Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

उस्तै सुनिने, फरक अर्थ

वर्णविन्यास: श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द

‘बारीमा फुल फुल्यो’ पढ्दा हाँसो उठ्छ, किनभने फुल भनेको अन्डा हो; फुल्ने त फूल हो। नेपालीमा इ र ई, उ र ऊ, श, ष र स, अनि ब र व बोल्दा प्रायः उस्तै सुनिन्छन्। त्यसैले एउटा अक्षर फेरिँदा बोलाइ उही रहन्छ, तर अर्थ अर्कै हुन्छ। यस्ता शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द भनिन्छ: श्रुति (सुनाइ) सम (उस्तै), तर भिन्न अर्थ। यस पानामा यस्ता मुख्य जोडी छन्, र शब्दकोशले तिनलाई कसरी राख्छ भन्ने पनि।

किन यस्ता जोडी धेरै छन्?

नेपालीमा ह्रस्व र दीर्घको उच्चारणमा खासै फरक सुनिँदैन। श, ष र स प्रायः एउटै ‘स’ जस्ता सुनिन्छन्, र शब्दको सुरुको व प्रायः ब जस्तै। लेखाइमा भने यी फरक अक्षर हुन्। त्यसैले एउटै बोलाइका दुई वा तीन शब्द बन्न सक्छन्, र तिनका अर्थ बिलकुलै फरक हुन सक्छन्।

शब्दकोशको दसौँ संस्करणले (२०७५) तद्भव र आगन्तुक शब्दलाई ह्रस्वमा लेख्ने नियम कायम राख्यो। तर उस्तै सुनिने र फरक अर्थ हुने शब्दलाई छुट्टाछुट्टै प्रविष्टि र अर्थ दिएर राख्यो। पहिलो संस्करणको (२०४०) सम्पादकीयले पनि यस्ता शब्दमा चलेकै ह्रस्व र दीर्घ दुवै राखेको थियो: फुल (अन्डा) र फूल (पुष्प), तिन (उन) र तीन (३)।

इ र ई

यो अर्थ यो अर्थ
दिन दिवस दीन गरिब, दुःखी
तिन ‘ती’ को रूप (तिनको घर) तीन ३
तिर तर्फ (उत्तरतिर) तीर धनुकाँड; नदीको किनार
चिर धेरै समयसम्म रहने चीर कपडा, वस्त्र
जाति मानिसको समूह जाती असल, भलो
फेरि अर्को पटक फेरी वरिपरि घुम्ने काम
पारि उता, नदीको अर्को किनार पारी धोती, सारीको बुनेको किनारा
आदि सुरु; इत्यादि आदी बानी परेको
अवधि म्याद अवधी पश्चिमी तराईमा बोलिने एक भाषा
बाजि पटक, चोटि बाजी होड, सर्त
खालि मात्र खाली रित्तो; कोही नबसेको

उ र ऊ

यो अर्थ यो अर्थ
फुल अन्डा फूल पुष्प
जुन जो, जे (जुन किताब) जून चन्द्रमा
पुरा पहिले; प्राचीन पूरा सिङ्गो; सकिएको
कुल जम्मा; वंश कूल नदी वा पोखरीको किनार
सुर स्वर, धुन सूर सूर्य

सुर र सूरसँग शूर (वीर, योद्धा) पनि उस्तै सुनिन्छ। यहाँ उ / ऊ सँगै श / स पनि फेरिएको छ।

‘आकाशमा ___ लागेको छ; बारीमा सयपत्री ___ फुलेको छ।’ खाली ठाउँमा क्रमैसँग के लेख्ने?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

श, ष र स

यो अर्थ यो अर्थ
शव लास सब सबै
दिशा पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण दिसा मल
शिला ढुङ्गो सिला बाली उठाएपछि खेतमा छुटेका बाला
शीत ओस; जाडो सित सँग (उनीसित)
यश सुनाम, कीर्ति यस ‘यो’ को रूप (यस वर्ष)
शाली युक्त (भाग्यशाली) साली पत्नीकी बहिनी
शम मनको संयम, शान्ति सम बराबर
पाश बन्धन, डोरी पास नजिक; परीक्षामा उत्तीर्ण
शर वाण सर ठुलो पोखरी, तलाउ

