Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

प्रश्नको उत्तर लेख्ने

व्यावहारिक लेखन: बोध, तार्किक र समीक्षात्मक उत्तर

नेपालीको उत्तरपुस्तिका फर्किएको दिन दुई साथीले आफ्नो समीक्षात्मक उत्तर दाँजे। दुवैले पूरा एक पाना लेखेका थिए, दुवैले पाठ राम्ररी पढेका थिए। एउटाले सातमा छ अङ्क पायो, अर्कोले तीन। फरक लम्बाइमा थिएन। पहिलोले प्रश्नमा सोधिएको कुराको उत्तर सुरुकै अनुच्छेदमा दिएको थियो, हरेक दाबीमा पाठको घटना जोडेको थियो, अनि निष्कर्षमा आफ्नो मत राखेको थियो। दोस्रोले पाठको कथा सुरुदेखि अन्त्यसम्म फेरि सुनाएको थियो।

एसईईको नेपाली प्रश्नपत्रमा ७५ मध्ये २३ अङ्क यस्तै उत्तरमा छन्: अनुच्छेद पढेर दिने छोटा उत्तर, पाठगत बोध, तार्किक उत्तर र समीक्षात्मक उत्तर। सबैमा सिप उही चाहिन्छ: प्रश्नमा के सोधिएको छ बुझ्ने, बुँदा मिलाउने, र भनेको कुरा पाठबाटै पुष्टि गर्ने। यस पानामा हरेक किसिमको उत्तर एउटै गद्यांश र कवितांशमा अभ्यास गरौँ।

प्रश्नमा के सोधिएको छ?

उत्तरको आकार प्रश्नको अन्त्यमा आउने क्रिया हेरेर तय गर्नुहोस्। एसईई र कक्षा ८ का नमुना प्रश्न र पाठ्यपुस्तकका अभ्यासमा यी क्रिया बारम्बार आउँछन्। तलको तालिका पढाउने अनुभवबाट बनाइएको सल्लाह हो, विशिष्टीकरण तालिकाको नियम होइन।

प्रश्नमा आउने शब्द के सोधिएको उत्तरमा के हुनुपर्छ
के हो? कति? को? तथ्य अनुच्छेदमा भएको कुरा, एक वाक्यमा
किन? कसरी? कारण वा तरिका कारण वा तरिका, पाठको घटनासहित
मूल भाव लेख्नुहोस् पूरा अंशको सन्देश अंशले के भन्न खोजेको छ, आफ्नै शब्दमा
चर्चा गर्नुहोस् कुनै पक्षको विवरण त्यो पक्षका मुख्य कुरा क्रमैसँग
चरित्र चित्रण गर्नुहोस् पात्रका गुण गुण, र हरेक गुण देखाउने घटना
तर्क दिनुहोस् आफ्नो मत र कारण सहमति वा असहमति, कारण, उदाहरण
पुष्टि गर्नुहोस् दिइएको भनाइ सही हो भनेर देखाउने भनाइ, अनि त्यसलाई साँचो साबित गर्ने पाठका प्रमाण
व्याख्या गर्नुहोस् दिइएको पङ्क्तिको अर्थ खोल्ने सन्दर्भ, अर्थ, उदाहरण, निष्कर्ष
समीक्षा गर्नुहोस् गुण र दोष केलाएर मूल्याङ्कन परिचय, विश्लेषण, प्रमाण, आफ्नो निष्कर्ष

पुष्टि गर्नुहोस् र तर्क दिनुहोस् मा सानो फरक छ। पुष्टि गर्नुहोस् मा मत दिइएकै हुन्छ, तपाईँले प्रमाण मात्र जुटाउने हो। तर्क दिनुहोस् मा प्रायः ‘ठिक थियो कि थिएन?’ जस्तो प्रश्न हुन्छ, र आफ्नो पक्ष आफैँ छान्नुपर्छ। व्याख्या कसरी लेख्ने भन्ने भावविस्तार र व्याख्या पानामा छ।

‘विद्यालयको वातावरणले व्यक्तित्वमा प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा पाठका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।’ यो प्रश्नमा के गर्नुपर्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यस पानाका पाठ

