संयुक्त वर्ण: क्ष, ज्ञ, ऋ, र र दोहोरिने अक्षर
वर्णविन्यास: जोडिएर बन्ने अक्षर
कक्षा कि कछ्या? ज्ञान कि ग्यान? गर्यो कि गर्यो? महत्त्व कि महत्व? बोल्दा यी जोडी उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा अलमल हुन्छ। यस पानामा दुई वा बढी व्यञ्जन जोडिएर बन्ने अक्षरका नियम छन्: कुन शब्दमा कुन अक्षर आउँछ, शब्दकोशले त्यसलाई कसरी देखाउँछ, र पहिलेदेखि कुन रूप चलिआएका छन्।
संयुक्त वर्ण भनेको के हो?
दुई व्यञ्जनका बिचमा स्वर नभए ती जोडिएर एउटै अक्षरजस्तो लेखिन्छन्। यसलाई संयुक्त वर्ण भनिन्छ: क् + य = क्य, स् + त = स्त। धेरैजसो संयुक्त वर्णमा दुवै अक्षर चिनिन्छन्। केहीको भने आकार नै फेरिन्छ:
| संयुक्त वर्ण | केबाट बनेको | उदाहरण |
|---|---|---|
| क्ष | क् + ष | कक्षा, क्षेत्र |
| त्र | त् + र | पत्र, मित्र |
| ज्ञ | ज् + ञ | ज्ञान, यज्ञ |
| श्र | श् + र | श्रद्धा, श्रम |
‘क्ष’ लाई ‘कछ्य’ जस्तो र ‘ज्ञ’ लाई ‘ग्य’ जस्तो बोलिन्छ। त्यसैले यिनका हिज्जेमा सबैभन्दा धेरै गल्ती हुन्छ।
क्ष र छ्य
क्ष संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका शब्दमा आउँछ: कक्षा, शिक्षा, परीक्षा, क्षेत्र, क्षण, क्षमता, रक्षा, पक्ष, लक्ष्मी, नक्षत्र।
छ्य (छ + य) नेपालीकै आफ्ना शब्दमा आउँछ: ओछ्यान, ओछ्याउनु, पछ्यौरी, छ्याप्नु, छ्याङ्ङ।
चिन्ने सजिलो तरिका: विद्यालय, कार्यालय र सरकारी कागजमा आउने औपचारिक शब्दमा प्रायः ‘क्ष’ हुन्छ। घर, भान्सा र खेतबारीका बोलीचालीका शब्दमा ‘छ्य’ हुन्छ।
ज्ञ र ग्य
ज्ञ तत्सम शब्दमा आउँछ: ज्ञान, विज्ञान, आज्ञा, यज्ञ, प्रतिज्ञा, विज्ञ।
ग्य अङ्ग्रेजी जस्ता भाषाबाट आएका शब्दमा आउँछ: ग्यास, ग्यारेज, ग्यालेन, ग्यालरी।
शब्दकोशमा ‘ग्यान’ भन्ने प्रविष्टि पनि छ, तर त्यसलाई बोलीचालीको (कथ्य) रूप भनेर ‘हे. ज्ञान’ गरी ‘ज्ञान’ तिर पठाइएको छ। लेख्दा ‘ज्ञान’ नै लेख्नुहोस्।
ऋ र रि
ऋ संस्कृतको स्वर हो। नेपालीमा यसलाई ‘रि’ जस्तै बोलिन्छ। व्यञ्जनसँग आउँदा यसको चिह्न ‘ृ’ हुन्छ: कृ, गृ, हृ।
- तत्सम शब्दमा, संस्कृतमै ऋ भएका ठाउँमा ऋ: ऋषि, ऋतु, ऋण, कृषि, कृपा, हृदय, स्मृति, वृद्ध, पितृ।
- संस्कृतमै ‘रि’ भएका शब्दमा रि: परिवार, क्रिया, प्रिय, हरि।
- तद्भव शब्दमा रि: किरिया (क्रिया बाट), रिस, गरिब, वरिपरि, दिनभरि।
- आगन्तुक शब्दमा रि: रिपोर्ट।
ऋ संस्कृतबाट आएका शब्दमा मात्र आउँछ। नेपालीमा बनेको शब्दमा ऋ लेख्नु गल्ती हो: शब्दकोशले गृद्धलाई ‘हे. गिद्ध’ गरेर ‘गिद्ध’ तिर पठाउँछ। उल्टो, संस्कृत शब्दमा रहेको ‘र्’ हराउनु पनि गल्ती हो: दिशाको नाम नैऋत्य होइन, नैर्ऋत्य हो।
‘र’ का विविध रूप
‘र’ अघिपछि के छ भन्ने कुराअनुसार पाँच किसिमले लेखिन्छ:
| रूप | कहिले | उदाहरण |
|---|---|---|
| र (पूरा) | ‘र’ स्वरसहित बोलिँदा | रहर, सरल |
| रेफ (शिरोरेखामाथि) | आधा ‘र्’ पछि अर्को व्यञ्जन आउँदा, पछिल्लो अक्षरमाथि | धर्म, सूर्य, कार्य, वर्ष |