तीन ‘स’ सँगै आउने एउटा जोडी पनि छ: कोश (शब्दकोश; खोल), कोष (धन राख्ने भण्डार: कोषाध्यक्ष) र कोस (करिब चार किलोमिटरको दुरी)। श, ष र स का नियम श, ष र स मा छन्।

ब र व

यो अर्थ यो अर्थ
वा अथवा (यो वा त्यो) बा बुबा
विष जहर बिस २०
वार दिन (आइतवार) बार पटक (बारबार); पर्खाल
वडा गाउँपालिका वा नगरपालिकाको भाग बडा बाबुका दाजु
विचार सोचाइ बिचार शोकमा परेकालाई दिइने सिधा वा सान्त्वना
व्याज बहाना, निहुँ ब्याज सापटीमा तिर्ने रकम

ब र व का नियम ब र व मा छन्।

अरू अक्षर फेरिँदा

अरू अक्षरमा पनि यस्तै हुन्छ:

यो अर्थ यो अर्थ
कृति रचना (पुस्तक, चित्र) कीर्ति यश, सुनाम
दीप बत्ती द्वीप टापु
अणु पदार्थको साह्रै सानो कण अनु शब्द अघि लाग्ने एक उपसर्ग
अन्न धान, मकै, गहुँ आदिका गेडा अन्य अरू
प्रसाद देवतालाई चढाएर बाँडिने खानेकुरो प्रासाद ठुलो दरबार

जहाँ एउटा रूप मात्र शुद्ध छ

कुनै जोडीमा दुवै शब्द छन्, तर एउटा अर्थमा एउटा रूप मात्र चल्छ। शब्दकोशले अर्को रूपलाई त्यो अर्थमा ‘हे.’ गरेर पठाएको छ:

  • ३को अर्थमा तीन मात्र। तिन भनेको ‘ती’ को रूप हो (तिनको, तिनलाई); सङ्ख्याका अर्थमा शब्दकोशले तिनलाई ‘हे. तीन’ गरेको छ।
  • चन्द्रमा को अर्थमा जून मात्र। जुन भनेको ‘जो, जे’ र अङ्ग्रेजी पात्रोको छैटौँ महिना हो।
  • सिङ्गो, सकिएको को अर्थमा पूरा मात्र। पुरा लाई यस अर्थमा ‘हे. पूरा’ गरिएको छ।
  • माझको अर्थमा बिच मात्र। बीचलाई शब्दकोशले ‘हे. बिच’ गरेको छ; यो उस्तै सुनिने जोडी होइन, एउटै शब्दको नलेख्ने हिज्जे हो।

शब्दकोशले कसरी देखाउँछ

  1. उस्तै सुनिने दुई शब्दका दुवै प्रविष्टिमा अर्थ छ भने दुवै शुद्ध शब्द हुन्; अर्थ हेरेर रोज्नुहोस्: दिन र दीन।
  2. एउटै हिज्जेका धेरै प्रविष्टि पनि हुन सक्छन्, फरक स्रोतबाट आएका। जुनका तीन प्रविष्टि छन्: एउटाले ‘हे. जून’ भन्छ, अर्कोमा ‘जो, जे’ को अर्थ छ, अर्को अङ्ग्रेजी महिना हो।
  3. ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टि उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: बीच हे. बिच।

शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका सबै शब्द शब्द जाँच्ने ठाउँ मा छन्। तर उस्तै सुनिने जोडीका दुवै शब्द शुद्ध भएकाले त्यहाँ तिनलाई गलत भनिँदैन; तिनलाई वाक्यको अर्थ हेरेरै छुट्याउनुपर्छ।

कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षा १० मा

कक्षा १० नेपालीको अधिकार कि कर्तव्य एकाइमा यस्ता शब्दको पाठ र अभ्यास छ (पाठ्यपुस्तकले यिनलाई ‘श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द’ भनेको छ)। ह्रस्व र दीर्घका नियम ह्रस्व र दीर्घ मा छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, ‘ह्रस्वदीर्घको प्रयोग’ (पृ. x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxiii, पुनर्मुद्रित)। हरेक शब्दको अर्थ र हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
  • कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (‘अधिकार कि कर्तव्य’ पाठका श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द); कक्षा ७, ९ र १२ नेपालीका यस्तै अभ्यास।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन