने एक उपसर्ग |
| अन्न | धान, मकै, गहुँ आदिका गेडा | अन्य | अरू |
| प्रसाद | देवतालाई चढाएर बाँडिने खानेकुरो | प्रासाद | ठुलो दरबार |
जहाँ एउटा रूप मात्र शुद्ध छ
कुनै जोडीमा दुवै शब्द छन्, तर एउटा अर्थमा एउटा रूप मात्र चल्छ। शब्दकोशले अर्को रूपलाई त्यो अर्थमा ‘हे.’ गरेर पठाएको छ:
- ३को अर्थमा तीन मात्र। तिन भनेको ‘ती’ को रूप हो (तिनको, तिनलाई); सङ्ख्याका अर्थमा शब्दकोशले तिनलाई ‘हे. तीन’ गरेको छ।
- चन्द्रमा को अर्थमा जून मात्र। जुन भनेको ‘जो, जे’ र अङ्ग्रेजी पात्रोको छैटौँ महिना हो।
- सिङ्गो, सकिएको को अर्थमा पूरा मात्र। पुरा लाई यस अर्थमा ‘हे. पूरा’ गरिएको छ।
- माझको अर्थमा बिच मात्र। बीचलाई शब्दकोशले ‘हे. बिच’ गरेको छ; यो उस्तै सुनिने जोडी होइन, एउटै शब्दको नलेख्ने हिज्जे हो।
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
- उस्तै सुनिने दुई शब्दका दुवै प्रविष्टिमा अर्थ छ भने दुवै शुद्ध शब्द हुन्; अर्थ हेरेर रोज्नुहोस्: दिन र दीन।
- एउटै हिज्जेका धेरै प्रविष्टि पनि हुन सक्छन्, फरक स्रोतबाट आएका। जुनका तीन प्रविष्टि छन्: एउटाले ‘हे. जून’ भन्छ, अर्कोमा ‘जो, जे’ को अर्थ छ, अर्को अङ्ग्रेजी महिना हो।
- ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टि उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: बीच हे. बिच।
शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका सबै शब्द शब्द जाँच्ने ठाउँ मा छन्। तर उस्तै सुनिने जोडीका दुवै शब्द शुद्ध भएकाले त्यहाँ तिनलाई गलत भनिँदैन; तिनलाई वाक्यको अर्थ हेरेरै छुट्याउनुपर्छ।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीको अधिकार कि कर्तव्य एकाइमा यस्ता शब्दको पाठ र अभ्यास छ (पाठ्यपुस्तकले यिनलाई ‘श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द’ भनेको छ)। ह्रस्व र दीर्घका नियम ह्रस्व र दीर्घ मा छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, ‘ह्रस्वदीर्घको प्रयोग’ (पृ. x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxiii, पुनर्मुद्रित)। हरेक शब्दको अर्थ र हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (‘अधिकार कि कर्तव्य’ पाठका श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द); कक्षा ७, ९ र १२ नेपालीका यस्तै अभ्यास।