| पदेन (तल तिर्छो) | व्यञ्जनपछि ‘र’ आउँदा | प्रेम, क्रम, श्रद्धा |
| ट्र, ड्र (मुनि ^ आकार) | ट, ठ, ड, ढ पछि ‘र’ आउँदा | ट्रक, ड्रम, राष्ट्र |
| र्य (आँखीभौँ आकार) | नेपाली शब्दमा आधा ‘र्’ पछि ‘य’ आउँदा | गर्यो, पुर्याउनु, र्याली |
‘य’ अघि आधा ‘र्’ आउँदा दुई रूप हुन्छन्। संस्कृत शब्दमा ‘य’ माथि रेफ लाग्छ: सूर्य, कार्य, पर्यटक। नेपाली क्रिया र शब्दमा आँखीभौँ आकारको ‘र्य’ लाग्छ: गर्यो, भर्यो, तर्याउनु। शब्दकोशले इत्तर्याइलाई पनि ‘इतर्याइ’ तिर पठाउँछ।
ह सँगका संयुक्त वर्ण। संस्कृत शब्दमा ‘ह्’ अघि आउँछ: चिह्न, ब्राह्मण, प्रह्लाद, ब्रह्म। नेपालीकै शब्दमा ‘ह’ पछि आउँछ: गन्हाउनु। पहिलो संस्करणका सम्पादकले यही चलन लेखेका थिए, र आजको शब्दकोशले पनि गह्नाउनु लाई ‘हे. गन्हाउनु’ गरेर पठाउँछ। त्यस्तै चिन्हलाई ‘हे. चिह्न’ गरिएको छ।
‘द्’ र ‘क्त’ का आकार
विद्या, बुद्ध, युद्ध, द्वन्द्व, द्विवचन र शक्ति जस्ता शब्द किताबमा कहिले एउटै जोडिएको अक्षरका रूपमा छापिन्छन्, कहिले हलन्त देखिने गरी छुट्टाछुट्टै। यो छापाको अक्षर (फन्ट) को मात्र फरक हो, हिज्जेको होइन। युनिकोडमा टाइप गर्दा हरेक शब्दको एउटै हिज्जे हुन्छ: ‘विद्या’ मा द्, हलन्त र य। कुन आकारमा देखिन्छ भन्ने कुरा फन्टले छुट्याउँछ।
पहिलेदेखि चलिआएका रूप
केही शब्दको हिज्जे संस्कृतबाटै तय भएको छ, र शब्दकोशले पहिलो संस्करणदेखि त्यसैलाई राखेको छ:
| लेख्ने | नलेख्ने | किन |
|---|---|---|
| तत्त्व | तत्व | तत् + त्व, त्यसैले दुई ‘त’ |
| महत्त्व | महत्व | महत् + त्व; शब्दकोशले महत्वलाई ‘हे. महत्त्व’ गरेको छ |
| चिह्न | चिन्ह | संस्कृतमा ह् अघि; चिन्ह ‘हे. चिह्न’ |
| ब्राह्मण, ब्रह्म | ब्राम्हण, ब्रम्ह | संस्कृतमा ह् अघि; ब्राम्हण शब्दकोशमा छैन |
| अङ्क, अङ्ग, शङ्ख, मङ्गल | अंक, अंग | तत्सम शब्दमा वर्गको पञ्चम वर्ण |
य र ए
बोल्दा ‘य’ र ‘ए’ का कतिपय रूप उस्तै सुनिन्छन्:
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै य: विद्यालय, कार्यालय, समय, न्याय, नियम, धन्यवाद।
- ‘यो’ बाट बनेका शब्दमा य: यस, यसरी, यति, यहाँ।
- ‘एक’ बाट बनेका शब्दमा ए: एउटा, एकदम, एक्लै। एवम् पनि ‘ए’ बाटै सुरु हुन्छ।
- क्रियापदमा पुरुष र वचनअनुसार: ऊ गयो, साथीहरू गए; उसले दियो, साथीले दिए। अनि गएछ, दिएछ, भएको, दिएको। गयछ, दियछ लेख्नु गल्ती हो।
‘य’ भन्दा ‘इउ’। केही नेपाली शब्द बोल्दा ‘य’ जस्ता सुनिन्छन्, तर शब्दकोशले तिनलाई ‘इउ’ मा लेख्छ: घ्यु होइन घिउ, च्युरा होइन चिउरा, ज्युँदो होइन जिउँदो। यी तीनै ‘य’ वाला रूप शब्दकोशमा छन्, तर ‘हे.’ गरेर ‘इउ’ वाला रूपतिर पठाइएका छन्।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दोहोरिने र आधा अक्षर
बोल्दा कुनै व्यञ्जन दोहोरिएजस्तो सुनिन्छ, कुनै आधा। लेख्दा कुन रूप लिने?