तलका सबै नमुना उत्तर यस पानाका लागि लेखिएका यिनै दुई अंशमा आधारित छन्।

अनुच्छेद पढेर छोटा उत्तर

एसईईमा पहिले कहिल्यै नपढेको अनुच्छेद (अदृष्टांश) दिइन्छ, बढीमा १५० शब्दको। त्यसमा चारवटा प्रश्न हुन्छन्, जसको उत्तर १ वा २ वाक्यमा आउँछ। विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार प्रश्न तीन किसिमका हुन्छन्, र हरेक किसिमको कम्तीमा एउटा प्रश्न पर्छ:

  • तथ्यपरक: उत्तर अनुच्छेदमा सिधै लेखिएको हुन्छ। नितुलाई हिँडेर विद्यालय पुग्न कति समय लाग्थ्यो?
  • सन्दर्भबोधक: उत्तर अनुच्छेदमै छ, तर दुई वाक्य जोडेर वा अर्थ बुझेर निकाल्नुपर्छ। नितुलाई साइकल पखेटा जस्तै किन लाग्यो?
  • प्रतिक्रियाबोधक: अनुच्छेदको आधारमा आफ्नो विचार लेख्नुपर्छ। नितुको ठाउँमा तपाईँ भएको भए के गर्नुहुन्थ्यो?

उत्तर लेख्दा तीन कुरा याद गर्नुहोस्। उत्तर अनुच्छेदमै आधारित हुनुपर्छ; आफूलाई थाहा भएको बाहिरको कुरा नथप्नुहोस्। प्रश्नकै शब्द समेटेर पूरा वाक्यमा लेख्नुहोस्, ‘डेढ घन्टा’ मात्र होइन। अनि अनुच्छेदका लामा वाक्य जस्ताका तस्तै नसार्नुहोस्; जति सोधिएको छ, त्यति मात्र लेख्नुहोस्।

पाठगत बोध: पाँच छ वाक्यको उत्तर

एसईईको पाठगत बोधमा पाठ्यपुस्तककै कुनै पाठको अंश दिइन्छ: कथा वा कविताबाट दुई प्रश्न, र निबन्ध, जीवनी वा रूपकबाट दुई प्रश्न। हरेक प्रश्नको उत्तर ५/६ वाक्यमा लेख्नुपर्छ। प्रश्न सन्दर्भ, विषयवस्तु, परिवेश, सन्देश, तर्क, पात्रको चरित्र वा तुलनामा आधारित हुन्छन्।

पाँच छ वाक्यमा यसरी काम बाँड्न सकिन्छ:

  1. पहिलो वाक्य: प्रश्नको सिधा उत्तर।
  2. दोस्रो, तेस्रो र चौथो वाक्य: कारण, र अंशबाट प्रमाण (शब्द, पङ्क्ति वा घटना)।
  3. पाँचौँ वा छैटौँ वाक्य: त्यसको अर्थ वा सन्देश, एक वाक्यमा।

तार्किक उत्तर

तार्किक प्रश्नमा पाठको कुनै शीर्षक, पात्र, घटना, परिवेश, समस्या वा अनुमानबारे आफ्नो मत दिएर त्यसलाई तर्कले पुष्टि गर्नुपर्छ। कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिकाअनुसार यसमा छोटा लामा तीन अनुच्छेद राम्रो मानिन्छ:

  1. पहिलो अनुच्छेद: लेखक वा पाठको नाम एक वाक्यमा, प्रश्नमा उठाइएको समस्या एक दुई वाक्यमा, अनि आफ्नो सहमति वा असहमति।
  2. दोस्रो अनुच्छेद: आफ्नो मतको पुष्टि: पाठका उदाहरण, त्यसको सम्भावित परिणाम र आफ्नै तर्क।
  3. तेस्रो अनुच्छेद: छोटो निष्कर्ष।

लेखकको परिचय लामो नबनाउनुहोस्। तार्किक उत्तरमा अङ्क तपाईँको तर्कको मौलिकता र गहिराइमा छ, लेखकको जन्ममितिमा होइन।

‘नितुको निर्णय ठिक थिएन’ भन्ने पक्ष लिए पनि तर्क बलियो भए अङ्क घट्दैन: तार्किक उत्तरको २ अङ्क तर्कको पुस्ट्याइँमा छ, ‘सही’ पक्ष छान्नुमा होइन। त्यो पक्ष लिँदा पनि गद्यांशका घटना, जस्तै अविनाश प्रथम भएको कुरा, बिर्सनु हुँदैन।

समीक्षात्मक उत्तर

एसईईको सबैभन्दा लामो उत्तर समीक्षात्मक उत्तर हो, ७ अङ्कको। पाठ्यपुस्तकका कथा, कविता, जीवनी, निबन्ध र एकाङ्कीमध्ये दुई फरक विधाबाट अंश दिएर दुई प्रश्न सोधिन्छन्, र एउटाको उत्तर लेख्नुपर्छ। परीक्षण कुञ्जिकाअनुसार दिइएको अंश मूल आधार हो, तर पूरै पाठमा आधारित उत्तरलाई पनि विवेक पुर्‍याएर अङ्क दिनुपर्छ। त्यसैले परीक्षामा पाठभित्रका अरू घटना पनि प्रमाण बन्न सक्छन्। यहाँको नमुनामा पूरा पाठ नभएकाले गद्यांशकै प्रमाण मात्र छन्।

समीक्षा भनेको गुण र दोष केलाएर मूल्याङ्कन गर्नु हो। कुनै कुरा पहिलो नजरमै ‘यस्तै हो’ भनेर टुङ्गो नलगाउनुहोस्: पात्र, घटना वा पाठमा राम्रा पक्ष पनि हुन्छन्, कमजोर पक्ष पनि। दुवै तौलेर निष्कर्षमा आफ्नो मत राख्नु नै समीक्षा हो।

बुँदा टिपेर योजना

लेख्नुअघि दुई तीन मिनेट लगाएर कापीको छेउमा बुँदा टिप्नुहोस्। कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिकामा कथाको समीक्षाका लागि यी बुँदा सुझाइएका छन्: कथाकार र कथाको परिचय (एक एक वाक्यमा), पात्र र तिनको चरित्र, परिवेश, मुख्य घटना, कथाका घटना र हाम्रो समाजका वास्तविक घटनाबिच तुलना, तर्क र उदाहरणसहित राम्रा र नराम्रा पक्षको विश्लेषण, र निष्कर्ष। प्रश्नमा जुन पक्ष सोधिएको छ, त्यसमा बढी बुँदा राख्नुहोस्।

प्रमाण कसरी दिने

समीक्षात्मक उत्तरको मुटु प्रमाण हो। हरेक दाबीपछि पाठबाट त्यसलाई देखाउने कुरा राख्नुहोस्। प्रमाण तीन किसिमले दिन सकिन्छ:

  • घटना: भोलिपल्टदेखि ऊ अविनाशलाई पछाडि राखेर साइकल चलाउन थाली।
  • पात्रको भनाइ वा सोचाइ, उद्धरण चिह्नभित्र, छोटो: ‘पढाइको ढोका हुन सक्छ’।
  • लेखकले रोजेको शब्द वा दृश्य: घन्टी नभएको, सिट च्यातिएको साइकललाई ‘पखेटा’ भनिएको छ।

उद्धरण छोटो राख्नुहोस्: तीन चार शब्द वा एउटा पङ्क्ति पुग्छ। लामो अनुच्छेद सार्दा समय मात्र जान्छ।

नमुना उत्तर

सामान्य गल्ती

परीक्षामा

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिका २०८० अनुसार:

प्रश्न कक्षा ८ कक्षा ९ र १० (एसईई)
अनुच्छेद पढेर छोटा उत्तर (अदृष्टांश) १२५ शब्दसम्मको अनुच्छेद, ४ प्रश्न, १/२ वाक्यमा, ४ अङ्क १५० शब्दसम्मको अनुच्छेद, ४ प्रश्न, १ वा २ वाक्यमा, ४ अङ्क
पाठगत बोध पाठको अंशबाट ४ अतिसङ्क्षिप्त प्रश्न, १/२ वाक्यमा, ४ अङ्क कथा वा कविताबाट २ र निबन्ध, जीवनी वा रूपकबाट २ प्रश्न, ५/६ वाक्यमा, ४+४ अङ्क
तार्किक उत्तर छुट्टै प्रश्न छैन १ प्रश्न, ४ अङ्क
लामो वा समीक्षात्मक उत्तर सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तर: दुई विधाबाट २ प्रश्नमध्ये १, ५ अङ्क समीक्षात्मक उत्तर: दुई विधाबाट २ प्रश्नमध्ये १, ७ अङ्क