शब्दकोशको नियम। पहिलो संस्करणका सम्पादकले यस्तो लेखेका थिए: एउटै शब्द वा धातु दोहोरिएको अक्षरसहित र नदोहोरिई दुवै तरिकाले चल्छ भने, नदोहोरिएको रूप स्तरीय मानिन्छ। अत्तालिनु होइन अतालिनु, आत्तेस होइन आतेस। तर्कारी / तरकारी, गोर्खा / गोरखा जस्ता जोडीमा दुवैलाई प्रविष्टि दिएर स्वीकार्य रूपमा अर्थ राखिएको छ।
आजको शब्दकोशले ‘हे.’ गरेर पठाएका केही जोडी:
| नलेख्ने | लेख्ने |
|---|---|
| अत्तालिनु, आत्तेस | अतालिनु, आतेस |
| कुक्कुर, खत्तम, दोब्बर | कुकुर, खतम, दोबर |
| उक्केरा, टक्का, झाल्लिनु | उकेरा, टका, झालिनु |
| तर्कारी, सर्कारी, गोर्खा, नर्क | तरकारी, सरकारी, गोरखा, नरक |
तर अपवाद पनि छन्। केही शब्दमा शब्दकोशले दोहोरिएको वा आधा अक्षर भएको रूपलाई नै रोजेको छ:
| नलेख्ने | लेख्ने |
|---|---|
| जगा, कुला, चुचो | जग्गा, कुल्ला, चुच्चो |
| आतिनु, अत्याउनु | आत्तिनु, अत्त्याउनु |
| गरमी, अन्तरराष्ट्रिय | गर्मी, अन्तर्राष्ट्रिय |
‘आतेस’ मा एउटै ‘त’, तर ‘आत्तिनु’ मा दुई ‘त’। यहाँ कुनै नियमले पूरै काम गर्दैन। नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।
बोलीको रूप र संस्कृत रूप। संस्कृत शब्द बोलीमा फेरिँदा कहिले बिचमा स्वर थपिन्छ, कहिले अक्षर दोहोरिन्छ। शब्दकोशले यस्ता रूपलाई संस्कृतकै शब्दतिर पठाउँछ: इन्दर → इन्द्र, समुन्दर → समुद्र, दरिद्दर → दरिद्र, पर्सिद्ध → प्रसिद्ध।
पहिले कसरी, अहिले कसरी
संयुक्त वर्णमा ह्रस्व र दीर्घमा जस्तो ठुलो फेरबदल भएको छैन।
पहिलेको चलन (२०४०)। पहिलो संस्करणले तत्सम शब्दलाई संस्कृतकै हिज्जेमा राख्यो, नेपालीकै शब्दमा ‘ह’ पछि लेख्ने (गन्हाउनु) र संस्कृतका चिह्न, प्रह्लाद, ब्राह्मण पुरानै रूपमा राख्ने चलन लेख्यो। दोहोरिएको र नदोहोरिएको अक्षरमा नदोहोरिएकोलाई स्तरीय मान्यो।
दसौँ संस्करण (२०७५)। संशोधन समितिले संयुक्त वर्णबारे तीन कुरा लेख्यो:
- ‘द्’ जोडिएका शब्दलाई (विद्या, बुद्ध, युद्ध, द्वन्द्व, द्वित्व, द्विवचन) संयुक्ताक्षरकै रूपमा प्रविष्टि दिइयो।
- अरू संयुक्त वर्णमा २०४० देखिकै प्रयोग कायम राखियो: अङ्क, अङ्ग, शङ्ख, मङ्गल, गन्हाउनु, ब्राह्मण, प्रह्लाद, चिह्न, तत्त्व, शक्ति।
- क् र त जोडिएको अक्षरलाई दुवै आकारमा स्वीकारियो।
पहिलो र तेस्रो कुरा छापाको आकारका हुन्। युनिकोडमा टाइप गर्दा हिज्जे एउटै हुन्छ। दोस्रो कुराको अर्थ: संयुक्त वर्णका हिज्जे पुरानै रहे।
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
ह्रस्व र दीर्घमा जस्तै यहाँ पनि: अर्थसहितको प्रविष्टि लेख्ने हिज्जे हो। ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने पठाइएको हिज्जे लेख्नुहोस्: दोब्बर ‘हे. दोबर’, महत्व ‘हे. महत्त्व’। ‘हे.’ ले फरक शब्दतिर पठाउँछ भने त्यो पर्यायवाची हो। पूरा तरिका ह्रस्व र दीर्घको पानामा छ, र शब्दकोशले पठाएका सबै शब्द त्यहीँ जाँच्न सकिन्छ।
कुन सूचीका सबै हिज्जे शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीका एकाइमा यी नियम अभ्याससहित छन्: क्ष र छ्य, य र ए, ऋ र रि, ज्ञ र ग्य, ‘र’ का विविध रूप र त्रुटि सच्याउने। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, संयुक्त वर्णको प्रयोग (पृ. ix) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयका अर्थलेखन र वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxii–xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (वर्णविन्यासका पाठ: क्ष र छ्य, य र ए, ऋ र रि, ज्ञ र ग्य, ‘र’ का विविध रूप)।