छोटा उत्तर र पाठगत बोधमा हरेक सही उत्तरको अङ्क छुट्टै हुन्छ: एसईईको अनुच्छेदमा १/१, पाठगत बोधमा २/२, कक्षा ८ मा दुवैमा १/१। भाषा नमिलेमा परीक्षकले विवेक प्रयोग गर्छन्। भाषिक शुद्धताको अङ्कका लागि सफा र छरितो नेपाली पानाका नियम काम लाग्छन्।

तार्किक र समीक्षात्मक उत्तरमा परीक्षकले यसरी अङ्क दिन्छन्:

के हेरिन्छ तार्किक (एसईई, ४) समीक्षात्मक (एसईई, ७) लामो उत्तर (कक्षा ८, ५)
परिचय वा पाठगत सन्दर्भ १ १ (विधा, विषय प्रवेश) १ (विधा, विषय प्रवेश)
विषयवस्तु, विश्लेषण र तर्क २ (सिर्जनशीलता, कल्पनाशीलता, तार्किक पुस्ट्याइँ) ३ (ज्ञान, विश्लेषण र निष्कर्ष) ३ (ज्ञान, विश्लेषण, तर्क, प्रस्तुति र मौलिकता)
प्रस्तुतीकरण शैली र मौलिकता २ (माथिकै ३ मा)
वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता १ १ १

विशिष्टीकरण तालिकामा तार्किक र समीक्षात्मक उत्तरको शब्दसङ्ख्या तोकिएको छैन; अङ्कको आधारअनुसार भने परिचय र विश्लेषण छुट्टै देखिनुपर्छ, र समीक्षात्मक उत्तरमा निष्कर्ष पनि। लम्बाइ परीक्षाको समय हेरेर अभ्यासबाटै तय गर्नुहोस्।

अभ्यास

समीक्षात्मक उत्तरलाई ‘कथा फेरि सुनाएको’ भन्दा ‘समीक्षा’ बनाउने कुरा कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षाका पाठमा

कक्षा १० का कथा र कविताका एकाइमा एसईईका लागि सोधिने तार्किक र समीक्षात्मक प्रश्न छन्, जस्तै घरझगडा र शत्रु कथाको विश्लेषण। कक्षा ९ मा स्वाद र समय पीडा कथामा तार्किक र समीक्षात्मक प्रश्नका नमुना छन्। कक्षा ८ को जुन्को ताबेई पाठमा व्याख्या, समीक्षा र सारांशको ढाँचा छ। पूरा पेपरमा अभ्यास गर्न कक्षा १० नेपालीका नमुना प्रश्नपत्र हेर्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा १०, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: क्षेत्र ४ (बोध प्रश्नोत्तर, अदृष्टांश), ९ (पाठगत बोध र तार्किक उत्तर) र ११ (समीक्षात्मक उत्तर); नमुना प्रश्न ११, १६, १७ र १९; उत्तरपुस्तिका परीक्षण कुञ्जिका ११, १६, १७ र १९।
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: क्षेत्र ४ (बोध प्रश्नोत्तर) र ९ (पाठगत बोध र सन्दर्भमा आधारित लामो उत्तर); नमुना प्रश्न १०, १५ र १६; परीक्षण कुञ्जिका १०, १५ र १६।
  • शिक्षक निर्देशिका, माध्यमिक तह, कक्षा १०, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: तार्किक उत्तर लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष, र समीक्षात्मक उत्तरका लागि बुँदा टिपोट।
  • नेपाली, कक्षा ८, ९ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: अभ्यासका ‘तर्क दिनुहोस्’, ‘पुष्टि गर्नुहोस्’, ‘समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्’ र ‘चरित्र चित्रण गर्नुहोस्’ प्रश्न।
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली: अध्याय १ (रचनामा विचार: महत्त्वपूर्ण तथ्य नछाड्ने, नदोहोर्‍याउने, मूल विचार प्रस्ट), अध्याय १६ (एउटा कुरा एउटा अनुच्छेदमा; पक्ष विपक्ष विवेचनामा र मत उपसंहारमा; पहिलो नजरमै धारणा नबनाई राम्रा र नराम्रा दुवै तत्त्व हेर्ने)।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन